Η Ελλάδα υπόλογη για τη ρύπανση στον Ασωπό

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή για τα Κοινωνικά Δικαιώματα, όργανο του Συμβουλίου της Ευρώπης που εξετάζει συλλογικές προσφυγές φορέων εναντίον των κρατών-μελών του Ευρωπαϊκού Χάρτη Κοινωνικών Δικαιωμάτων εξετάζει προσφυγή της Διεθνούς Ομοσπονδίας Ανθρώπινων Δικαιωμάτων (FIDH) εναντίον της Ελλάδας, για την περιβαλλοντική ρύπανση σε περιοχή κοντά στην Αθήνα.

Σε πρώτη φάση, η Επιτροπή κήρυξε παραδεκτή την προσφυγή 72/2011, με απόφασή της (βλ. εδώ στα αγγλικά). Η προσφυγή αφορά τις επιπτώσεις της περιβαλλοντικής ρύπανσης στην υγεία των ανθρώπων που κατοικούν κοντά στον ποταμό Ασωπό και την βιομηχανική περιοχή των Οινοφύτων, η οποία ευρίσκεται 50 χιλιόμετρα βόρεια της Αθήνας.

Η Ελληνική Κυβέρνηση έχει προθεσμία έως τις 3 Φεβρουαρίου 2012 για να υποβάλλει γραπτές προτάσεις όσον αφορά την ουσία της προσφυγής.

Το πλήρες κείμενο της απόφασης επί του παραδεκτού, έχει ως εξής (σε μετάφραση από τα αγγλικά):

ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΩΝ

ΑΠΟΦΑΣΗ ΕΠΙ ΤΟΥ ΠΑΡΑΔΕΚΤΟΥ

7 Δεκεμβρίου 2011

Διεθνής Ομοσπονδία Ανθρώπινων Δικαιωμάτων (FIDH)

κατά Ελλάδας

Προσφυγή αρ. 72/2011

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή Κοινωνικών Δικαιωμάτων, επιτροπή ανεξάρτητων ειδικών που έχει ιδρυθεί σύμφωνα με το άρθρο 25 του Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Χάρτη ("η Επιτροπή"), κατά τη διάρκεια της 254ης διάσκεψής της, στην οποία συμμετείχαν οι:

κ.κ. Luis JIMENA QUESADA, Πρόεδρος

Colm O’CINNEIDE, Αντιπρόεδρος

κα Monika SCHLACHTER, Αντιπρόεδρος

κ. Jean-Michel BELORGEY, Γενικός Εισηγητής

κα Csilla KOLLONAY LEHOCZKY

κ.κ. Andrzej SWIATKOWSKI

Lauri LEPPIK

Rüçhan IŞIK

Πέτρος ΣΤΑΓΚΟΣ

κα Jarna PETMAN

κ. Giuseppe PALMISANO

κα. Karin LUKAS

Υποβοηθούμενη από τον κ. Régis BRILLAT, Εκτελεστικό Γραμματέα

Έχοντας υπόψη την προσφυγή με ημερομηνία 8ης Ιουλίου 2011, η οποία καταχωρήθηκε την ίδια ημέρα με τον αρ. 72/2011, από την Διεθνή Ομοσπονδία Ανθρώπινων Δικαιωμάτων ("η FIDH") και υπογράφηκε από την Πρόεδρό της, κ. Mrs Souhayr Belhassen, με την οποία αιτείται από την Επιτροπή να αποφασίσει ότι η κατάσταση στην Ελλάδα δεν είναι σύμφωνη με το άρθρο 11 του Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Χάρτη ("ο Χάρτης του 1961"),

Έχοντας υπόψη τα συνημμένα έγγραφα της προσφυγής.

Έχοντας υπόψη τις παρατηρήσεις της Κυβέρνησης της Ελλάδας ("η Κυβέρνηση") που ελήφθησαν την 31η Οκτωβρίου 2011.

Έχοντας υπόψη τον Χάρτη του 1961 και ιδιαίτερα το Άρθρο 11 το οποίο αναφέρει τα παρακάτω:

Άρθρο 11 - Το δικαίωμα προστασίας της υγείας

Μέρος Ι: "Καθένας έχει δικαίωμα να επωφελείται από μέτρα που του επιτρέπουν να απολαμβάνει τα υψηλότερα δυνατά πρότυπα υγείας."

