Πρόσβαση στα έγγραφα της ΕΕ: η αναθεώρηση του θεσμικού πλαισίου

Με μια Πρότασή της, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή καλεί για αναθεώρηση των κανόνων πρόσβασης των πολιτών στα έγγραφα της Ευρωβουλής, της Επιτροπής και του Συμβουλίου ΕΕ. Παρακάτω ακολουθούν οι παρατηρήσεις μου σχετικά με αυτήν την Πρόταση. Το κείμενο θα αποσταλεί και στους Έλληνες Ευρωβουλευτές.

1. Εισαγωγή

Ο Κανονισμός 1049/2001 αποτελεί ένα κεντρικής σημασίας νομοθέτημα για την πρόσβαση στα έγγραφα του δημόσιου τομέα στην Ευρώπη, ελλείψει μιας σχετικής εν ισχύ Ευρωπαϊκής Σύμβασης, αλλά και επαρκών νομοθετημάτων σε αρκετά κράτη μέλη. Μολονότι ο Κανονισμός ρυθμίζει απλώς την πρόσβαση του πολίτη σε τρία θεσμικά όργανα της Κοινότητας, το κείμενό του αποτελεί ένα πρότυπο Freedom of Information Act (FOIA) με ιδιαίτερη επίδραση στην ερμηνεία των αντίστοιχων εθνικών νομοθεσιών. Πρέπει να επισημανθεί ότι στην Ελλάδα δεν έχει εισαχθεί FOIA, ενώ η πρόσβαση στα έγγραφα ρυθμίζεται με απαρχαιωμένες και αποσπασματικές διατάξεις, οι οποίες προσκρούουν ορισμένες φορές σε συνταγματικές επιταγές. Γι' αυτό η αναθεώρηση του Κανονισμού θα έχει ως δευτερογενή επίπτωση και τον τρόπο με τον οποίο γίνεται αντιληπτή η αρχή της διαφάνειας ακόμη και σε επίπεδο κρατών μελών.

2. Το πεδίο εφαρμογής

Η πρόταση της Επιτροπής αναφέρει ότι και αυτός ο Κανονισμός θα αφορά μόνο τρία θεσμικά όργανα: το ΕΚ, την Επιτροπή και το Συμβούλιου, υποστηρίζοντας ότι από τη Συνθήκη δεν παρέχεται επαρκής νομική βάση για επέκταση του και σε άλλα όργανα. Ωστόσο, η θέση αυτή είναι νομικά ανακριβής: πράγματι το άρθρο 255 ΣυνθΕΚ αφορά τα τρία ανωτέρω θεσμικά όργανα, αλλά τίποτε στη Συνθήκη δεν απαγορεύει να ενσωματωθούν στον Κανονισμό οι γενικές διατάξεις που θα ισχύουν για όλους τους οργανισμούς και τις υπηρεσίες της Κοινότητας. Περαιτέρω, το άρθρο 42 του Χάρτη των Θεμελιωδών Ελευθεριών της ΕΕ προβλέπει ένα διευρυμένο δικαίωμα πρόσβασης στα έγγραφα που τηρούνται από όλα τα όργανα της Ένωσης.

 Εξάλλου, οι κοινοτικοί οργανισμοί ως επί τω πλείστον έχουν συντάξει εσωτερικούς κανόνες πρόσβασης στα έγγραφα και ούτως ή άλλως υπάρχει ανάγκη να διασφαλιστεί η συνοχή των κανόνων με έναν Κανονισμό. Τέλος,  το θέμα της πρόσβασης στα έγγραφα των κοινοτικών οργάνων είναι εξίσου οριζόντιο με το θέμα της προστασίας των προσωπικών δεδομένων που τηρούνται από τα όργανα. Ο Κανονισμός 45/2001 για την προστασία των προσωπικών δεδομένων ισχύει για όλα τα όργανα και τους οργανισμούς της Κοινότητας. Αντίστοιχα, ο Κανονισμός για την πρόσβαση στα έγγραφα θα πρέπει να κωδικοποιεί τους κανόνες πρόσβασης για όλα τα όργανα και τους οργανισμούς της Κοινότητας.

3. Οι εξαιρέσεις από την πρόσβαση στα έγγραφα

Οι νόμοι FOI, όπου ισχύουν, έχουν τέσσερα χαρακτηριστικά:

(α) επιβάλλουν ως γενική αρχή την πρόσβαση

(β) προβλέπουν τις εξαιρέσεις από την γενική αρχή:

i. με παραπεμπτικούς κανόνες, όταν από άλλα νομοθετήματα προκύπτει πότε επιτρέπεται και πότε απαγορεύεται η πρόσβαση (λ.χ. πνευματική ιδιοκτησία, προσωπικά δεδομένα)

ii. με πρωτογενείς κανόνες, όταν εισάγουν ειδικά “απόρρητα”  (λ.χ. απόρρητο εθνικής ασφάλειας)

(γ) περιγράφουν τη διαδικασία υποβολής του αιτήματος, τις προθεσμίες απάντησης κλπ

(δ) αναφέρουν ποιο ή ποια είναι τα αρμόδια όργανα ανεξάρτητης διασφάλισης όλων των παραπάνω.

[Σημειωτέον ότι αυτή η δομή ακολουθείται και από το Σχέδιο Ευρωπαϊκής Σύμβασης για την πρόσβαση στα επίσημα έγγραφα, η οποία πρόκειται να εγκριθεί από το Συμβούλιο της Ευρώπης].

Με τις διατυπώσεις που προωθούνται στην Πρόταση της Επιτροπής υπάρχει μία σύγχυση το (i) με το (ii). Ενώ, λ.χ., από τις διατάξεις για την πνευματική ιδιοκτησία είναι ξεκάθαρο πότε επιτρέπεται να χορηγηθεί το αντίγραφο ενός εγγράφου στο πλαίσιο ενάσκησης του δικαιώματος πρόσβασης στα έγγραφα (βλ. άρθρο 24 του Ν.2121/1993 – χορήγηση χωρίς άδεια στο πλαίσιο διοικητικών και δικαστικών διαδικασιών), η διατύπωση της πρότασης αφήνει αμφιβολίες που υπονοούν ότι η πνευματική ιδιοκτησία μπορεί να λειτουργήσει περίπου ως ... μορφή απορρήτου! Το θέμα απασχόλησε πρόσφατα τον Έλληνα Συνήγορο του Πολίτη, ο οποίος σε Πόρισμά του ξεκαθάρισε ότι η πνευματική ιδιοκτησία δεν αποτελεί είδος απορρήτου.

Αυτό σημαίνει ότι όταν υπάρχουν νομοθετημένοι τομείς διαχείρισης πληροφορίας, όπως είναι ο κλάδος της διανοητικής ιδιοκτησίας, των εμπορικών σημάτων, της προστασίας προσωπικών δεδομένων, η διατύπωση του FOIA πρέπει να είναι παραπεμπτική. Δηλαδή όταν ο οικείος νομοθετικός κλάδος επιτρέπει την πρόσβαση στα έγγραφα, ο Κανονισμός Προσβασης πρέπει να καθιστά την χορήγηση του εγγράφου υποχρεωτική για το κοινοτικό όργανο που το τηρεί. Αυτό είναι και το νόημα του να υπάρχει Κανονισμός Πρόσβασης: η τομεϊκή νομοθεσία απλώς αναφέρει πότε δεν παρεμποδίζει τη χορήγηση ενός εγγράφου, δεν περιέχει διατάξεις που επιβάλλουν την χορήγηση! Τις διατάξεις αυτές πρέπει να τις περιέχει ο FOIA.

Αλλιώς, με διατυπώσεις εξαιρέσεων όπως “εκτός εάν θεωρηθεί ότι θίγεται η πνευματική ιδιοκτησία” αφήνονται περιθώρια για αυθαιρεσίες και ανασφάλεια δικαίου, σε ένα πεδίο το οποίο είναι (ουσιαστικά) ξεκάθαρο ήδη από την νομοθεσία της πνευματικής ιδιοκτησίας και ο δημόσιος φορέας που διαχειρίζεται το έγγραφο δεν έχει διακριτική ευχέρεια εκτιμήσεων: αν δεν απαγορεύεται απο διάταξη πνευματικής ιδιοκτησίας, οφείλει να χορηγήσει το αντίγραφο του εγγράφου. 

