Ridicule : ανάλυση της ταινιας

ΠΕΤΡΟΣ ΘΕΟΔΩΡΙΔΗΣ Η εισήγησή μου για την ταινία Ridicule, 1996, σκηνοθεσία Patrice Leconte, πρωταγωνιστούν Charles Berling, Jean Rochefort, Fanny Ardant, Judith Godrèche, ελληνικός τίτλος «Ο Περιγελως της Αυλής». Η προβολή έγινε στο Πολιτιστικό Κέντρο Ιωαννίνων σε συνεργασία με τη Φιλοσοφική Ιωαννίνων. - Η ταινία Ridicule αναφέρεται στην γαλλική αυλή των Βερσαλλιών λίγο πριν την πτώση του παλιού καθεστώτος. - Σε έναν κόσμο χαιρεκακίας και επιθυμίας για εκδίκηση, αλλά και έναν κόσμο υπό την επιρροή του Διαφωτισμού, του Ρουσσώ, του Βολτέρου και της επιθυμίας για έναν καλύτερο κόσμο. - Θυμίζω ότι ο Λουδοβίκος ο 14ος, ο λεγόμενος βασιλιάς Ήλιος, έχτισε τις Βερσαλλίες και συγκέντρωσε εκεί τους αριστοκράτες της υπαίθρου, δωροδοκώντας τους, ακριβώς για να τους γελοιοποιήσει και να τους ευνουχίσει. - Το αριστοκρατικό ήθος κατέληξε να σημαίνει ήθος κολάκων και κακεντρεχών, που επιζητούσαν πάση θυσία την εύνοια του βασιλιά. - Ο ήρωάς μας είναι από τους εναπομείναντες στην Ύπαιθρο, ένας προικισμένος νεαρός αριστοκράτης, ευαίσθητος, πονόψυχος, αλλά και έξυπνος και πνευματώδης. - Πάει με το άλογό του να συναντήσει τον πολιτισμό, αυτόν που κατήγγειλε ο Ρουσσώ ότι «διαφθείρει» στις Βερσαλλίες. - Φέρνει μαζί του το αυθεντικό σχέδιο του Διαφωτισμού, το σχέδιο για έναν καλύτερο κόσμο. Έχει ένα σχέδιο, είναι μηχανικός· το σχέδιό του είναι να αποξηράνει τους βάλτους του φέουδου του, ώστε να μη πεθαίνουν οι υποτελείς του από την ελονοσία. - Υπόσχεται στον μικρό Λέοναρντ, ένα παιδί δουλοπαροίκων άρρωστο από ελονοσία: «θα απαλλαγούμε από αυτόν τον κακό βάλτο, χωρίς τη θεία λειτουργία, θα φτιάξουμε τάφρους, θα αποξηράνουμε, θα φυτέψουμε δέντρα και τότε αυτή η γη θα γίνει όμορφη». - Τάχει όλα, εξυπνάδα και καλοσύνη και σχέδιο, εκτός από ένα: την εύνοια του βασιλιά, απαραίτητη για να χρηματοδοτηθεί το σχέδιο. - Και πώς θα την αποκτήσει; Υπάρχουν δύο τρόποι: - Ο ένας είναι να αποδείξει ότι έχει παλιούς ισχυρούς τίτλους ευγενείας που δεν έχει. - Ο δεύτερος είναι να δείξει ότι διαθέτει δηκτικό πνεύμα, δηλαδή ότι είναι ικανός για εξυπνάδες, ετοιμόλογος, έτοιμος να ειρωνευτεί. - Στους σαπισμένους κύκλους των Βερσαλλιών ο μόνος τρόπος να φτάσει κάτι στο αυτί του βασιλιά είναι να πεις κάτι το ενδιαφέρον... - Αρχίζει λοιπόν μια αντιφατική προσπάθεια που θυμίζει κάπως τον Πύργο του Κάφκα. Θυμάστε τον Χωροθέτη Κ που προσπαθούσε να βρει τη θέση του στον Πύργο ψάχνοντας στα τυφλά ανάμεσα σε γελοίους υπηρέτες της εξουσίας; - Έτσι προσπαθεί και ο φτωχός μας αριστοκράτης να δείξει επιφανειακός εξυπνάκιας, προσπαθώντας να πετύχει το καλό, να δείξει μοχθηρός και κενόδοξος, ώστε ευοδωθεί το πονόψυχο σχέδιό του. - Η ταινία είναι, ανάμεσα στα άλλα, και μια αλληγορία για την εξουσία και την ουσία. - Για να πλησιάσεις την κεντρική εξουσία, τον ανώτατο άρχοντα, πρέπει να χάσεις την ουσία, να αλλοτριωθείς, να γίνεις άλλος. - Στους κύκλους της γαλλικής αυλής αναρωτιούνται τι είναι το αγγλικό χιούμορ· δεν το καταλαβαίνουν· αυτοί διαθέτουν πνεύμα, χαιρεκακία και μοχθηρία. Η ζωή τους είναι ανούσια παιχνίδια και ίντριγκα· ο πολιτισμός τους σαν εκείνα τα σοκολατένια αυγά Κίντερ-έκπληξη ή σαν εκείνα τα γλυκά του παλιού καθεστώτος, τα εντελώς κενά από μέσα. - Ο νεαρός μας αριστοκράτης τάχει όλα τα προσόντα: εξυπνάδα, γοητεία, καλοσύνη, εκτός από ένα: δεν είναι κενός, είναι γεμάτος, έχει περιεχόμενο και αυτά δεν το συγχωρούν οι κύκλοι της εξουσίας. - Του βάζουν τρικλοποδιές κυριολεκτικά. - Είναι μια ταινία πέρα για το παλιό γαλλικό καθεστώς, για τη ντροπή, το κωμικό, το γελοίο και το αστείο, το χιούμορ και το γαλλικό πνεύμα, το esprit. ### 1ο Η ταινία αφορά την ντροπή. - Ο Νόρμπερτ Ελιάς υπενθυμίζει ότι στην (δυτική) αυλική κοινωνία, η ντροπή, συνδεδεμένη με τη γύμνωση ορισμένων μερών του σώματος, περιοριζόταν σε μεγάλο βαθμό από ταξικούς ή ιεραρχικούς παράγοντες. - Η γύμνωση κοινωνικά ανώτερων μπροστά σε κοινωνικά κατώτερους — για παράδειγμα, του βασιλιά μπροστά στον υπουργό του — δεν υπόκειται ακόμα σε πολύ αυστηρή κοινωνική απαγόρευση, δεν προκαλεί ακόμα κάποιο συναίσθημα κατωτερότητας ή αιδούς. - Στην ταινία βλέπουμε ότι στο παλιό καθεστώς επιβεβαιώνεται η διαπίστωση του Ελιάς· η ντροπή αφορά τους ανωτέρους και όχι τους κατωτέρους. - Η Φανή Αρταν δεν αισθάνεται καμιά ντροπή να εμφανιστεί ολόγυμνη μπροστά στις υπηρέτριες που την πουδράρουν, ενώ ο ικέτης αριστοκράτης, ο Βαρόνος ντε Γκερε που αυτοκτονεί, αισθάνεται ως υπέρτατη ταπείνωση το να εμφανισθεί χωρίς παπούτσι στο βλέμμα του βασιλιά. ### 2ον Η ταινία αφορά επίσης και στην βαρεμάρα, την πλήξη, την ανία και το ενδιαφέρον. - Ο βασιλιάς επιλέγει τους αυλικούς που θα δεχτεί κοντά του με ένα μόνο κριτήριο: αν έχουν ενδιαφέρον. - Η βασίλισσα επίσης. - Σύμφωνα με τον Νορβηγό φιλόσοφο Lars Svendsen, για πολύ καιρό η βαρεμάρα ήταν σύμβολο της κοινωνικής θέσης, αποτελούσε δηλαδή προνόμιο των ανώτερων στρωμάτων της κοινωνίας, αφού αυτά ήταν τα μόνα που είχαν την υλική βάση που απαιτείται για την βαρεμάρα. - Η βαρεμάρα μπορεί να περιγραφεί ως ακυρωμένο νόημα. - Για τον Καντ, η βαρεμάρα συνδέεται με την πολιτιστική εξέλιξη· ως καλλιεργημένα άτομα οδηγούμαστε στη βαρεμάρα μέσω της επιθυμίας να δοκιμάζουμε συνεχώς νέες μορφές απόλαυσης. - Στη βαρεμάρα ο άνθρωπος αισθάνεται μια αποστροφή ή μια αηδία για την ίδια του την ύπαρξη. - Στην ταινία βλέπουμε ότι ο βασιλιάς