Μέρος ΙΙ: "Προκειμένου να διασφαλιστεί η αποτελεσματιή ενάσκηση του δικαιώματος στην προστασία της υγείας, τα Συμβαλλόμενα Μέρη δεσμεύονται να λάβουν τα κατάλληλα μέτρα που υποδεικνύονται, άμεσα ή σε συνεργασία με δημόσιους ή ιδιωτικούς οργανισμούς, ώστε:

1. να εξαλείψουν στο μέτρο του εφικτού τις αιτίες των κινδύνων για την υγεία

2. να παρέχουν σμβουλευτικές και εκπαιδευτικές υποδομές για την προώθηση της υγείας και την ενθάρρυνση της ατομικής ευθύνης σε θέματα υγείας.

3. να αποτρέπουν στο μέτρο του εφικτού τις επιδημίες, τις ενδημικές και άλλες ασθένεις καθώς και τα ατυχήματα."

Έχοντας υπόψη το Πρόσθετο Πρωτόκολλο του Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Χάρτη που προβλέπει ένα σύστημα συλλογικών καταγγελιών ("το Πρωτόκολλο").

Έχοντας υπόψη τον Κανονισμό της Επιτροπής που θεσπίστηκε από την Επιτροπή στις 29 Μαρτίου 2004, στην 207η διάσκεψή της , στις 20 Φεβρουαρίου 2009 στην 234η διάσκεψή της και στις 10 Μάη 2011 ("ο Κανονισμος").

Έχοντας διασκεφθεί στις 7 Δεκεμβρίου 2011

Εκδίδει την ακόλουθη απόφαση, η οποία θεσπίστηκε κατά την παρακάτω ημερομνηνία.

1. Η FIDH ισχυρίζεται ότι η κατάσταση στην Ελλάδα συνιστά παραβίαση του άρθρου 11 του Χάρτη του 1961. Η FIDH ισχυρίζεται ότι το Ελληνικό Κράτος δεν έχει λάβει τα απαραίτητα μέτρα για να περιορίσει ή ελαττώσει τις επιβλαβείς συνέπειες από περιβαλλοντική ρύπανση ευρείας κλίμακας στην υγεία των προσώπων που ζουν στην επίμαχη περιοχή του ποταμού Ασωποπύ και πλησίον της βιομηχανικής περιοχής των Οινοφύτων, 50 χλμ βόρεια της Αθήνας και να διασφαλίσει ότι τα εν λόγω άτομα μπορούν να απολαύσουν πλήρως το δικαίωμά τους για προστασίας της υγείας.

2. Η Κυβέρνηση δεν αμφισβητεί ότι η προσφυγεί τηρεί τους όρους του παραδεκτού που τίθενται με το Άρθρο 1 β) και το Άρθρο 4 του Πρωτοκόλλου, με την επιφύλαξη των επιχειρημάτων επί του ζητήματος της ουσίας.

ΤΟ ΔΙΚΑΙΟ

3. Η Επιτροπή παρατηρεί ότι σύμφωνα με το Άρθρο 4 του Πρωτοκόλλου, το οποίο κυρώθηκε από την Ελλάδα στις 18 Ιουνίου 1998 και τέθηκε σε ισχύ σε αυτό το κράτος στις 18 Αυγούστου 1998, η προσφυγή υποβλήθηκε γραπτώς και αφορά το άρθρο 11 του Χάρτη του 1961, διατάξεις που έγιναν αποδεκτές από την Ελλάδα όταν κύρωσε την συνθήκη στις 6 Ιουνίου 1984 και με τις οποίες δεσμεύεται από την έναρξη της ισχύος της συνθήκης σε αυτήν στις 8 Ιουλίου 1984.

4. Επιπλέον, παρατίθενται οι λόγοι της προσφυγής.