Έτσι όλο το άρθρο 4 του προτεινόμενου Κανονισμού πρέπει να αναδιατυπωθεί, διαχωρίζοντας ρητά και με σαφήνεια τις παραπεμπτικές εξαιρέσεις (πνευματική ιδιοκτησία, προσωπικά δεδομένα, εμπορικό απόρρητο κλπ) από τις πρωτογενείς εξαιρέσεις (νομικές συμβουλές, ελεγκτικοί σκοποί, αντικειμενικότητα οργάνων).

Tέλος, η απαγορευση χορήγησης των νομικών συμβουλών ουσιαστικά καταργήθηκε από τη νομολογία Turco του Δικαστηρίου.

4. Ειδικά για το θέμα της προστασίας προσωπικών δεδομένων

Το θέμα της σχέσης  του FOI με την νομοθεσία για την προστασία προσωπικών δεδομένων έχει απασχολήσει  πολλούς νομικούς, αλλά και θεσμικά όργανα καθώς και τη σχετική αρθρογραφία. Δυστυχώς,  η πρόταση της Επιτροπής το προσπερνάει με έναν  πρόχειρο και ανεπιτυχή τρόπο, στοιχείο το οποίο έχει επισημανθεί και από τον Ευρωπαίο Επόπτη Προστασίας Δεδομένων στην γνωμοδότησή του της 30/6/2008.

Ο Κανονισμός θα πρέπει να περιλαμβάνει μια παραπεμπτική διάταξη στον Κανονισμό 45/2001 (για την προστασία του ατόμου από την επεξεργασία δεδομένων εκ μέρους των κοινοτικών οργανισμών και οργάνων), ορίζοντας  όμως ότι εφόσον η χορήγηση των δεδομένων επιτρέπεται από τον Κανονισμό 45/2001 και κάθε άλλη σχετική με την προστασία προσωπικών δεδομένων κοινοτική πράξη (όπως ειναι και η διατύπωση του άρθρου 286 ΣυνθΕΚ), τότε η πρόσβαση είναι υποχρεωτική για το όργανο που τηρεί το έγγραφο. Αλλιώς μπορεί να υπάρχει λ.χ. ακόμα και γνωμοδότηση του Ευρωπαίου Επόπτη Προστασίας Δεδομένων ότι δεν υπάρχει απαγόρευση από τον Κανονισμό 45/2001, αλλά το εκάστοτε κοινοτικό όργανο να εμμένει στο ότι παρ' όλ' αυτά δεν υπάρχει και υποχρέωση  που να του επιβάλλει την παροχή πρόσβασης. Άλλο η μη απαγόρευση χορήγησης κι άλλο η δεσμευτική υποχρέωση χορήγησης!

Στην γνωμοδότησή του (σελ. 10) ο Επόπτης έχει προτείνει μια συγκεκριμένη διατύπωση για την εξαίρεση των προσωπικών δεδομένων. Αξίζει να υποστηρίξουμε την υιοθέτησή της, προσθέτοντας όμως στην πρώτη παράγραφο την παραπομπή στον Κανονισμό 45/2001, καθώς και μερικές πιο κατηγορηματικες διατυπώσεις (τις θέτω εντός εισαγωγικών) που περιορίζουν την αβεβαιότητα:

1.Δεν πρέπει να χορηγείται πρόσβαση σε προσωπικά δεδομένα, “εάν η χορήγηση απαγορεύεται από τον Κανονισμό 45/2001”. Τέτοια απαγόρευση δεν υφίσταται:

(α) αν τα δεδομένα σχετίζονται αποκλειστικά με τις επαγγελματικές δραστηριότητες του υποκειμένου, εκτός αν , με βάση τις συγκεκριμένες περιστάσεις,  “θίγονται τα θεμελιώδη δικαιώματα του, ιδίως το δικαίωμα σεβασμού της ιδιωτικής ζωής ”. 

(β) αν τα δεδομένα αφορούν αποκλειστικά ένα δημόσιο πρόσωπο, εκτός αν, με βάση τις συγκεκριμένες περιστάσεις, “θίγονται τα θεμελιώδη δικαιώματα του, ιδίως το δικαίωμα σεβασμού της ιδιωτικής ζωής”

(γ) αν τα δεδομένα έχουν ήδη δημοσιοποιηθεί με συγκατάθεση του υποκειμένου των δεδομένων.

2.Επιτρέπεται η παροχή πρόσβασης σε προσωπικά δεδομένα, εφόσον επιβάλλεται από υπερισχύον δημόσιο συμφέρον. Σε ατές τις περιπτώσεις το θεσμικό όργανο ή ο οργανισμός πρέπει να εξηγήσει το δημόσιο συμφέρον, αιτιολογώντας γιατί στη συγκεκριμένη περίπτωση το δημόσιο συμφέρον υπερέχει των συμφερόντων του υποκειμένου των δεδομένων. 

3. Σε περίπτωση που ένα όργανο ή οργανισμός αρνείται την παροχή πρόσβασης σε έγγραφο βάσει της παραγράφου 1, θα πρέπει να εξετάσει εάν είναι εφικτή η παροχή μερικής πρόσβασης σε αυτό το όργανο “και, εφόσον θεωρήσει ότι αυτό είναι εφικτό, οφείλει να παράσχει μερικη πρόσβαση. Σε κάθε περίπτωση, τυχόν απόρριψη αιτήματος πρόσβασης σε έγγραφο που περιέχει προσωπικά δεδμενα, θα πρέπει να αιτιολογεί πλήρως για ποιο λόγο απαγορεύθηκε ακόμη και η μερική πρόσβαση στο έγγραφο”.

5. Προσθήκη διάταξης για την περαιτέρω χρήση πληροφοριών των κοινοτικών οργάνων

Σύμφωνα με την Πρόταση της Ευρωπαϊκής Επιτροής για μια Οδηγία για την περαιτέρω χρήση πληροφοριών του δημόσιου τομέα (COM (2002) 207), κείμενο που οδηγήσε στην θέσπιση της Οδηγίας 2003/98/ΕΚ, “οι κανόνες περαιτέρω χρήσης πληροφοριακών όρων θα γίνουν επίσης σεβαστοί από τα κοινοτικά όργανα. Κύριοι κάτοχοι πληροφοριών μεταξύ των κοινοτικών οργάνων, όπως η υπηρεσία δημοσιεύσεων και η Eurostat κατέβαλαν κατά τα τελευταία έτη σημαντικές προσπάθειες για την επίτευξη διαφανούς και αμερόληπτης πολιτικής όσον αφορά την περαιτέρω χρήση των πληροφοριακών τους πόρων, εφεξής δε θα λειτουργούν σύμφωνα με τους κανόνες που διατυπώνονται στο παρόν κείμενο”. Μετά την θέσπιση της Οδηγίας 2003/98/ΕΚ, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή εξέδωσε την Απόφαση 2006/291/ΕΚ για την περαιτέρω χρήση πληροφοριών της Επιτροής.

Μολονότι τα ζητήματα περαιτέρω χρήσης πληροφοριών είναι ειδικότερα σε σχέση με τα ζητήματα πρόσβασης, η επέκταση των κανόνων της Οδηγίας 2003/98 στα κοινοτικά όργανα επιβάλλεται να αποκτήσει νομικά δεσμευτική ισχύ. Όπως υποστηρίζει και ο Ευρωπαίος Επόπτης Προστασίας Δεδομένων στη γνωμοδότησή του, η αναθεώρηση του Κανονισμού 1049/2001 δίνει την ευκαιρία για την εισαγωγή μιας διάταξης που θα διευρύνει το δικαίωμα των πολιτών για περαιτέρω χρήση πληροφοριών των εγγράφων που τηρούν τα κοινοτικα όργανα. 

Μπορεί λοιπόν να προστεθεί μια διάταξη που να αναφέρει:

Περαιτέρω χρήση πληροφοριών 

Το Κοινοβούλιο, η Επιτροπή και το Συμβούλιο ορίζουν με απόφαση τους όρους για την περαιτέρω χρήση των πληροφοριών που τηρούν, σύμφωνα με τους όρους που ισχύουν βάσει της Οδηγίας 2003/98/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου της 17ης Νοεμβρίου 2003 για την περαιτέρω χρήση πληροφοριών του δημόσιου τομέα.