επιλέγει τους αυλικούς που θα δεχτεί κοντά του με ένα μόνο κριτήριο: αν έχουν ενδιαφέρον. Η βασίλισσα επίσης. - Και ποια είναι η πηγή του ενδιαφέροντος; Να είναι κάποιος διασκεδαστικά κακεντρεχής. - Αντίθετα, οι δύο θετικοί ήρωες της ταινίας, ο νεαρός αριστοκράτης ο ντε Ποσνυλντόν και η κόρη του Μαρκησίου ντε Μπελγκάρντ, του γιατρού, η Ματίλντ, βρίσκουν ένα νόημα στο βάθος και στην πράξη: - Η Ματίλντ φοράει ένα αυτοσχέδιο σκάφανδρο και κατεβαίνει σε ένα πηγάδι, κάνοντας επιστημονικά πειράματα, - ενώ ο Ποσνυλντόν κάνει την αποξήρανση του έλους στο φέουδο του για την προστασία των χωρικών του. ### 3ον Η ταινία αφορά επίσης τον έρωτα και την αυλική ερωτοτροπία. - Υπήρχαν χονδρικά μιλώντας δύο αντιλήψεις για τον έρωτα στην Γαλλία της προεπαναστατικής εποχής: η «Ιουλία ή Νέα Ελοΐζα» (1761) του Ρουσσώ και το μοναδικό μυθιστόρημα του Πιερ Σοντερλό ντε Λακλό, «Επικίνδυνες σχέσεις». - Ο Ρουσσώ προσφέρει μια αντίληψη του έρωτα ως λατρεία της ειλικρίνειας, της φύσης και της αλήθειας. - Ο Λακλό της ανειλικρίνειας και του πολιτισμού ως διαφθοράς. - Ο έρωτας μεταξύ της Ματίλντ και του Ποσνυλντόν (τύπου Νέας Ελοΐζας του Ρουσσώ) ενείχε έντονο ήθος. - Η σχέση ανάμεσα στην Κόμισα Ντε Μπλαγιακ (που θυμίζει λίγο την διεφθαρμένη μαρκησία ντε Μερτειγ) και τον ήρωά μας θύμιζε τον έρωτα που περιγράφει ο Λακλό στις «Επικίνδυνες σχέσεις». - Συνδέεται με ανταλλάγματα και κυρίως με την εξουσία, το σεξ, τα ευφυολογήματα, το «esprit» ως αντάλλαγμα για την εύνοια του βασιλιά, ως κοινωνικό χρήμα. ### 4ον Η ταινία αφορά την εσωτερίκευση των συναισθημάτων και την επίδειξη καλών τρόπων. - Επίσης είναι μια ταινία για το κωμικό, το γελοίο και το αστείο, το χιούμορ και την αντίθεση του προς το γαλλικό πνεύμα, το esprit. - Ο Νόρμπερτ Ελιάς δείχνει στο βιβλίο του «Η εξέλιξη του Πολιτισμού» πώς ο δυτικός Πολιτισμός συνδέθηκε με την απώθηση και την εσωτερίκευση: από τα μεσαιωνικά ήθη και τον τεμαχισμό του κρέατος δημόσια στα συμπόσια των αριστοκρατών του Μεσαίωνα, στο κρύψιμο της κουζίνας και την εσωτερίκευση των συναισθημάτων στην περίοδο της Απολυταρχίας. - Θυμηθείτε την σκηνή όπου ο Ποσνυλντόν γελάει με ανοιχτό το στόμα και ο δάσκαλός του για τα ήθη της αυλής, αριστοκράτης γιατρός, τον μαλώνει: «είναι πολύ αγενές». - Και ο Ποσνυλντόν γελάει πια με κλειστό το στόμα και τα αποτελέσματα είναι ακόμα πιο γελοία για μας που έχουμε διαφορετική αντίληψη για το γέλιο. - Για τον Henri Bergson: 1. Το γέλιο είναι ανθρώπινο· αφορά ανθρώπους, δεν θα γελάσουμε ποτέ με ένα τοπίο· θα γελάσουμε με ένα ζώο, αλλά επειδή θα το συλλάβουμε με ανθρώπινη έκφραση ή σε ανθρώπινη στάση. 2. Το γέλιο δεν έχει εχθρό μεγαλύτερο από τη συγκίνηση· δεν εννοώ ότι θα μας ήταν αδύνατον να γελάσουμε μ’ ένα πρόσωπο που μας εμπνέει, λογού χάρη οίκτο ή στοργή· μόνο ότι τότε, για μερικές στιγμές, θα πρέπει να λησμονήσουμε, να σιγάσουμε τον οίκτο. [Και ας θυμηθούμε εδώ τις δύο σκηνές με τον αριστοκράτη ικέτη, που αργεί να απαντήσει στην ειρωνεία και γελοιοποιείται, αλλά και τη σκηνή με το παπούτσι που του το βγάζει ο αββάς, όπου γελοιοποιείται άσπλαχνα.] 3. Δεν θα απολαμβάναμε το κωμικό αν νιώθαμε απομονωμένοι· το γέλιό μας είναι πάντα το γέλιο μιας ομάδας· παράδειγμα: αφηγήσεις κωμικών ιστοριών στο τρένο· αν είσαι απομονωμένος και τις ακούς, δεν έχεις καμιά επιθυμία να γελάσεις. Οδό ειλικρινές και αν υποθέσουμε πως είναι, το γέλιο κρύβει μια υστερόβουλη συνεννόηση, σχεδόν συνενοχή θα έλεγε, με άλλους πραγματικούς ή κατά φαντασία γελώντες. - Φαίνεται ότι το κωμικό θα γεννηθεί όταν άνθρωποι ενωμένοι σε μια ομάδα θα κατευθύνουν την προσοχή τους στον έναν τους, θα σιγάσουν την ευαισθησία τους και θα ασκήσουν μόνο τη νόηση τους. - Τι λογής είναι τώρα το ιδιαίτερο σημείο με το οποίο θα ασχοληθεί η νόηση; Ένας άνθρωπος που έτρεχε στον δρόμο σκοντάφτει και πέφτει κάτω· οι περαστικοί γελούν. Νομίζω ότι δεν θα γελούσαν μαζί του αν του ερχόταν ξαφνικά η λοξά να καθίσει κάτω. Γελούν γιατί σωριάστηκε άθελά του· είναι το αθέλητο που προκαλεί το γέλιο, η αλλαγή στάσης, η αδεξιότητα. - Και θυμηθείτε την σκηνή της τρικλοποδιάς που κάνουν κύκλο γύρω από τον πεσμένο Πονσυλντόν κοροϊδεύοντας τον με το παρατσούκλι «Μαρκήσιος του Αντίποδα». - Αντίστοιχα ο Baudelaire βλέπει πίσω από το γέλιο στο πέσιμο κάποιου μια κρυφή αλαζονεία. - Γράφει ο Baudelaire: «Για να πάρουμε ένα από τα πιο αγοραία παραδείγματα της ζωής, τι τόσο διασκεδαστικό υπάρχει στο θέαμα ενός ανθρώπου που πέφτει στον πάγο ή στον δρόμο, που παραπατάει στην άκρη του πεζοδρομίου; Πάρα ταύτα το γέλιο ξεκίνησε, ακατανίκητο και αιφνίδιο. Είναι βέβαια ότι, αν θελήσουμε να σταθμίσουμε την κατάσταση αυτή, θα βρούμε στο βένθος της σκέψης του γελώντος κάποια ασυνείδητη αλαζονεία. Εκεί είναι το σημείο αφετηρίας: "εγώ δεν πέφτω. εγώ βαδίζω ίσια. εγώ έχω πόδι σταθερό και σίγουρο. εγώ δεν θα έκανα τη βλακεία να μη δω που τελειώνει το πεζοδρόμιο ή το κοτρόνι στη μέση του δρόμου."» - Και θυμηθείτε εδώ τρεις σκηνές της ταινίας: - Η πρώτη, η φάρσα του δήθεν τουρνουά εξυπνάδας με σκοπό να απομακρυνθεί ο ήρωάς μας. «Είμαστε 13 στο τραπέζι, να φωνάζουμε έναν υπηρέτη.» Αυτό όμως θεωρείται ταπεινωτικό. Η Κόμησα διεγείρει τον Πονσνυλντόν, που μπερδεύεται όταν ήρθε η σειρά για την «πνευματώδη» ατάκα του και εμφανίζεται όχι αρκετά επιδέξιος. - Επιπλέον η ατάκα του δεν συμβαδίζει με το «πνεύμα» της παρέας, καθώς είναι απαξιωτική για την εξυπνάδα: «όσο πιο λίγη έχουμε τόσο το καλύτερο». - Η δεύτερη είναι η σκηνή της επίδειξης των εκπαιδευμένων κωφάλαλων. Είναι χαρακτηριστική η αλαζονεία με την οποία οι αυλικοί αντιμετωπίζουν τους κωφάλαλους, θεωρώντας τους «ηλίθιους». Μέχρι που οι κωφάλαλοι αντιστρέφουν την παράσταση και κάνουν μια πνευματώδη χειρονομία κοροϊδεύοντας με τη σειρά τους τους αλαζόνες αριστοκράτες. - Η τρίτη είναι η σκηνή της τρικλοποδιάς στον χορό, όπου η πτώση του Πονσνυλντόν προκαλεί το γέλιο, που τον μηχανισμό του ανέλυσε ο Charles Baudelaire. ### 4ο Ας δούμε τώρα την κεντρική απορία που διατρέχει εξαρχής τον κύκλο των αυλικών: - «Οι αυλικοί αντιλαμβάνονται τις ταξινομήσεις όπως αυτές του γιατρού — τα αστεία, ευφυολογήματα, λογοπαίγνια, ανταπαντήσεις, παράδοξα. Οι Άγγλοι έχουν κάτι που το αποκαλούν χιούμορ;» - Όλη την ταινία τη διατρέχει η απορία: «Τι είναι το αγγλικό χιούμορ;» - Εδώ θα ήθελα να σας δώσω προκαταβολικά μια δική μου απάντηση: - Σε τι διαφέρει το χιούμορ από την επίδειξη πνεύματος (esprit); - Ενώ το γαλλικό esprit αποφεύγει ή μάλλον απωθεί το βάθος και την τραγική πολλές φορές αλήθεια της ζωής και του θανάτου, το αγγλικό χιούμορ αντίθετα το αντιμετωπίζει κοιτάζοντας το κατάματα. - Με το χιούμορ αντικρίζουμε τον ιερό τρόμο της ύπαρξης χωρίς να κλεινόμαστε έντρομοι στον θλιβερό μικρόκοσμο της επίδειξης «πνεύματος». - Το esprit μας κρατά στην επιφάνεια· το χιούμορ μας επιτρέπει την κατάδυση στα βάθη του Είναι. - Γι’ αυτό και στο Ridicule βλέπουμε εκείνη την παράδοξη στολή δύτη με τα πειράματα της νεαρής κόρης του γιατρού, της Ματίλντ. - Το χιούμορ αφορά στην ειλικρίνεια και στην αλήθεια· το esprit στην επιφάνεια και στο ψεύδος. - Το χιούμορ αφορά σε μια κοινωνία εξατομικευμένη με χτισμένη εσωτερικότητα και εαυτό· είναι βασικά εσωστρεφές. - Το γαλλικό esprit, τα ευφυολογήματα, οι ατάκες συνδέονταν με το γαλλικό σαλόνι όπου η προσοχή είναι στραμμένη στα τυχόν ατοπήματα και αδεξιότητες του άλλου· είναι εξωστρεφή. - Ο αριστοκράτης γιατρός που καθοδηγεί τον νεαρό μας ήρωα για τον κόσμο των Βερσαλλιών, τον συμβουλεύει: - «Τα σοβαρά θέματα προκαλούν δυσαρέσκεια. Να τα αποφεύγετε [...] Αν είστε πνευματώδης, επιδέξιος και κακεντρεχής θα κάνετε θραύση. Όχι λογοπαίγνια [...] και μη γελάτε ποτέ με τα αστεία σας». - Όμως τελικά τι είναι το χιούμορ; Την απάντηση σε αυτό το ερώτημα την δίνει το μέλλον που τους περίμενε όλους αυτούς τους αριστοκράτες, η ίδια η Ιστορία, η επανάσταση που ήταν να γίνει. - Στο τέλος της ταινίας μεταφερόμαστε στην μετά την επανάσταση εποχή και ο γιατρός των αριστοκρατών, ο ίδιος που αναρωτιόταν τι είναι το αγγλικό χιούμορ, καταφεύγει στην Αγγλία και βλέπει αίφνης τον άνεμο να του παίρνει το καπέλο: - «Να είστε ευχαριστημένος κύριε», του λέει ο Άγγλος συνομιλητής του, «που κρατήσατε το κεφάλι σας». - «Ε, αυτό είναι χιούμορ!!», αναφωνεί ευχαριστημένος ο γιατρός. - Η ταινία Ridicule μπορεί να ιδωθεί και ως μια κριτική του δικού μας παρόντος, του άδειου παρόντος του παροντισμού μας. - Γιατί πέραν των άλλων, ο σύγχρονος παροντισμός είναι και μια προέκταση και επέκταση της κενότητας των αριστοκρατικών κύκλων της προεπαναστατικής Γαλλίας. - Τότε η επίδειξη κενότητας ως «πνεύματος» αφορούσε έναν μικρό κύκλο αριστοκρατών· τώρα πια αφορά την παγκοσμιοποιημένη κοινωνία του θεάματος και τη διασκέδαση μερί θανάτου της infotainment των Μέσων Μαζικής Τηλεδιασκεδάσης. - Τότε βασικός κανόνας στις συζητήσεις της αυλής ήταν να απωθείται το βάθος και να παίζει κανείς στις συζητήσεις με σπιρτόζικη διάθεση και ελαφράδα. - Τώρα, στα πρωινάδικα των μέσων, κάθε τι που απαιτεί σοβαρότητα μετατρέπεται σε αέρα με τον τρόπο που ο Μίδας μετέτρεπε ό,τι άγγιζε σε χρυσάφι. - Τότε η κακεντρέχεια και η δολοφονική ειρωνεία είχε μετατραπεί σε τέχνη· σήμερα το τρολλάρισμα έχει εκτοπίσει κάθε ουσιώδη δημόσιο διάλογο. - Τέλος, θα ήθελα να σκεφτείτε και άλλη μια ανησυχητική ομοιότητα με την εποχή μας: - Σκεφτείτε την περιρρέουσα, ανησυχητική ησυχία γύρω από τον στενό κύκλο των αριστοκρατών της αυλής: αυτοί μεν γελάνε, αλλά κανείς άλλος δεν γελά, ή μάλλον ο λαός, οι από κάτω, είναι κωφάλαλοι σαν τον μικρό Πωλ. - Δεν ακούγονται καν. - Σκεφτείτε όμως τι επακολούθησε όταν ξέσπασε η επανάσταση του 1789, τον Τρόμο των Αυλικών όταν έβλεπαν το κεφάλι τους να πέφτει στη λαιμητόμο. - Ε και αυτό δεν είναι ένα αστείο; Το πικρό αστείο της ιστορίας; Η τρομερή ειρωνεία της; - Τελειώνοντας, θα ήθελα μια μικρή σημείωση για το Αστείο και το Χιούμορ. - Σκεφτείτε ότι οι αυλικοί στην ταινία είναι γεμάτοι esprit, πνεύμα, αλλά χωρίς καθόλου χιούμορ. - Η κακεντρέχεια τους δεν τους επιτρέπει να δουν το μέλλον τους και τον εαυτό τους. - Είναι χωρίς χιούμορ και ο άνθρωπος χωρίς χιούμορ ζει τη ζωή του μεταξοσκώληκα κάτω από το περίβλημα του, βέβαιος για ένα μέλλον που δεν θα διαρκέσει, μισοαναίσθητος, ανίκανος για αλλαγή. - Το χιούμορ σπάζει το κουκούλι για να οδηγήσει προς τη ζωή και τους κινδύνους της ύπαρξης. - Συνήθως βγαίνει απ’ αυτό ένα φτερωτό έντομο κοινό και ασήμαντο, καμιά φορά όμως ξεπετιέται η πολύχρωμη πεταλούδα που νομίζεις πως γελάει σαν τους θεούς ή μαντεύουμε μέσα στη σκιά το μυστηριώδες ξάνοιγμα των φτερών κάποιας γιγάντιας νυχτερίδας, μαύρης σαν την νύχτα. *** Charles Baudelaire, «Περί της ουσίας του Γέλιου και Γενικά περί του Κωμικού στις Πλαστικές Τέχνες» (1868), μετάφραση – σχόλια – επίμετρο Λίζα Τσιριμώκου, Άγρα 2000, σ. 25