5. Η Επιτροπή παρατηρεί ότι σύμφωνα με τα Άρθρα 1 β) και 3 του Πρωτοκόλλου, η FIDH είναι μια διεθνής μη κυβερνητική οργάνωση με συμμετοχική θέση στο Συμβούλιο της Ευρώπης. Περιλαμβάνεται στον κατάλογο, ο οποίος θεσπίστηκε από την Κυβερνητική Επιτροπή των διεθνών μη κυβερνητικώνοργανώσεων και έχει δικαίωμα να υποβάλλει προσφυγές ενώπιον της Επιτροπής.

6. Η Επιτροπή έχει ήδη κρίνει ότι η FIDH έχει αρμοδιότητα για τους σκοπούς της διαδικασίας της υποβολής συλλογικών προσφυγών, κατά την έννοια του Άρθρου 3 του Πρωτοκόλλου, όσον αφορά διάφορα θέματα που καλύπτονται από τις υποβληθείσες προσφυγές (FIDH κατά Ελλάδας, Αρ. 7/2000, απόφαση επί του παραδεκτού της 28ης Ιουνίου 2000, §8. FIDH κατά Γαλλίας, καταγγελία Αρ. 14/2003, απόφαση επί του παραδεκτού της 16ης Μάη 2003, §5. FIDH κατά Βελγίου, προσφυγή Αρ. 62/2010, απόφαση επί του παραδεκτού της 1ης Δεκέμβρη 2010,, §6 ). Ενόψει του ευρέως πεδίου δράσεων της FIDH, κρίνεται ότι ο όρος συντρέχει και για τους σκοπούς της παρούσας προσφυγής.

7. Η προσφυγή έχει υπογραφεί από την κ. Souhair Belhassen Πρόεδρο της οργάνωσης. Η Επιτροπή έχει ήδη κρίνει ότι η κ. Souhair Belhassen έχει δικαίωμα εκπροσώπησης της FIDH για τους σκοπούς των συλλογικών καταγγελιών (FIDH κατά Βελγίου, καταγγελία Αρ. 62/2010, αποφαση επί του παραδεκτού της 1ης Δεκέμβρη 2010, §7 ). Γι' αυτό η Επιτροπή θεωρεί ότι συντρέχει ο όρος που προβλέπεται από τον Κανόνα 23 του Κανονισμού.

8. Για τους λόγους αυτούς, η Επιτροπή, βασιζόμενη στην έκθεση που παρουσιάστηκε από την κ. Karin LUKAS και με την επιφύλαξη να αποφασίσει για την ουσία της προσφυγής,

ΚΗΡΥΣΣΕΙ ΤΗΝ ΠΡΟΣΦΥΓΗ ΠΑΡΑΔΕΚΤΗ

Εφαρμόζοντας το άρθρο 7§1 του πρωτοκόλλου, ζητά από την Εκτελεστική Γραμματεία να κοινοποιήσει στην προσφεύγουσα οργάνωση και στο Καταγγελλόμενο Κράτος την παρούσα απόφαση, να την αποστείλει στα κράτη μέλη του Πρωτοκόλλου και στα μέλη που έχουν υποβάλει δήλωση σύμφωνα με το Άρθρο Δ παρ. 2 του Αναθεωρημένου Χάρτη και να την δώσει στη δημοσιότητα.

Ζητά από την Εκτελεστική Γραμματεία να δημοσιεύσει την απόφαση στο Διαδικτυακό τόπο του Συμβουλίου της Ευρώπης.

Καλεί την Κυβέρνηση να υποβάλλει γραπτές προτάσεις επί της ουσίας της προσφυγής μέχρι τις 3 Φεβρουαρίου 2012.

Καλεί την FIDH να υποβάλει απάντηση στις προτάσεις της Κυβέρνησης εντός της προθεσμίας που θα καθοριστεί.

Καλεί τα κράτη μέλη του Πρωτοκόλλου και τα κράτη που έχουν υποβάλει δήλωση κατά το Άρθρο Δ παρ. 2 του Αναθεωρημένου Χάρτη να υποβάλλουν σχόλια έως τις 3 Φεβρουαρίου 2012, εάν το επιθυμούν.