6. Θεσμική εποπτεία και ανάθεση αρμοδιότητας στους data protection officers

Θεσμοί που διασφαλίζουν την τήρηση του Κανονισμού 1049/2001 αυτή τη στιγμή είναι ο Ευρωπαίος Διαμεσολαβητής, ο Ευρωπαίος Επόπτης Προστασίας Δεδομένων και το Δικαστήριο, στο πλαίσιο όμως των αρμοδιοτήτων τους. Ένα πλήρες σύστημα πρόσβασης στα έγγραφα πρέπει να προβλέπει και την οριζόντια διασφάλιση, με εκτελεστικές αρμοδότητες ώστε  να υπάρχει δευτεροβάθμια κανονιστική κρίση για την πρόσβαση ή την απόρριψή της. Ήδη σε ορισμένες χώρες η αρμοδιότητα αυτή έχει ανατεθεί στις Αρχές Προστασίας Προσωπικών Δεδομένων (Ηνωμένο Βασίλειο, Καναδάς, Γερμανία, Ουγγαρία κ.α.), οι οποίες αναβαθμίζονται από data protection authorities σε Information Commissioners. Η πορεία αυτή είναι προδιαγεγραμμένη, καθώς και στις υπόλοιπες χώρες (όπως λ.χ. στην Ελλάδα) υποστηρίζεται η δημιουργία ανεξάρτητων Αρχών Πρόσβασης και Προστασίας Πληροφοριών που θα απορροφήσουν τις Αρχές Προστασίας Δεδομένων  και ο σχετικός διάλογος θα πρέπει κάποια στιγμή να απασχολήσει και την Κοινότητα, μολονότι ο Διαμεσολαβητής διαδραματίζει έναν οιονεί αποφασιστικό ρόλο, λόγω της επιρροής των αποφάσεών του.

Περαιτέρω, σύμφωνα με τον Κανονισμό 45/2001, σε όλα τα κοινοτικά όργανα και τους οργανισμούς υπηρετούν εσωτερικοί υπεύθυνοι προστσίας δεδομένων (data protection officers), δηλ. λειτουργοί που διασφαλίζουν ανεξάρτητα την προστασία προσωπικών δεδομένων εσωτερικά και συνεργάζονται με τον Ευρωπαίο Επόπτη Προστασίας Δεδομένων όταν υπάρχουν ιδιαίτερες περιπτώσεις επικίνδυνων επεξεργασιών. Δεδομένης της εμπειρίας που έχουν αποκτήσει σχετικά με την διαχείριση εγγράφων, είναι σκόπιμο να αναγνωριστεί σε αυτούς τους εσωτερικούς λειτουργούς η αρμοδιότητα του χειρισμού (προσοχή: όχι βέβαια η αποφασιστική αρμοδιότητα που ανήκει στην ηγεσία) όλων  των αιτημάτων πρόσβασης σε έγγραφα που τηρούνται από τα κοινοτικά όργανα. Ήδη με το άρθρο 11 της Απόφαση 2006/291 της Επιτροπής (περαιτέρω χρήση πληροφοριών) οι αρμόδιοι Γενικοί Διευθυντές έχουν υποχρέωση να ορίσουν αρμόδιο υπάλληλο για τον χειρισμό των αιτημάτων περαιτέρω χρήσης πληροφοριών. Ο πλέον εξειδικευμένος “αρμόδιος υπάλληλος”, δεν μπορεί παρά να είναι ο Data Protection Officer που έχει όλη τη σχετική εμπειρία και βρίσκεται σε θέση θεσμικής επικοινωνίας με τον Ευρωπαίο Επόπτη. Η πιθανή διατύπωση μιας διάταξης θα μπορούσε να έχει ως εξής:

Αρμόδιοι υπάλληλοι χειρισμού αιτημάτων πρόσβασης

Τις αιτήσεις πρόσβασης σε έγγραφα  εξετάζουν οι υπεύθυνοι προστασίας δεδομένων που έχουν διοριστεί στο αντίστοιχο κοινοτικό όργανο ή οργανισμό, σύμφωνα με το άρθρο 24 παράγραφος 1 του Κανονισμού 45/2001.

7. Σύνοψη

• Το πεδίο εφαρμογής του Κανονισμού πρέπει να αφορά όλα τα όργανα και οργανισμούς της Κοινότητας.
• Οι εξαιρέσεις πρέπει να περιορίσουν την αυθαιρεσία και την υπέρμετρη διακριτική ευχέρεια των οργάνων, ορίζοντας με σαφήνεια πότε επιτρέπεται και πότε απαγορεύεται η πρόβαση στα έγγραφα.
• Ο Κανονισμός πρέπει να θεσπίσει την υποχρέωση των οργάνων για ικανοποίηση των δικαιωμάτων περαιτέρω χρήσης των πληροφοριών που τηρούν
• Η αρμοδιότητα εξέτασης των αιτημάτων πρόσβασης σε έγγραφα πρέπει να ανατεθεί στους υπεύθυνους προστασίας δεδομένων που έχουν διοριστεί στα κοινοτικά όργανα και οργανισμούς.

Ιδιωτικότητα στο Διαδίκτυο: υιοθέτηση τροποποιήσεων Λαμπρινίδη στην Επιτροπή Ελευθεριών Ευρωβουλής

"Η υψηλότερη δυνατή προστασία της ιδιωτικής ζωής των πολιτών που χρησιμοποιούν το Διαδίκτυο πρέπει να είναι αδιαπραγμάτευτη", τόνισε μετά το πέρας της ψηφοφορίας στην Επιτροπή Πολιτικών Ελευθεριών για την αναθεώρηση της Οδηγίας περί προστασίας προσωπικών δεδομένων στο διαδίκτυο ο κ. Σταύρος Λαμπρινίδης, Aντιπρόεδρος της Επιτροπής Πολιτικών Ελευθεριών και υπεύθυνος της Σοσιαλιστικής Ομάδας για το παραπάνω ζήτημα. "Tα οικονομικά συμφέροντα των μεγάλων εταιρειών πρόσβασης στο Διαδίκτυο δεν μπορεί να υπαγορεύουν τους νόμους που υιοθετεί η Ευρώπη για την υπεράσπιση των θεμελιωδών δικαιωμάτων των πολιτών της. Στο μέλλον, όταν εταιρίες δεν προστατεύουν επαρκώς τα προσωπικά δεδομένα μας, θα πρέπει να λογοδοτούν τόσο στη δικαιοσύνη όσο και στους πελάτες τους," συμπλήρωσε. 

Η Επιτροπή υιοθέτησε τροπολογίες του κ. Λαμπρινίδη, που προβλέπουν ότι οι πάροχοι υπηρεσιών Διαδικτύου θα υποχρεούνται να ενημερώνουν άμεσα τους πελάτες τους για κάθε παραβίαση της ασφάλειας των συστημάτων τους που μπορεί να επιφέρει άμεσο κίνδυνο για την προστασία της ιδιωτικής ζωής των πολιτών, όπως είναι η κλοπή της ταυτότητάς τους ή η παρακολούθηση των ηλεκτρονικών μηνυμάτων τους. Oι εταιρίες  θα υποχρεούνται επίσης νακαταχωρίζουν στους ετήσιους απολογισμούς τους κάθε παραβίαση των προσωπικών δεδομένων των χρηστών τους και της ασφάλειας των δικτύων τους κατά την προηγούμενη χρονιά. 

Επιπλέον, όταν οι αστυνομίες αποκτούν πρόσβαση στα προσωπικά δεδομένα των πολιτών, οι πάροχοι ηλεκτρονικών υπηρεσιών θα υποχρεούνται να ενημερώνουν αμέσως τις Aνεξάρτητες Aρχές Προστασίας Δεδομένων οι οποίες με τη σειρά τους θα μπορούν, σε περίπτωση που διαπιστώνουν κατάχρηση εξουσίας, να παραπέμπουν την υπόθεση στη δικαιοσύνη. 

Oι ευρωβουλευτές παρότρυναν επίσης τις ευρωπαϊκές κυβερνήσεις να προβλέψουν ποινικές κυρώσεις για κάθε παράβαση της προστασίας δεδομένων των χρηστών του διαδικτύου και των τηλεφωνικών επικοινωνιών στην υπό αναθεώρηση οδηγία.  