η εισηγηση του Πετρου Θεοδωριδη για την ταινια Ridicule (Patrice Leconte) στην εκδήλωση προβολής της ταινίας στο πνευματικο κέντρο Ιωανναιτων

Για την ταινία Ridicule ,1996,σκηνοθεσια Patrice Leconte , πτωταγωνιστουν Charles Berling, Jean Rochefort, Fanny Ardant ,Judith Godrèche ,ελληνικός τίτλος ο Περίγελως της Αυλής)

 Η ταινία Ridicule αναφέρεται στην γαλλική αυλή των Βερσαλλιών ,

λίγο πριν την πτώση του παλιού καθεστώτος.

 Σε ένα κόσμο χαιρεκακίας και επιθυμίας για εκδίκηση. 

Αλλά και ένα κόσμο υπό την επιρροή του Διαφωτισμού, του Ρουσσώ του Βολτέρου

 και της επιθυμίας για έναν καλύτερο κόσμο. 

Θυμίζω ότι ο Λουδοβίκος ο 14ος , ο λεγόμενος βασιλιάς Ήλιος ,έχτισε τις Βερσαλλίες και συγκέντρωσε εκεί τους αριστοκράτες της υπαίθρου ,δωροδοκώντας τους ,

ακριβώς για να τους γελοιοποιήσει και να τους ευνουχίσει.

 Το αριστοκρατικό ήθος κατέληξε να σημαίνει ήθος κολάκων και κακεντρεχών 

που επιζητούσαν πάση θυσία την εύνοια του βασιλιά. 