Κατ' εφαρμογή του Άρθρου 7§2 του Πρωτοκόλλου, καλεί τους διεθνείς οργανισμούς εργαζομένων ή εργοδοτών που μνημονεύονται στο άρθρο 27§2 του Χάρτη να υποβάλλουν παρατηρήσεις μέχρι τις 3 Φεβρουαρίου 2012.

Τα κοινωνικά δικαιώματα ως κόκκινη γραμμή για τα νέα μέτρα

Με απόφασή της, η Εθνική Επιτροπή Δικαιωμάτων του Ανθρώπου επισημαίνει ότι τα μέτρα και οι νέες συνθήκες για την έξοδο από την οικονομική κρίση δεν πρέπει να θίξουν το επίπεδο προστασίας των θεμελιωδών δικαιωμάτων. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει το γεγονός ότι η Επιτροπή υπογραμμίζει ιδίως την ανάγκη προστασίας των κοινωνικών δικαιωμάτων (πρόσβαση στην υγεία, εργασία, εκπαίδευση, στέγαση), τα οποία θεωρεί έτσι - και ορθά - ενιαίο σύνολο με τα υπόλοιπα, ατομικά δικαιώματα.

(Βλ. εδώ την Απόφαση της ΕΕΔΑ και εδώ το Δελτίο Τύπου της ΕΕΔΑ)

Θεμελιώδη δικαιώματα είναι τόσο τα ατομικά (δικαίωμα στη ζωή, προσωπική ελευθερία, δίκαιη δίκη, ιδιωτικότητα, ελεύθερη έκφραση, ιδιοκτησία κλπ), όσο και τα κοινωνικά δικαιώματα (εργασία, εκπαίδευση, υγεία, στέγαση, περιβάλλον), καθώς κι αυτά κατοχυρώνονται συνταγματικά. Η νομική διαφοροποίηση έγκειται στο γεγονός ότι παραδοσιακά τα ατομικά δικαιώματα θεωρούνται "αγώγιμα" δικαστικά , ενώ τα κοινωνικά δικαιώματα όχι, επειδή δεν  αφορούν το άτομο αλλά κοινωνικές ομάδες. Αλλά κι αυτό σταδιακά αλλάζει. Το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, μολονότι τυπικά δεσμεύεται να δικάζει τα κράτη για παραβάσεις ατομικών δικαιωμάτων, τελικά έχει καταλήξει να εντάσσει κοινωνικά δικαιώματα μέσα στο ευρύτερο σύνολο των ατομικών δικαιωμάτων. Για παράδειγμα, το δικαίωμα σε ένα υγιές περιβάλλον - κλασικό κοινωνικό δικαίωμα - θεωρήθηκε ως συνιστώσα του σεβασμού της ιδιωτικής ζωής ενός προσφεύγοντα που επλήγη η υγεία του από εκπομπές ρύπων γειτονικού εργοστασίου στη Ρωσία. 

Η απόφαση της ΕΕΔΑ έρχεται παράλληλα με την επικείμενη κύρωση του Αναθεωρημένου Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Χάρτη από τη Βουλή. Ο εν λόγω Χάρτης θεσπίστηκε το 1996 στο πλαίσιο του Συμβουλίου της Ευρώπης, ως μια διεθνής συνθήκη ανθρώπινων δικαιωμάτων και υπογράφηκε το ίδιο έτος από την Ελλάδα, χωρίς όμως να έχει μέχρι σήμερα κυρωθεί με νόμο από τη Βουλή. Πρόκειται για ένα νομικό κείμενο που εγγυάται έναν μεγάλο κατάλογο κοινωνικών δικαιωμάτων: από το δικαίωμα στην εργασία, μέχρι το δικαίωμα προστασίας από την φτώχεια και τον κοινωνικό αποκλεισμό (Διαβάστε εδώ το πλήρες κείμενο του Αναθεωρημένου Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Χάρτη). 