Τέλος, η Επιτροπή Πολιτικών Ελευθεριών απέρριψε τις προσπάθειες κάποιων ευρωβουλευτών που επιθυμούσαν να επιτρέψουν σε ιδιωτικές εταιρίες να καταστρατηγούν την αυστηρή προστασία των προσωπικών δεδομένων των χρηστών του διαδικτύου, με πρόσχημα την "προστασία της πνευματικής ιδιοκτησίας". 

O κ. Λαμπρινίδης άσκησε όμως επίσης έντονη κριτική σε μία αντιφατική προς τα παραπάνω τροπολογία του Λαϊκού Κόμματος και των Φιλελευθέρων, η οποία προβλέπει την πιθανή εξαίρεση των επιχειρήσεων από την υποχρέωση να ενημερώνουν τις αρχές προστασίας δεδομένων για παραβιάσεις της ασφάλειας των δικτύων τους, όταν αυτές "δεν προκαλούν ζημία στους χρήστες". "Kάθε παραβίαση της ιδιωτικής ζωής των πολιτών προκαλεί εξ ορισμού ζημία, τόσο στους ίδιους τους χρήστες όσο και στη δημοκρατία μας", τόνισε ο κ. Λαμπρινίδης. "Αν αρχίσουμε να κατηγοριοποιούμε τις παραβιάσεις των θεμελιωδών μας δικαιωμάτων σε 'ζημιογόνες ή μη', ανοίγουμε την πόρτα για τη συνολική καταστρατήγησή τους". 

H έκθεση αναμένεται να εξεταστεί στην Ολομέλεια του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου τον Σεπτέμβριο.    

Ανταπόκριση Ευρωβουλευτών στις Παρατηρήσεις e-lawyer για το ψήφισμα μπλογκονόμου

Την Παρασκευή 27.6.08 εστάλη στους Έλληνες ευρωβουλευτές που διατέθουν διεύθυνση ηλεκτρονικού ταχυδρομείου της Ευρωβουλής το κείμενο "Παρατηρήσεις στο Σχέδιο Έκθεσης του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου 'σχετικά με τον πλουραλισμό και τη συγκέντρωση των μέσων ενημέρωσης' στην Ευρωπαϊκή Ένωση" εκ μέρους elawyer.blogspot.com.

Εστάλη επίσης σήμερα, μέσω fax στους ευρωβουλευτές που δεν διαθέτουν δημοσιευμένη στην ιστοσελίδα της Ευρωβουλής διεύθυνση ηλεκτρονικού ταχυδρομείου.

Mέχρι στιγμής, τη λήψη των "Παρατηρήσεων" επιβεβαίωσαν οι παρακάτω Ευρωβουλευτές:

1.Μαρία Ματσούκα

2.Μαργαρίτης Σχοινάς

3. Σταύρος Λαμπρινίδης

Επίσης, η υπηρεσία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου που συλλέγει τα σχετικά κείμενα απάντησε με το παρακάτω μήνυμα:

"Σας ευχαριστούμε για τα σχόλιά σας.

 

Θα επανέλθουμε στο θέμα αυτό, αφότου η εν λόγω κοινοβουλευτική έκθεση τεθεί υπό ψηφοφορία κατά τη διάρκεια Συνόδου Oλομέλειας και το Ευρωπαϊκό Kοινοβούλιο οριστικοποιήσει τη θέση του ως προς το θέμα.

Με εκτίμηση" 

Σημειωτέον ότι πρόεδρος της κοινοβουλευτικής επιτροπής Πολιτισμού και Παιδείας του Ευωπαϊκού Κοινοβουλίου είναι η Ευρωβουλευτης κα Κατερίνα Μπατζέλη.

Συμμετοχή στη διαβούλευση της Ευρωβουλής για κοινοτικό μπλογκονόμο

Το κείμενο που ακολουθεί υποβλήθηκε ως συμμετοχή του e-lawyer στην Ευρωβουλή, στο πλαίσιο του ετοιμαζόμενου ψηφίσματος που αφορά την εισαγωγή ρυθμίσεων για τα ιστολόγια.

ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΣΧΕΔΙΟ ΕΚΘΕΣΗΣ 

του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου

 σχετικά με τη συγκέντρωση και τον πλουραλισμό στα μέσα ενημέρωσης στην Ευρωπαϊκή Ένωση (2007/2253 (ΙΝΙ)) 

1. Εισαγωγή

Με το παρόν έγγραφο ανταποκρίνομαι στο κάλεσμα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου  για την έκφραση των απόψεων των bloggers επί της παραπάνω έκθεσης [ιστοθέση http://www.europarl.europa.eu/news/public/story_page/058-31021-161-06-24-909-20080605STO30955-2008-09-06-2008/default_el.htm].

Διαχειρίζομαι το ιστολόγιο e-lawyer [http://elawyer.blogspot.com] από τον Αύγουστο του 2005 και μέσα από αυτή τη θέση έχω ασκήσει κατά καιρούς κριτική στις προτάσεις νομοθέτησης σχετικά με τον τομέα αυτόν.

Οι ερωτήσεις που έχουν τεθεί από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο στους bloggers είναι οι ακόλουθες:

“Εσείς έχετε δικό σας μπλογκ; Aν ναι, γιατί; Πιστεύετε ότι η κοινοβουλευτική αυτή έκθεση σας αφορά; Είστε υπέρ ή κατά των μπλογκ; Πιστεύετε ότι χρειάζεται μια νομοθεσία σε κοινοτικό επίπεδο; H γνώμη σας μας ενδιαφέρει! Mπορείτε να στείλετε όλα τα σχόλιά σας σχετικά με τα θέματα που θίγει το παρόν άρθρο μέχρι τις 26 Ιουνίου 2008, στην εξής διεύθυνση: web-editor-el@europarl.europa.eu

Με το έγγραφο αυτό, απαντώ, σε ό,τι με αφορά, στις παραπανω ερωτήσεις.

2. Παρατηρήσεις στην Κοινοβουλευτική Έκθεση

2.1. Η Κοινοβουλευτική Έκθεση και το προτεινόμενο με αυτήν Ψήφισμα αφορά, όπως αναφέρει ο τίτλος της, την “συγκέντρωση και των πλουραλισμό των μέσων ενημέρωσης”. Ωστόσο, το κείμενο αυτό περιέχει και ορισμένες παρατηρήσεις και συστάσεις που αφορούν, εκτός από τα  διαδικτυακά μέσα ενημέρωσης “παραδοσιακού τύπου” (λ.χ. ενημερωτικές ιστοσελίδες δημοσιογραφικών οργανισμών), και τα ιστολόγια, τα οποία λειτουργούν ως επί τω πλείστον ως βήμα έκφρασης μεμονωμένων πολιτών ή ολιγομελών ομάδων πολιτών. 

2.2. Σε αυτό το σημείο εντοπίζεται η αναγκαιότητα  διαχωρισμού ανάμεσα στα “διαδικτυακά μέσα ενημέρωσης”, τα οποία παρουσιάζουν καθετοποιημένη ιεραρχική και επιχειρησιακή δομή και στα “ιστολόγια”, τα οποία αποτελούν μονάδες ελεύθερης έκφρασης των πολιτών και ενάσκηση του δικαιώματος στην ελεύθερη επικοινωνία και ανταπόκριση μέσω διαθέσιμων στο κοινό υπηρεσιών ηλεκτρονικών επικοινωνιών. Οι ειδικοί κανόνες που ισχύουν για την προστασία της προσωπικότητας έναντι των μέσων ενημέρωσης τα οποία (α) παρουσιάζουν επιχειρηματική δομή, (β) απασχολούν δημοσιογράφους -οι οποίοι είναι μέλη ενώσεων συντακτών- και (γ) τα οποία αποτελούν κερδοσκοπικές επιχειρήσεις (ανεξάρτητα από το αν εκδίδουν πωλούμενες ή δωρεάν διανεμόμενες περιοδικές εκδόσεις, διαδικτυακές ή “συμβατικές”), δεν είναι πρόσφορο να ισχύουν και για τα ατομικά ή ομαδικα ιστολόγια των πολιτών, καθώς δεν λαμβάνουν υπόψη τα ειδικά χαρακτηριστικά της ελεύθερης χρήσης των δικτύων διαθέσιμων στο κοινό ηλεκτρονικών υπηρεσιών.