 Ο ήρωας μας, είναι από τους εναπομείναντες στην υπαιθρο ένας προικισμένος νεαρός αριστοκράτης ευαίσθητος ,πονόψυχος αλλά και έξυπνος και πνευματώδης. 

Πάει με το άλογο του 

να συναντήσει τον πολιτισμό, αυτόν που κατήγγειλε ο Ρουσσώ ότι‘’διαφθείρει ‘’ στις Βερσαλλίες .

 Φέρνει μαζί του το αυθεντικό σχέδιο του Διαφωτισμού,

  το σχέδιο για έναν καλύτερο κόσμο . 

 Είναι μηχανικός,το σχέδιο του είναι να αποξηράνει τους βάλτους του φέουδου του,

ώστε να μη πεθαίνουν οι υποτελείς του από την ελονοσία. 

Υπόσχεται στον μικρό Λέοναρντ, ένα παιδί δουλοπαροίκων άρρωστο από ελονοσία : 

«θα απαλλαγούμε από αυτόν τον κακό βάλτο, χωρίς την θεία λειτουργία, ,θα φτιάξουμε τάφρους, θα αποξηράνουμε , θα φυτέψουμε δέντρα και τότε αυτή η γη θα γίνει όμορφη»

 Τάχει όλα , εξυπνάδα και καλοσύνη και σχέδιο εκτός από ένα :

Την εύνοια του Βασιλιά, απαραίτητη για να χρηματοδοτηθεί το σχέδιο.

Και πως θα την αποκτήσει;

 Υπάρχουν δυο τρόποι : Ο ένας είναι να αποδείξει ότι έχει παλιούς ισχυρούς τίτλους ευγενείας• που δεν έχει. 

Ο Δεύτερος . 

 Να δείξει ότι διαθέτει δηκτικό πνεύμα ,

 δηλαδή ότι είναι ικανός για εξυπνάδες ,ετοιμόλογος,έτοιμος να ειρωνευτεί . 

Στους σαπισμένους κύκλους των Βερσαλλιών ο μονος τρόπος να φτάσει κάτι στο αυτί του βασιλιά 

είναι να πεις κάτι 

 το ενδιαφέρον,… 

 Αρχίζει λοιπόν μια αντιφατική προσπάθεια που θυμίζει κάπως τον Πύργο του Κάφκα. 

Θυμάστε τον Χωροθέτη Κ που προσπαθούσε να βρει την θέση του στον Πύργο ψάχνοντας στα τυφλά αναμεσά σε γελοίους υπηρέτες της εξουσίας;

 Ε κάπως έτσι προσπαθεί και ο φτωχός μας αριστοκράτης να δείξει επιφανειακός εξυπνάκιας προσπαθώντας να πέτυχει το καλό, να δείξει μοχθηρός και κενόδοξος ώστε ευοδωθεί το πονόψυχο σχέδιο του .

 Η ταινία είναι, ανάμεσα στα άλλα και μια αλληγορία για την εξουσία και την ουσία . 

 Για να πλησιάσεις την κεντρική εξουσία ,τον ανώτατο άρχοντα, πρέπει να χάσεις την ουσία , να αλλοτριωθείς να γίνεις άλλος. 

Στους κύκλους της Γαλλικής αυλής αναρωτιούνται

 τι είναι το Αγγλικό Χιούμορ , 

δεν το καταλαβαίνουν , 

αυτοί διαθέτουν Πνεύμα,χαιρεκακία και μοχθηρία,

 η ζωή τους είναι ανούσια παιχνίδια και ίντριγκα , ο πολιτισμός τους σαν εκείνα τα σοκολατένια αυγά Κίντερ-έκπληξη ,κουφια με ενα πσιχνιδακι μεσα η σαν εκείνα τα γλυκά του παλιού καθεστώτος ,τα εντελώς κενά από μέσα . 

 Ο νεαρός μας αριστοκράτης τάχει όλα τα προσόντα ,εξυπνάδα, γοητεία ,καλοσύνη εκτός από ένα: 

Δεν είναι κενός ,είναι γεμάτος έχει περιεχόμενο και αυτά δεν το συγχωρούν οι κύκλοι της εξουσίας . 

Του βάζουν τρικλοποδιές κυριολεκτικά 

 Είναι μια ταινία πέρα για το Παλιό γαλλικό καθεστώς ,για τη ντροπή, το κωμικό το γελοίο και το αστείο , το χιούμορ και το γαλλικό πνεύμα, το esprit 

 1ο Η ταινία αφορά την ντροπή. 

 Ο Νόρμπερτ Ελιας υπενθυμίζει ότι στην (δυτική)αυλική κοινωνία, η ντροπή, συνδεδεμένη με τη γύμνωση ορισμένων μερών του σώματος, περιοριζόταν σε μεγάλο βαθμό από ταξικούς ή ιεραρχικούς παράγοντες. 

 Η γύμνωση κοινωνικά ανώτερων μπροστά σε κοινωνικά κατώτερους- για παράδειγμα του βασιλιά μπροστά στον υπουργό του-δεν υπόκειται ακόμα σε πολύ αυστηρή κοινωνική απαγόρευση, 

δεν προκαλεί ακόμα κάποιο συναίσθημα κατωτερότητας η αιδούς. 

Στην ταινία βλέπουμε ότι στο παλιό καθεστώς  επιβεβαιώνεται η διαπίστωση του Ελίας: 

Η ντροπή αφορά τους ανωτέρους και όχι τους κατωτέρους και η Φανή Αρταν δεν αισθάνεται καμμιά ντροπή με το να εμφανιστεί ολόγυμνη μπροστά στις υπηρέτριες που την πουδράρουν ενώ ο ικέτης αριστοκράτης, 

ο Βαρόνος ντε Γκερεκ που αυτοκτονεί, αισθάνεται ως υπέρτατη ταπείνωση το να εμφανισθεί χωρίς παπούτσι στο βλέμμα του βασιλιά. 

 2ον η ταινία αφορά επίσης και στην βαρεμάρα ,την πλήξη,την ανία και το ενδιαφέρον . .

_________________________

Σύμφωνα με τον Νορβηγό φιλόσοφο Lars Svendsen για πολύ καιρό η βαρεμάρα ήταν σύμβολο της κοινωνικής θέσης, αποτελούσε δηλαδή προνόμιο των ανώτερων στρωμάτων της κοινωνίας αφότου αυτά ήταν τα μόνα τα οποία είχαν την υλική βάση που απαιτείται για την βαρεμάρα 

 Η βαρεμάρα μπορεί να περιγράφει ως ακυρωμενο νόημα . 

Για τον Καντ η βαρεμάρα συνδέεται με την πολιτιστική εξέλιξη:  

ως καλλιεργημένα άτομα οδηγούμαστε στη βαρεμάρα μέσω της επιθυμίας να δοκιμάζουμε συνεχώς νέες μορφές απόλαυσης .