Την εφαρμογή του Χάρτη από τα Κράτη παρακολουθεί η Ευρωπαϊκή Επιτροπή Κοινωνικών Δικαιωμάτων, ένα διακρατικό όργανο που λειτουργεί στο πλαίσιο του Συμβουλίου της Ευρώπης. Η Επιτροπή δεν εξετάζει ατομικές προσφυγές, αλλά μόνο συλλογικές προσφυγές που υποβάλλονται από μη κυβερνητικές οργανώσεις ή ενώσεις εργαζομένων. Στην ιστοσελίδα της φιλοξενείται ένα εξαιρετικό και απολύτως αναλυτικό αρχείο όλων των προσφυγών, των υπομνημάτων απάντησης των Κρατών και των αποφάσεων της Επιτροπής. (βλ. εδώ την ιστοσελίδα της ΕΕΚΔ). 

Πέρα όμως από αυτό τον ελεγκτικό μηχανισμό, η κύρωση του Χάρτη τον καθιστά δεσμευτικό κείμενο και μάλιστα αυξημένης νομοθετικής ισχύος για τα Ελληνικά Δικαστήρια (άρθρο 28 του Συντάγματος), τα οποία, ύστερα από προσφυγή άμεσα θιγόμενου, θα είναι υποχρεωμένα να εξετάζουν την νομοθεσία των νέων μέτρων ως προς τη συμφωνία της με τις διατάξεις του Χάρτη.  

Σύμφωνα με τις Παρατηρήσεις της ΕΕΔΑ (βλ. εδώ) το άρθρο 24 του Χάρτη, για το οποίο η Ελλάδα έχει τηρήσει επιφύλαξη, επιβάλλει την αιτιολογημένη απόλυση εργαζομένου. Η ΕΕΔΑ θεωρεί ότι αυτό θα αποτελέσει σημαντική προστατευτική δικλείδα έναντι των νέων μέτρων του Ν.3845/2010.

Η ΕΕΔΑ ζητάει - ορθά - να κυρωθεί και το σχετικό πρωτόκολλο που επιτρέπει την υποβολή συλλογικών προσφυγών από ελληνικές ΜΚΟ. Βεβαίως, η πρόταση συνοδεύεται από μια ακατανόητη κορώνα : "Η ΕΕΔΑ φρονεί ότι κατ’ αυτό τον τρόπο η Πολιτεία θα δώσει μια ορθολογική διέξοδο στη δράση οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών που δραστηριοποιούνται έντονα στην περιοχή της προστασίας των κοινωνικών δικαιωμάτων, μετριάζοντας την αποκλειστικά επικοινωνιακή διέξοδο που σήμερα οι οργανώσεις αυτές διαθέτουν για την προώθηση της δράσης τους, η οποία έτσι τίποτε επί της ουσίας βελτιώνει και απλώς αμαυρώνει στην κοινή γνώμη την εικόνα της Πολιτείας ως εγγυητή της τήρησης, ευρύτερα, των δικαιωμάτων του ανθρώπου (άρθρο 25 παρ.  1 Συντ.)." Είναι κρίμα που η ΕΕΔΑ περιφρονεί τόσο απροκάλυπτα τον ελεγκτικό ρόλο που εκπληρώνουν οι ΜΚΟ με την δημόσια καταγγελία των παραβάσεων θεμελιωδών δικαιωμάτων. Είναι σόλοικο για μια Εθνική Επιτροπή Δικαιωμάτων του Ανθρώπου να θεωρεί ότι η ενάσκηση της ελευθερίας έκφρασης και συλλογικής δράσης των ΜΚΟ "τίποτε επί της ουσίας βελτιώνει και απλώς αμαυρώνει στην κοινή γνώμη την εικόνα της Πολιτείας", λες και η κοινωνία των πολιτών θα έπρεπε να λειτουργεί με γνώμονα τον εξωραϊσμό της "εικόνας της Πολιτείας"! Και φυσικά συγχέει το φαίνεσθαι (εικόνα της Πολιτείας) με το δέον (εγγύηση τήρησης των δικαιωμάτων του ανθρώπου, άρθρο 25 Σ.), αυτοακυρώνοντας τον ρόλο της ως Εθνικής Επιτροπής Δικαιωμάτων του Ανθρώπου.

Θα έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον να παρακολουθήσουμε κατά πόσον θα έχουν γίνει  δεκτές οι εισηγήσεις της Εθνικής Επιτροπής όταν το νομοσχέδιο δοθεί σε δημόσια διαβούλευση.