2.3. Για παράδειγμα, η αντικειμενική ευθύνη του τύπου για περιπτώσεις προσβολής της προσωπικότητας, αλλά και η υποχρέωση αναγραφής της επωνυμίας και των στοιχείων της ιδιοκτήτριας ανώνυμης εταιρίας, κανόνας που ισχύει στην Ελλάδα (Ν.1078/1981, όπως τροποποιήθηκε και ισχύει) δεν μπορεί να ισχύσει άνευ ετέρου και για το καθεστώς των ιστολογίων. Οι διαχειριστές των ιστολογίων, οι οποίοι δεν αποκαλύπτουν τα στοιχεία της ταυτότητάς τους , αλλά χρησιμοποιούν ψευδώνυμα ή είναι ανώνυμοι, ασκούν ένα συνδυασμό τριών θεμελιωδών δικαιωμάτων: 

(α) της ελευθερίας της έκφρασης (άρθρο 11 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ) αλλά και 

(β) του δικαιώματος σεβασμού της ιδιωτικής ζωής τους (άρθρο 7 ΧΘΔΕΕ), καθώς και 

(γ) του δικαιώματος της προστασίας των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα που τους αφορούν (άρθρο 8 ΧΘΔΕΕ).

2.4. Η Έκθεση δεν φαίνεται να έχει λάβει υπόψη  το διφυή χαρακτήρα των ιστολογίων, τόσο ως πλαισίων ατομικής ενάσκησης της ελευθερίας της έκφρασης, όσο και ως πεδίου χρήσης υπηρεσιών ηλεκτρονικής επικοινωνίας και διαθέσιμων στο κοινό τηλεπικοινωνιακών δικτύων. Η δεύτερη περίπτωση καλύπτεται από την Οδηγία 2002/58/ΕΚ για την προστασία της ιδιωτικότητας και των προσωπικών δεδομένων στο πεδίο των ηλεκτρονικών επικοινωνιών. Σύμφωνα με την Οδηγία 2002/58 που έχει ενσωματωθεί στο εσωτερικό δίκαιο όλων των κρατών μελών, ο τερματικός εξοπλισμός των χρηστών, συμπεριλαμβανομένων των παραγόμενων από αυτόν δεδομένων, εμπίπτει στο πεδίο της ιδιωτικής τους ζωής που προστατεύεται από την Ευρωπαϊκή Σύμβαση των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (σημείο 24 Προοιμίου Οδηγίας 2002/58) και οι συνδρομητές και χρήστες έχουν δικαίωμα να μην αποκαλύπτονται οι πληροφορίες που αφορούν την ταυτότητά τους κατά την χρήση διαθέσιμων στο κοινό υπηρεσιών ηλεκτρονικών επικοινωνιών (άρθρα 5, 8 και 12). 

2.5. Συγκεκριμένα, στην Έκθεση και Πρόταση Ψηφίσματος αναφέρεται:

“αν και τα ιστολόγια χρησιμοποιούνται ολοένα και συχνότερα ως μέσο προσωπικής έκφρασης από επαγγελματίες των μέσων ενημέρωσης αλλά και από απλούς πολίτες, το καθεστώς των συντακτών και των εκδοτών τους, συμπεριλαμβανομένου του νομικού καθεστώτος τους, ούτε προσδιορίζεται ούτε καθίσταται σαφές στους αναγνώστες των ιστολογίων, γεγονός που προκαλεί αβεβαιότητα όσον αφορά την αντικειμενικότητα, την αξιοπιστία, την προστασία των πηγών, την εφαρμοσιμότητα των κωδίκων δεοντολογίας και την απόδοση ευθυνών σε περίπτωση δικαστικής αγωγής”

 [σελ. 5]

[Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο]

“9. συνιστά την αποσαφήνιση του καθεστώτος, νομικού ή άλλου, των ιστολογίων και ενθαρρύνει την εθελοντική δήλωση της ταυτότητάς τους, ανάλογα με τις επαγγελματικές και οικονομικές ευθύνες και τα συμφέροντα των συντακτών και των εκδοτών τους·” 

[σελ.6]

2.6. Παρατηρείται ότι η “ενθάρρυνση” της εθελοντικής δήλωσης ταυτότητας με διατάξεις κοινοτικού δικαίου θα βρίσκεται σε σχέση έντασης προς τις διατάξεις του σεβασμού της ιδιωτικής ζωής και της προστασίας προσωπικών δεδομένων, αλλά κυρίως θα επιφέρει, εκ των πραγμάτων, ως αποτέλεσμα την δημιουργία ιστολογίων δύο κατηγοριών: των ενυπόγραφων και των ανυπόγραφων. Η ανομοιογένεια αυτή δεν θα εξυπηρετήσει την διαμόρφωση ενός ενιαίου χώρου κοινών συνισταμένων στην ευρωπαϊκή κοινωνία της πληροφορίας, καθώς θα εισάγει διάκριση με βάση το πόσα προσωπικά δεδομένα “ενθαρρύνεται” να αποκαλύψει εκούσια ο διαχειριστής του εκάστοτε ιστολογίου. Ακόμη, δηλαδή, κι αν δεν υπάρξει σκληρή ρύθμιση επιβολής αποκάλυψης της ταυτότητας, η “εκούσια” συμμόρφωση ή μη προς μια νομοθετική διάταξη που προτρέπει σε αποκάλυψη της ταυτότητας, κατ' αποτέλεσμα οδηγεί στην διάκριση ανάμεσα σε “επώνυμα” και “ανώμυμα-ψευδώνυμα” ιστολόγια, γεγονός το οποίο θα συνιστά διακριτική νομοθετική μεταχείριση των φορέων ενάσκησης της ελευθερίας της έκφρασης και του πληροφοριακού αυτοκαθορισμού (πρβλ. άρθρο 21 ΧΘΔΕΕ και άρθρο 14 ΕΣΔΑ). 

2.7. Η Έκθεση εισάγει επίσης ως κριτήριο  αναλογικής ρύθμισης, την διακριτή αντιμετώπιση των ιστολογίων, ανάλογα με τις “επαγγελματικές και οικονομικές ευθύνες και τα συμφεροντα των συντακτών και των εκδοτών τους”. Ωστόσο, μία τέτοια  ρύθμιση, αφενός προϋποθέτει την εκ των προτέρων γνώση των στοιχείων του εκάστοτε ιστολόγου και αφετέρου διαχωρίζει τις ευθύνες με ένα μάλλον φορμαλιστικό κριτήριο (δημοσιογράφος – μη δημοσιογράφος, “επαγγελματίας” - “απλός πολίτης”), τη στιγμή που οι γενικοί περιορισμοί της ελευθερίας του λόγου, αλλά και του απορρήτου των επικοινωνιών, ισχύουν αδιακρίτως για όλους (βλ. Άρθρο 8 παρ. 2 ΕΣΔΑ). Η προτεινόμενη αυτή “αναλογική” ρύθμιση, στην πραγματικότητα εισάγει άλλη μια μορφή διακριτικής μεταχείρισης, καθόσον τα θεμελιώδη δικαιώματα και ελευθερίες που ασκούνται μέσω των ιστολογίων απολαμβάνουν κατ' αρχήν όλοι οι φορείς τους, ενώ η εξειδίκευση των ισχυόντων κανόνων στα χαρακτηριστικά της κάθε μεμονωμένης περίπτωσης αποτελεί έργο των εκάστοτε πειθαρχικών οργάνων ή και της δικαιοσύνης και όχι του κοινοτικού νομοθέτη.

3. Σχετικά με μια νομοθεσία σε κοινοτικό επίπεδο

3.1. Κατά το τελευταίο έτος, στην Ελλάδα έχουν διαρρεύσει στον τύπο πληροφορίες σχετικά με την φερόμενη πρόθεση της κυβέρνησης για εισαγωγή ειδικής νομοθέτησης όσον αφορά το καθεστώς των ιστολογίων. Το πρόβλημα που έχει εντοπιστεί σχετίζεται με την προστασία της προσωπικότητας από προσβολές όπως η  συκοφαντική δυσφήμηση, καθώς το αδίκημα αυτό δεν περιλαμβάνεται στον νομοθετικό κατάλογο των εγκλημάτων που επιτρέπουν την άρση του απορρήτου προκειμένου να προσδιοριστούν τα στοιχεία του ιστολόγου που φέρεται ως δράστης. Το Ελληνικό Σύνταγμα αναφέρει ότι η άρση του απορρήτου επιτρέπεται για λόγους “εθνικής ασφάλειας” ή “για διακρίβωση ιδιαίτερα σοβαρών εγκλημάτων” (άρθρο 19 παρ. 1).