 Στη βαρεμάρα ο άνθρωπος αισθάνεται μια αποστροφή ή μια αηδία για την ιδιά του την ύπαρξη . 

 Στην ταινία βλέπουμε ότι ο  βασιλιάς επιλέγει τους αυλικούς που θα δεχτεί κοντά του με ένα μόνο κριτήριο. 

Αν έχουν ενδιαφέρον .

 Η βασίλισσα επίσης. 

Και ποια είναι η πηγή του ενδιαφέροντος; το να είναι κάποιος διασκεδαστικά κακεντρεχής . 

 Αντίθετα οι δυο θετικοί ήρωες της ταινίας ,ο νεαρός αριστοκράτης ο ντε Ποσνυλντόν και η κόρη του Μαρκησίου ντε Μπελγκάρντ του γιατρού,η Ματίλντ βρίσκουν ένα Νόημα στο βάθος και στην πράξη : 

η η Ματίλντ φοραει ένα αυτοσχεδιο σκάφανδρο και κατεβαίνει σε ένα πηγάδι, κανοντας επιστημονικά πειράματα ,ενώ ο Ποσνυλντόν την αποξήρανση του έλους στο φέουδο του για την προστασίας των χωρικών του .

 3ον Η ταινία αφορά επίσης τον ερωτα και την αυλική ερωτοτροπία.

   Υπήρχαν χονδρικά μιλώντας δυο αντιλήψεις για τον έρωτα στην Γαλλία της προεπαναστατικής εποχής η «Ιουλία ή Νέα Ελοΐζα» (1761), του Ρουσσώ και το μοναδικό μυθιστόρημα του Πιερ Σοντερλό ντε Λακλό:  «Επικίνδυνες σχέσεις».

 Ο Ρουσσώ μας προσφέρει μια αντίληψη του έρωτα ως λατρεία της ειλικρίνειας ,της φύσης και της αλήθειας ,

ο Λακλό της ανειλικρίνειας και του πολιτισμού ως διαφθοράς. 

Ο έρωτας μεταξύ της Ματιλντ και του Πονσυλντον, (τύπου Νέας Ελοίζας του Ρουσσώ) ενείχε έντονο ήθος 

 Η σχέση ανάμεσα στην Κόμισα Ντε Μπλαγιακ (που θυμίζει λίγο την διεφθαρμένη μαρκησία ντε Μερτειγ)

   και τον ήρωα μας θύμιζε τον έρωτα που περιγράφει ο Λακλό στις επικίνδυνες σχέσεις.

 Συνδέεται με ανταλλάγματα και κυρίως με την εξουσία, το σεξ, τα ευφυολογήματα  

τo ‘’esprit’’

ως αντάλλαγμα για την εύνοια του Βασιλιά ,ως κοινωνικό χρήμα...

 4ον Η Ταινία 

 αφορά την εσωτερίκευση των συναισθημάτων και την επίδειξη καλών τρόπων.

Επίσης είναι μια ταινία για το κωμικό ,το γελοίο και το αστείο , το χιούμορ και την αντίθεση του προς το γαλλικό πνεύμα ,το esprit. 

 Ο Ν Ελίας δείχνει στο βιβλίο του:

 Η εξέλιξή του Πολιτισμού το πως ο δυτικός Πολιτισμός

 συνδέθηκε με την απώθηση και την εσωτερίκευση:από τα μεσαιωνικά ήθη και τον τεμαχισμό του κρέατος δημόσια στα συμπόσια των αριστοκρατών του Μεσαίωνα ,

στο κρύψιμο της κουζίνας 

και την εσωτερίκευση των συναισθημάτων στην περιοδο της Απολυταρχίας. 

Θυμηθείτε την σκηνή όπου ο Πονσλυντόν 

 γελάει με ανοιχτό το στόμα και ο δάσκαλος του για τα ήθη της αυλής αριστοκράτης γιατρός , τον μαλώνει : είναι πολύ αγενές. 

 Και ο Πονσυλντόν ,γελάει πια με κλειστό το στόμα και τα αποτέλεσμα είναι ακόμα πιο γελοίο για μας που έχουμε διαφορετική αντίληψη για το γέλιο. 

Για τον Henri Bergson :

«Τρία είναι τα χαρακτηριστικά του γέλιου :

 «1ον Το γέλιο είναι ανθρώπινο. αφορά ανθρώπους ,δεν θα γελάσουμε ποτέ με ένα τοπίο , θα γελάσουμε με ένα ζώο , αλλά επειδή θα το συλλάβουμε με ανθρώπινη έκφραση η σε ανθρώπινη στάση

 2ο. Το γέλιό δεν έχει εχθρό μεγαλύτερο από τη συγκίνηση. Δεν εννοώ ότι θα μας ήταν αδύνατον να γελάσουμε μ’ ένα πρόσωπο που μας εμπνέει ,λογού χάρη ,οίκτο η στοργή : μόνο ότι τότε , για μερικές στιγμές θα πρέπει να λησμονήσουμε σκύτη την στοργή , να σιγάσουμε τον οίκτο [και ας θυμηθούμε εδώ τις δυο σκηνές με τον αριστοκράτη Ικέτη που αργεί να απαντήσει στην ειρωνεία και γελοιοποιείται αλλά και στη σκήνη με το παπούτσι που του το βγαζει ο αββας όπου γελοιοποιείται άσπλαχνα]

 3ο Δεν θα απολαμβάναμε το κωμικο αν νιώθαμε απομονωμένοι ….

 Το γέλιό μας είναι πάντα το γέλιό μιας ομάδας παράδειγμα αφηγήσεις κωμικών ιστοριών στο τρένο ..

αν είσαι απομονωμένος και τις ακούς δεν έχετε καμμιά επιθυμία να γελάσετε οσο ειλικρινές και αν υποθέσουμε πως είναι, το γέλιό κρύβει μια υστερόβουλη συνεννόηση , σχεδόν συνενοχή θα έλεγε με άλλους πραγματικούς η κατά φαντασία γελωντες

 Φαίνεται ότι το κωμικό θα γεννηθεί όταν άνθρωποι ενωμένοι σε μια ομάδα θα κατευθύνουν την προσοχή τους στον έναν τους , θα σιγάσουν την ευαισθησία τους και θα ασκήσουν μόνο τη νόηση τους :

 Τι λογής είναι τώρα το ιδιαίτερο σημείο με το οποίο θα ασχοληθεί η νόηση; 

Ένας άνθρωπος που έτρεχε στον δρόμο σκοντάφτει και πέφτει κάτω : οι περαστικοί γελούν. Νομίζω ότι δεν θα γελούσαν μαζί του αν του ερχόταν η λοξά να καθίσει ξαφνικά κάτω.

 Γελούν γιατί σωριάστηκε άθελα του , είναι το αθέλητο που προκαλεί το γέλιό στην αλλαγή στάσης,είναι η αδεξιότητα» 

 Και θυμηθείτε την σκηνή της τρικλοποδιάς που κάνουν κύκλο γύρω από τον πεσμένο Πονσλυντόν κοροϊδεύοντας τον με το παρατσούκλι ‘Μαρκήσιος του Αντίποδα’’

 Αντίστοιχα ο Baudelaire βλέπει πίσω από το γέλιό στο πέσιμο κάποιου μια κρυφή αλαζονεία . Γραφει ο Baudelaire ’’ Για να πάρουμε ένα από τα πιο αγοραία παραδείγματα της ζωής , τι τόσο διασκεδαστικό υπάρχει στο θέαμα ενός ανθρώπου που πέφτει στον πάγο η στον δρόμο , που παραπατάει στην άκρη του πεζοδρόμιου.

Πάρα ταύτα το γέλιό ξεκίνησε , ακατανίκητο και αιφνίδιο

Είναι βέβαια ότι αν θελήσουμε να σταθμίσουμε την κατάσταση αυτή,θα βρούμε στο βένθος της σκέψης του γελώντος ,κάποια ασυνείδητη αλαζονεία . Εκεί είναι το σημείο αφετηρίας : «εγώ δεν πέφτω .εγώ βαδίζω ίσια .εγώ έχω πόδι σταθερό και σίγουρο. εγώ δεν θα έκανα τη βλακεία να μη δω που τελειώνει τι πεζοδρόμιο η το κοτρόνι στη μέση του δρόμου.» [4]" 

 Και θυμηθείτε εδώ τρεις σκηνές της ταινίας 

 Η πρώτη ,η φάρσα του δήθεν τουρνουά εξυπνάδας με σκοπό να απομακρυνθεί ο ήρωας μας. «Είμαστε 13 στο Τραπέζι , Να φωνάζουμε έναν υπηρέτη» 

Αυτό όμως θεωρείται ταπεινωτικό. 

 Η κομησα διεγείρει τον Πονσυλντόν ,που μπερδεύεται όταν ήρθε η σειρά για την ‘’πνευματώδη» ατάκα του και εμφανίζεται όχι αρκετά επιδέξιος 

 Επιπλέον η ατάκα του δεν συμβαδίζει με το ‘’πνεύμα΄΄ της παρέας καθώς είναι απαξιωτικη για την εξυπνάδα ‘’ όσο πιο λίγη έχουμε τόσο το καλύτερο ‘’ λέει ο Πονσλυντον 

 Η δεύτερη είναι η σκηνή της επίδειξης των εκπαιδευμένων κωφάλαλων.

 Είναι χαρακτηριστική η αλαζονεία με την οποία οι αυλικοί αντιμετωπίζουν τους κωφάλαλους θεωρώντας τους ‘’ηλίθιους‘’ 

Μέχρι οι κωφάλαλοι αντιστρέφουν την παράσταση και κάνουν μια πνευματώδη χειρονομία κοροϊδεύοντας με τη σειρά τους τους αλαζόνες αριστοκράτες. 

 Η τρίτη είναι η σκηνή της τρικλοποδιάς στον χορό όπου η πτώση του Πονσυλντον προκαλεί το γέλιο που τον μηχανισμό του ανέλυσε ο Charles Baudelaire

 4ο Ας δούμε τώρα την κεντρική απορία που διατρέχει εξαρχής τον κύκλο των αυλικών.

‘Οι αυλικοί αντιλαμβάνονται τις ταξινομήσεις όπως αυτές του Γιατρού τα αστεία ευφυολογήματα,λογοπαίγνια , ανταπαντήσεις ,παράδοξα .Οι Άγγλοι έχουν κάτι που το αποκαλούν χιούμορ; . 

Όλη την ταινία την διατρέχει η απορία: 

«Τι είναι το αγγλικό χιούμορ;»

 Εδώ θα ήθελα να σας δώσω προκαταβολικά μια δική μου απάντηση:

Σε τι διαφέρει το Χιούμορ από την επίδειξη πνεύματος ( esprit) ; 

Ενώ το Γαλλικό esprit αποφεύγει η μάλλον απωθεί το βάθος και την τραγική πολλές φορές αλήθεια της ζωής και του θανάτου , 

το αγγλικό χιούμορ αντίθετα το αντιμετωπίζει κοιτάζοντας το κατάματα. 

Με το χιούμορ αντικρίζουμε τον ιερό τρόμο της ύπαρξης χωρίς να κλεινόμαστε έντρομοι στον θλιβερό μικρόκοσμο της επίδειξης ΄΄πνεύματος». 

 Το esprit μας κρατά στην επιφάνεια . το Χιούμορ μας επιτρέπει την κατάδυση στα βάθη του Είναι. 

Γι’ αυτό και στο Ridicule βλέπουμε εκείνη την παράδοξη στολή δύτη με τα πειράματα της νεαρής κόρης του γιατρού,της Ματιλντ .

Το χιούμορ αφορά στην ειλικρίνεια και στην αλήθεια.

 Το esprit στην επιφάνεια και στο ψεύδος 

Το Χιουμορ αφορά σε μια κοινωνία εξατομικευμένη ,με χτισμένη εσωτερικότητα και εαυτό . 

Είναι βασικά εσωστρεφές. 

Το γαλλικό esprit,τα ευφυολογήματα ,οι ατάκες συνδεονταν με το Γαλλικό σαλόνι οπού η προσοχή είναι στραμμένη στα τυχόν ατοπήματα και αδεξιότητες του αλλού 

.

είναι εξωστρεφή.

 Ο αριστοκράτης γιατρός που καθοδηγεί τον νεαρό μας ήρωα για τον κόσμο των Βερσαλλιών τον συμβουλεύει : ‘’’τα σοβαρά θέματα προκαλούν δυσαρέσκεια .Να τα αποφεύγετε […] Αν είστε πνευματώδης επιδέξιος και κακεντρεχής θα κάνετε θραύση ‘’ Όχι λογοπαίγνια [..]και μη γελάτε ποτέ με τα αστεία σας ‘’ 

Όμως τελικά τι είναι το Χιούμορ;

 Την απάντηση σε αυτό το ερώτημα την δίνει το μέλλον που τους περίμενε όλους αυτούς τους αριστοκράτες, η ίδια η Ιστορία , η επανάσταση που ήταν να γίνει 

 Στο τέλος της ταινίας μεταφερόμαστε στην μετά την επανάσταση εποχή και ο γιατρός των αριστοκρατών, ο ίδιος που αναρωτιόταν τι είναι το εγγλέζικο χιούμορ καταφεύγει στην Αγγλία και βλέπει αίφνης τον άνεμο να του παίρνει το καπέλο ‘’ Να είστε ευχαριστημένος κύριε - του λέει ο Άγγλος συνομιλητής του – που κρατήσατε το κεφάλι σας ‘‘ Ε αυτό είναι Χιούμορ!!» αναφωνεί ευχαριστημένος ο Γιατρός. 