3.2. Ωστόσο, οι πληροφορίες για το περιεχόμενο της σχεδιαζόμενης νομοθεσίας είναι αντιφατικές. Ένα σύνολο μέτρων αφορά: (α) τον διαχωρισμό των ιστολογίων ανάμεσα σε “ενημερωτιά” και “μη ενημερωτικά”, (β) την υποχρεωτική αναγραφή των στοιχείων ταυτότητας του υπεύθυνου προσώπου, (γ) τον έλεγχο του περιεχομένου των ιστολογίων από την ανεξάρτητη αρχή “Εθνικό Συμβούλιο Ραδιοτηλεόρασης” και (δ) ρυθμισεις για την “διευκόλυνση” των διωκτικών αρχών στον εντοπισμό των δραστών. Σε μεταγενέστερο χρόνο, οι πληροφορίες αναφέρουν αποστασιοποήση της κυβέρνησης από αυτό το σύνολο και περιορισμό των προθέσεων σε φερόμενη νομοθετική υπαγωγή των αδικημάτων “προσβολής της προσωπικότητας” στα “ιδιαίτερα σοβαρά εγκλήματα” βάσει των οποίων επιτρέπεται η άρση του απορρήτου. Λίγους μήνες μετά, ο υπουργός Δικαιοσύνης σε συνέντευξή του στη δημόσια τηλεόραση φέρεται να επανέλαβε ότι πρόκειται να θεσμοθετηθεί το αρχικό σύνολο νομοθετικών μέτρων, ενώ άλλοι υπουργοί φέρονται να μην συμφωνούν με αυτήν την προσέγγιση.

3.3. Όλα τα παραπάνω φερόμενα μέτρα μεταδίδονται ως επί τω πλείστον από ανεπίσημα “κανάλια” στον τύπο, ενώ η κυβέρνηση δεν φαίνεται πρόθυμη να διεξάγει μια δημόσια διαβούλευση για να εκφραστούν οι θέσεις όσων πρόκειται να αφορά το μέτρο. Αντίθετα, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο καλεί σε μία, μάλλον άτυπης μορφής, διαβούλευση, στο πλαίσιο της οποίας υποβάλλεται και το κείμενο αυτό. 

3.4. Το φαινόμενο της μαζικής δημιουργίας ιστολογίων από τους πολίτες και της ανάδειξης μιας εκτεταμένης σφαίρας του κυβερνοχώρου που έχουμε συνηθίσει να αποκαλούμε με τον όρο blogosphere (μπλογκόσφαιρα) εντοπίζεται κυρίως μετά το 2004 στην Ελλάδα και την Ευρώπη, δηλαδή μετά την διεξαγωγή των τελευταίων Ευρωεκλογών. Με βάση αυτήν την παραδοχή, αμφισβητείται κατά πόσον οι Ευρωβουλευτές, αλλά και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έλκουν πολιτική εντολή από τους ευρωπαίους πολίτες, όσον αφορά την νομοθέτηση επ' αυτού του θέματος. Ανεξάρτητα όμως από αυτήν την  παρατήρηση, είναι βέβαιο ότι η νομοθέτηση σε ένα ζήτημα το οποίο θα έχει ουσιαστική επίδραση στους περιορισμούς της ελευθερίας της έκφρασης ατομικά για κάθε πολίτη του κυβερνοχώρου που έχει την δυνατότητα να λειτουργεί ένα ιστολόγιο, προϋποθέτει μια ευρεία δημόσια διαβούλευση, τόσο σε επίπεδο Κοινότητας, όσο και σε επίπεδο κρατών μελών της ΕΕ.

3.5. Πέραν της πολιτικής υποχρέωσης για ευρεία δημόσια διαβούλευση, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο δεν θα έπρεπε να στρέφεται ευθέως στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή ή και τα κράτη μέλη καλώντας σε νομοθέτηση, εάν προηγουμένως δεν κληθούν να λάβουν θέση θεσμικά και άλλα όργανα της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Το θέμα αυτό θα πρέπει προεχόντως να απασχολήσει την Ομάδα Εργασίας για την προστασία των ατόμων έναντι της επεξεργασίας δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα, του άρθρου 29 της Οδηγίας 95/46, δηλαδή το φορέα συγκέντρωσης και συναπόφασης των Ευρωπαϊκών Αρχών Προστασίας Προσωπικών Δεδομένων. Θα πρέπει επίσης να ζητηθεί η γνωμοδότηση του Ευρωπαίου Επόπτη Προστασίας δεδομένων, ο οποίος έχει γνωμοδοτική αρμοδιότητα σε κάθε ρύθμιση που εισάγουν τα κοινοτικά όργανα και μπορεί να έχει επιπτώσεις στην προστασία προσωπικών δεδομένων σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Κοινότητας (Κανονισμός (ΕΚ) 45/2001). Ειδικό λόγο, στη διαδικασία της συναπόφασης, έχει επίσης η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή. Θέση θα πρέπει να λάβουν επίσης ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Θεμελιωδών Δικαιωμάτων, καθώς και οι οργανώσεις της Κοινωνίας των Πολιτών. 

3.6. Επί του παρόντος, δεδομένου του περιβάλλοντος ιδιαίτερης ανησυχίας όσον αφορά την ελευθερία της έκφρασης και την προστασία της ιδιωτικότητας στο διαδίκτυο από ενδεχόμενες μη αναλογικές και αντίθετες στο Ευρωπαϊκό δίκαιο παρεμβάσεις,  νομοθετική επέμβαση που θα μπορούσε σε κοινοτικό επίπεδο να έχει ασφαλές αποτέλεσμα θα έπρεπε να περιοριστεί στην θέσπιση υποχρέωσης των κρατών μελών να υιοθετήσουν μέτρα πρόσκλησης προς τους αρμόδιους δημόσιους και συλλογικούς φορείς για την ενθάρρυνση της κατάρτισης κωδίκων συμπεριφοράς που θα λαμβάνουν υπόψη την ιδιαιτερότητα των ιστολογίων ως φορέων ελεύθερης έκφρασης αφενός αλλά και ως φορέων ενάσκησης της ελεύθερης επικοινωνίας και ανταπόκρισης στο πλαίσιο του απορρήτου των επικοινωνιών. Η κοινοτική ρύθμιση θα πρέπει να επιβεβαιώνει ρητά  ότι οι πολίτες που χρησιμοποιούν ιστολόγια απολαμβάνουν πλήρως των δικαιωμάτων που προβλέπονται από το υφιστάμενο κοινοτικό δίκαιο της προστασίας της ιδιωτικότητας και της ελευθερίας της έκφρασης και ότι η παρέμβαση των κρατών θα πρέπει να περιορίζεται στην ενθάρρυνση και την παροχή μέσων για την συνεννόηση των πολιτών ως προς τις κοινές συνισταμένες που θα πρέπει να τηρούνται προκειμένου να καθίστανται σεβαστά τα δικαιώματα των τρίτων. Η κοινοτική ρύθμιση δεν πρέπει να υπεισέλθει στη σφαίρα αυτοοργάνωσης των δημοσιογράφων ή άλλων επαγγελματιών που χρησιμοποιούν το διαδίκτυο (και) για λόγους ενημέρωσης. Η κοινοτική ρύθμιση θα πρέπει να εγγυάται τις ελευθερίες του ευρωπαϊκού δικαίου, προδιαγράφοντας το δεοντολογικό πλαίσιο στο οποίο θα πρέπει να γίνουν οι σχετικές συζητήσεις από τους πολίτες των κρατών μελών και όχι να θεσπίσει νέους περιορισμούς που παραγνωρίζουν τη φύση του μέσου και το εξομοιώνουν με τα παραδοσιακά μέσα ενημέρωσης. Προς την κατεύθυνση αυτή, θα πρέπει να μελετηθεί ιδιαίτερα η υπάρχουσα νομολογία των δικαστηρίων των κρατών μελών, αλλά και των Η.Π.Α. ως προς τη μεταχείριση των ιστολογίων και η έρευνα να μην περιοριστεί στην νομολογία του ΕΔΔΑ που αφορά έως σήμερα “παραδοσιακά” μέσα ενημέρωσης. 

4. Συμπεράσματα και προτάσεις

- Η ανωνυμία στο διαδίκτυο αποτελεί θεμελιώδες δικαίωμα κάθε ευρωπαίου, συνεπώς και κάθε πολίτη που χρησιμοποιεί ένα ιστολόγιο για να εκφραστεί, ανεξάρτητα από την επαγγελματική του ιδιότητα ή την οικονομική του κατάσταση. Η νομοθετική “ενθάρρυνση” της εθελοντικής αποκάλυψης της ταυτότητας θίγει εμμέσως το σεβασμό θεμελιωδών δικαιωμάτων που προβλέπονται από την ΕΣΔΑ και τον ΧΘΔΕΕ. Οι συνταγματικές παραδόσεις των κρατών μελών προβλέπουν ότι σε περιπτώσεις σοβαρών ποινικών αδικημάτων επιτρέπεται η εκ των υστέρων άρση του απορρήτου, προκρίνοντας μια περιπτωσιολογική προσέγγιση και όχι την εκ των προτέρων υποχρέωση δημοσιοποίησης των στοιχείων των χρηστών που θέτει εν αμφιβολία το τεκμήριο της αθωότητάς τους. 

- Ο διαχωρισμός ανάμεσα σε “ενημερωτικά” και “μη ενημερωτικά” ιστολόγια δεν είναι εφικτός, κατά την έννοια που γίνεται αντιληπτός από τη νομοθεσία για τη συγκέντρωση των μέσων ενημέρωσης. Ένα ιστολόγιο μπορεί ταυτόχρονα να μεταδίδει ειδήσεις, μπορεί να μεταδίδει και απόψεις ή άλλο περιεχόμενο. Οι κανόνες που δεσμεύουν κάθε πολίτη όταν διαδίδει πραγματικούς ισχυρισμούς ισχύουν και στα ιστολόγια, χωρίς να είναι αναγκαίος ο φορμαλιστικός διαχωρισμός που θα μπορούσε να αποτελέσει και δούρειο ίππο για καταστρατηγήσεις. 

- Η όποια νομοθεσία σε κοινοτικό επίπεδο θα πρέπει να θέτει ως πρωταρχικό στόχο την ενίσχυση της ελευθερίας της έκφρασης και της προστασίας της ιδιωτικότητας και των προσωπικών δεδομένων των διαχειριστών των ιστολογίων. Στο πλαίσιο αυτό, θα πρέπει να ρυθμίζει το πλαίσιο της   διαβούλευσης και  συνεννόησης των ενδιαφερομένων, αρχές τις οποίες οφείλουν να υποστηρίξουν τα κράτη μέλη της ΕΕ,   ορίζοντας όμως ταυτόχρονα  ότι  τα κράτη μέλη οφείλουν να απέχουν από την άμεση θέσπιση των σχετικών κανόνων. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θα πρέπει να είναι σε θέση να παρακολουθήσει ότι τα κράτη μέλη σέβονται τους κανόνες της διαβούλευσης και απέχουν από την νομοθέτηση  κανόνων που ανήκουν στη σφαίρα απόφασης των ίδιων των ενδιαφερομένων. 

- Σε δεύτερο επίπεδο, η κοινοτική ρύθμιση θα πρέπει να προβλέπει ότι η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θα μελετήσει τα αποτελέσματα των διαβουλεύσεων στα κράτη μέλη της ΕΕ και, εφόσον υπάρχουν ανομοιογένειες οι οποίες μπορεί να έχουν σοβαρές επιπτώσεις στην ενιαία ευρωπαϊκή κοινωνία της πληροφορίας, θα εισηγηθεί ένα minimum κατευθυντήριων γραμμών που αποτελεί την κοινή συνισταμένη για την εξομάλυνση της κατάστασης, σε πλαίσια επικουρικότητας και αναλογικότητας, λαμβάνοντας υπόψη τις πολιτιστικές ιδιαιτερότητες κάθε κράτους μέλους.

Στην προσπάθεια να κωδικοποιηθούν οι ισχύοντες νομοθετικοί, δεοντολογικοί και νομολογιακοί κανόνες που διέπουν τα ιστολόγια, δημοσιοποίησα από το elawyer.blogspot.com ένα σχέδιο Κώδικα Δεοντολογίας Ιστολογίων, μαζί με ένα επεξηγηματικό υπόμνημα, το οποίο μπορείτε να βρείτε συνημμένο στο παρόν μήνυμα.

Aυτορρύθμιση είναι η απάντηση στις νομοθετικές βλέψεις

Η Ευρωβουλή είναι σχεδόν έτοιμη να προλάβει τις εξαγγελίες των ημεδαπών law makers για blogoνόμο.

Εδώ και τρία χρόνια περίπου, από τη θέση αυτή, έχω υποστηρίξει ότι ένα ολοκληρωμένο σύστημα αυτορρύθμισης, το οποίο λειτουργεί σωστά, μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως ένα δυνατό επιχείρημα συνταγματικού δικαίου, για να αποτραπεί η νομοθετική επέμβαση.

Οι σκέψεις αυτές ουδέποτε ήταν ιδιαίτερα δημοφιλείς στη μπλογκόσφαιρα, καθώς είναι γνωστό ότι σε κάθε απόπειρα συνεννόησης παραγόντων που κινούνται στον ελεύθερο χώρο είτε του διαδικτύου, είτε της κοινωνίας των πολιτών, είτε ακόμη και των επιχειρήσεων των μέσων ενημέρωσης, υπάρχει η καχυποψία του "καπελώματος" και η ανησυχία μήπως μπουν τελικά αστυνόμοι και νόμοι εκεί που δεν πρέπει.

Η περίπτωση της αυτορρύθμισης όμως αποσκοπεί ακριβώς στο να μην μπουν νόμοι και αστυνόμοι εκεί που δεν πρέπει.

Επίσης δεν μπορούμε να αμφισβητήσουμε μια απτή πραγματικότητα: υπάρχουν blogs που προσβάλλουν παράνομα, blogs που ενώ μεταδίδουν ειδήσεις παραπληροφορούν και blogs που χρησιμοποιούν έργα που καλύπτονται από πνευματικά δικαιώματα, χωρίς να έχουν το δικαίωμα. 

Υπάρχει βέβαια η έννοια της netiquette και οι όροι χρήσης της κάθε πλατφόρμας, μέσω της οποίας μπορεί να παρασχεθεί ένας βαθμός προστασίας, αλλά είναι διάχυτη η άποψη ότι αυτό δεν μπορεί να λειτουργήσει αποτελεσματικά για διάφορους λόγους.

Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο περιμένει τις απόψεις μας. Νομίζω ότι θα μπορούσαμε να αντιτείνουμε το επιχείρημα της αυτορρύθμισης, ακόμη κι αν αυτό σημαίνει μια "θυσία" για τους πιο ελευθεριακούς. Άλλωστε στο πλαίσιο της αυτορρύθμισης μπορεί να συμμετέχει όποιος θέλει, χωρίς να αποτελεί μία συνθήκη που επιβάλλεται άνωθεν, όπως η νομοθεσία. 

Ένα θετικό στοιχείο στο σχέδιο Ψηφίσματος του Ευρωκοινοβολίου είναι ότι υποστηρίζεται η θέσπιση ενός Ombudsman (Διαμεσολαβητή) για τα μμε, μία ιδέα που είχα υποστηρίξει και στον δικό μου Κώδικα Δεοντολογίας Ιστολογίων. Ίσως θα πρέπει να το ξανασκεφτούμε και να τους προλάβουμε. Άλλωστε υπάρχουν 3-4 άτομα κοινής αποδοχής στο χώρο αυτόν που θα μπορούσαν να ανταποκριθούν αξιοπρεπέστατα σε ενα τέτοιο ρόλο και αν τους στηρίξουμε με την εμπιστοσύνη μας είναι βέβαιο ότι μπορεί να δομηθεί ένας αυτορρυθμιστικός πολιτισμός και να βρίσκονται λύσεις πολύ πιο άμεσα και γρήγορα σε διενέξεις και ανεπίτρεπτες πρακτικές. 

 

Διαβούλευση του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλιου για το νομικό καθεστώς των blogs!

Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ετοιμάζεται να θεσπίσει ένα ψήφισμα για την "συγκέντρωση και τον πλουραλισμό" των μέσων ενημέρωσης και στην σχετική έκθεση της αρμόδιας Ευρωβουλευτού έγιναν ορισμένες αναφορές στα blogs οι οποίες ενθαρρύνουν την ψήφιση blogoνόμου!!!

Η σχετική αναφορά στα blogs του (σχεδίου) Προοιμίου του ετοιμαζόμενου Ψηφίσματος είναι η εξής:

ΙΕ. Λαμβάνοντας υπόψη ότι, αν και τα ιστολόγια χρησιμοποιούνται ολοένα και συχνότερα ως μέσο προσωπικής έκφρασης από επαγγελματίες των μέσων ενημέρωσης αλλά και από απλούς πολίτες, το καθεστώς των συντακτών και των εκδοτών τους, συμπεριλαμβανομένου του νομικού καθεστώτος τους, ούτε προσδιορίζεται ούτε καθίσταται σαφές στους αναγνώστες των ιστολογίων, γεγονός που προκαλεί αβεβαιότητα όσον αφορά την αντικειμενικότητα, την αξιοπιστία, την προστασία των πηγών, την εφαρμοσιμότητα των κωδίκων δεοντολογίας και την απόδοση ευθυνών σε περίπτωση δικαστικής αγωγής, 

Έτσι, στο στοιχείο 9, το σχέδιο Ψηφισματος αναφέρει ότι η Ευρωβουλή:

9.Συνιστά την αποσαφήνιση του καθεστώτος, νομικου ή άλλου των ιστολογίων και ενθαρρύνει την εθελοντική δήλωση της ταυτότητάς τους, ανάλογα με τις επαγγελματικές και οικονομικές ευθύνες και τα συμφέροντα των συντακτών και των εκδοτών τους

Και ακριβώς από κάτω, χωρίς να αναφέρεται ρητά σε blogs, αλλά δημιουργώντας σαφέστατο "πάτημα" στους θερμοκέφαλους του υπουργείου Δικαιοσύνης:

11. ενθαρρύνει τη δημοσιοποίηση της ταυτότητας των ιδιοκτητών των μέσων ενημέρωσης, ώστε να είναι ευκολότερη η κατανόηση των στόχων και της προέλευσης του εκδότη

To Eυρωπαϊκό Κοινοβούλιο ζητά μάλιστα και τη γνώμη μας! 

"Εσείς έχετε δικό σας μπλογκ; Αν ναι, γιατί; Πιστεύετε ότι η κοινοβουλευτική αυτή έκθεση σας αφορά; Είστε υπέρ ή κατά των μπλογκς; Πιστεύετε ότι χρειάζεται μια νομοθεσία σε κοινοτικό επίπεδο; Η γνώμη σας μας ενδιαφέρει! Μπορείτε να στείλετε όλα τα σχόλιά σας σχετικά με τα θέματα που θίγει το παρόν άρθρο στην εξής διεύθυνση web-editor-el@europarl.eu".

H κεντρική μου απάντηση είναι ότι δεν είναι νοητή η νομοθετική εξομοίωση των blogs  με τα άλλα μέσα μαζικής ενημέρωσης, καθώς, λόγω του διαδικτυακού -αλλά και προσωποπαγούς- τους χαρακτήρα απολαμβάνουν της ενισχυμένης προστασίας του απορρήτου των επικοινωνιών, θεμελιώδες δικαίωμα το οποίο αναγνωρίζεται και από τον Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Συνεπώς, η "ενθάρρυνση" ή η δια νόμου καθολική επιβολή της δημοσιοποίησης της ταυτότητας των μπλόγκερς προσκρούει σε θεμελιώδη δικαιώματα τα οποία η Ευρωπαϊκή Ένωση οφείλει να σέβεται, σύμφωνα με το άρθρο 6 ΣυνθΕΕ. 

Εξάλλου, η νομοθεσία για το απόρρητο των επικοινωνιών και τις διαδικασίες άρσης του για τη διακρίβωση  σοβαρών αδικημάτων αποτελεί αναπόσπαστο τμήμα των ειδικών συνταγματικών καθεστώτων  των κρατών μελών και δεν αφορά ύλη που έχει εκχωρηθεί στην Κοινότητα. Ως εκ τούτου, ενδεχόμενη σχετική νομοθέτηση θα προσέβαλε και την αρχή της κατ' ανάθεση αρμοδιότητας, καθώς και την αρχή της επικουρικότητας των κοινοτικών δράσεων.  

Το σχέδιο του ψηφίσματος περιλαμβάνει αρκετές πραγματικά ακατανόητες "παραδοχές" όπως η αναφορά του στοιχείου "Κ" ότι αποτελεί πηγή ανησυχίας για τα έντυπα μέσα το γεγονός πως ένα όλο και μεγαλύτερο μερίδιο των διαφημιστικών εσόδων διοχετεύεται σε διαδικτυακά μέσα.

Ε, και; Δεν καταλαβαίνω για ποιο λόγο "ανησυχεί" η Ευρωβουλή από τη μετατόπιση της διαφημιστικής πίττας και τι το κακό έχει τελικά αυτό;

Επίσης ο γερμανός Ευρωβουλευτής  Jorgo Chatzimarkakis ανέφερε τα παρακάτω πρωτάκουστα και απολύτως αντιδραστικά λόγια:

"Φανταστείτε όμως ομάδες πίεσης, λόμπι ή άτομα με διάφορα συμφέροντα να χρησιμοποιούν τα μπλογκ για να περάσουν τα μηνύματά τους. Τα μπλογκ είναι πανίσχυρα εργαλεία, θα μπορούσαν να αποτελέσουν μια εξελιγμένη μορφή λόμπι, κάτι που θα μπορούσε να θεωρηθεί ως απειλή".

"ΑΠΕΙΛΗ" Η ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΤΗΣ ΕΚΦΡΑΣΗΣ, κύριε Jorgo Chatzimarkakis; 

Αυτοί οι κύριοι και κυρίες που μας εκπροσωπούν με την ψήφο μας (εδώ δεν υπάρχουν πια δικαιολογίες τύπου "οι ευρωκράτες", οι βουλευτές είναι άμεσα εκλεγμένοι από τους λαούς της ΕΕ) έχουν διαβάσει το άρθρο 10 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου που κατοχυρώνει το δικαίωμα της ελευθερίας της έκφρασης θέτοντας μόνον πολύ αυστηρούς περιορισμούς, όπως η δημόσια τάξη και η υπόληψη των άλλων;

Σοκάρονται οι ευρωβουλευτες από τα λόμπις, τις ομάδες πίεσης και τα άτομα με "διάφορα συμφέροντα", τη στιγμή που όλοι χρησιμοποιούν αυτές τις ομάδες και οι οποίες είναι αναπόσπαστο στοιχείο του πολιτικού "παιχνιδιού", της διαπραγμάτευσης και τελικά της ίδιας της δημοκρατίας;

Πρέπει άμεσα να γίνει μια κινητοποίηση προκειμένου να ενημερωθούν οι έλληνες ευρωβουλευτές και να τεθούν ενώπιον των ευθυνών τους έναντι και του ελληνικού εκλογικού σώματος ενόψει των ευρωεκλογών του 2009 αν περάσουν αυτές οι κατάπτυστες υπεργενικεύσεις ως "ψήφισμα" της ευρωβουλής.

Αυτές οι απόλυτες θέσεις αποδυναμώνουν και τα όποια θετικά της πρότασης, όπως λ.χ. η ανάθεση σε ανεξάρτητους Διαμεσολαβητές του ρόλου της διασφάλισης της τήρησης ορισμένων αρχών από τα μέσα ενημέρωσης (θέση την οποία είχα λάβει από το 2006, με τον Κώδικα Δεοντολογίας Ιστολογίων).

Προσωπικά θα πάρω μέρος στη διαβούλευση, αποστέλλοντας στους Έλληνες ευρωβουλευτές αυτό το μήνυμα, αλλά και τον Κώδικα Δεοντολογίας Ιστολογίων, μαζί με το Επεξηγηματικό Υπόμνημα, το οποίο συγκεντρώνει όλες τις υποχρεώσεις που δεσμεύουν κάθε πολίτη ο οποίος χρησιμοποιεί ως βήμα το διαδίκτυο και απευθύνεται στην κοινή γνώμη.