 Η ταινία ridicule μπορεί να ιδωθεί και ως μια κριτική του δικού μας παρόντος , του άδειου παρόντος του Παροντισμου μας. 

 Γιατί πέραν των άλλων , ο σύγχρονος παροντισμός είναι και μια προέκταση και επέκταση της κενότητας των αριστοκρατικών κύκλων της Προεπαναστατικής Γαλλίας .

 Τότε η επίδειξη κενότητας ως «πνεύματος» αφορούσε έναν μικρό κύκλο αριστοκρατών τώρα πια αφορά την παγκοσμιοποιημένη κοινωνία του θεάματος και την Διασκέδαση μερί θανάτου της Infotainment των Μέσων Μαζικής Τηλεδιασκεδασης . 

 Τότε ,βασικός κανόνας στις συζητήσεις της αυλής ,ήταν να απωθείται το βάθος και να παίζει κάνεις στην συζητήσεις με σπιρτόζικη διάθεση και ελαφράδα . τώρα , στα πρωινάδικα των Μέσων ,κάθε τι που απαιτεί σοβαρότητα μετατρέπεται σε αέρα με τον τρόπο που ο Μίδας μετέτρεπε ότι άγγιζε σε χρυσάφι.τότε η κακεντρέχεια και η δολοφονική ειρωνεία είχε μετατραπεί σε τέχνη ,

σήμερα το τρολλάρισμα έχει εκτοπίσει κάθε ουσιώδη δημόσιο διάλογο

 . Τέλος θα ήθελα να σκεφτείτε και άλλη μια ανησυχητική ομοιότητα με την εποχή μας.

 Σκεφτείτε την περιρρέουσα, ανησυχητική ησυχία γύρω από τον στενό κύκλο των αριστοκρατών της Αυλής: αυτοί μεν γελάνε αλλά κάνεις άλλος δεν γελά , ή μάλλον ο λαός , οι αποκάτω , είναι κωφάλαλοι σαν τον μικρό Πωλ. 

Δεν ακούγονται καν. 

Σκεφτείτε όμως τι επακολούθησε όταν ξέσπασε η επανάσταση του 1789 ,τον Τρόμο των Αυλικών όταν έβλεπαν το κεφάλι τους να πέφτει στην Λαιμητόμο . Ε και αυτό δεν είναι ένα Αστείο; 

 Το Πικρό αστείο της Ιστορίας; 

 Η τρομερή ειρωνεία της; 

Τελειώνοντας θα ήθελα να μου επιτρέψετε μια μικρή σημείωση για το Αστείο και το Χιούμορ. Σκεφτείτε ότι οι αυλικοί στην ταινία είναι γεμάτοι esprit , πνεύμα αλλά χωρίς καθόλου χιούμορ . 

 Η κακεντρέχεια τους δεν τους επιτρέπει να δουν το μέλλον τους και τον εαυτό τους.

Είναι χωρίς Χιούμορ και ο άνθρωπος χωρίς χιούμορ ζει τη ζωή του μεταξοσκώληκα κάτω από το περίβλημα του, βέβαιος για ένα μέλλον που δεν θα διαρκέσει, μισοαναίσθητος, ανίκανος για αλλαγή 

Το χιούμορ σπάζει το κουκούλι, για να οδηγήσει προς την ζωή και τους κινδύνους της ύπαρξης .

 Συνήθως βγαίνει απ’ αυτό ένα φτερωτό έντομο κοινό και ασήμαντο, καμιά φορά όμως ξεπετιέται η πολύχρωμη πεταλούδα που νομίζεις πως γελάει σαν τους θεούς ή μαντεύουμε μέσα στη σκιά το μυστηριώδες ξάνοιγμα των φτερών κάποιας γιγάντιας νυχτερίδας, μαύρης σαν την νύχτα. ________________________________________ 

[1] Lars Svendsen Η φιλοσοφία της βαρεμάρας , μτφ Παναγιώτης Καλαμαράς εκδ Σαββάλας,(1999)2006 σ 29 [2] lars svendsen Η φιλοσοφία της βαρεμάρας , μτφ Πναγιωτης Καλαμαράς εκδ Σαββάλας,(1999)2006 σς 79-΄80 [3] Henri Bergson Tο Γελιο , Εξαντας -Νηματα ,Μεταφραση Βασιλης Τομανας ,1998 (1899) σελιδες 11-17 [4] Charles Baudelaire Περί της ουσίας του Γέλιου και Γενικά περί του Κωμικού στις Πλαστικές Τέχνες (1868) Μετάφραση – σχόλια – επίμετρο . Λίζα Τσιριμώκου , Άγρα 2000, σ25

σεναριακή περίληψη δυο ταινιών του Μπουνιουελ .Από τον Πετρο Θεοδωρίδη

 σεναριακή  περίληψη δυο ταινιών του Μπουνιουελ .Από τον Πετρο Θεοδωρίδη

Η ΔΙΑΚΡΙΤΙΚΗ ΓΟΗΤΕΙΑ ΤΗΣ ΜΠΟΥΡΖΟΥΑΖΙΑΣ 1972

Σκηνοθεσία:

 Λουΐς Μπουνιουέλ  σενάριο Λουίς Μπουνιουέλ - Jean-Claude Carriere.
Ηθοποιοί: Φερνάντο Ρέι, Στεφάν Οντράν, Ντελφίν Σερίγκ, Ζαν Πιέρ Κασέλ, Μπιλ Οζιέ, Ζιλιέν Μπερτό, Μιλένα Βούκοτιτς 

Στη διακριτική γοητεία της μπουρζουαζίας  βλέπουμε μια ομάδα ανθρώπων που ανήκουν στα ανωτέρα στρώματα της αστικής τάξης,που επισκέπτονται ο ένας τον άλλον σε μια αλυσίδα προσκλήσεων και εξωφρενικών, παράδοξων καταστάσεων: τον πρεσβευτής της φανταστικής χώρας της λατινικής Αμερικής Μιράντα, το ζεύγος Τεβενό την κόρη τους Φλοράνς,το ζεύγος Σενεσάλ.

Το πρώτο επεισόδιο διηγείται την ιστορία των εμποδίων ενός βραδινού δείπνου. Ο πρέσβης της χώρας Μιράντα και το ζευγάρι Τεβενό έρχονται να δειπνήσουν στην οικία των Σενεσάλ. Εκείνοι όμως, λόγω κάποιου λάθους με τις ημερομηνίες δεν τους περιμένουν, ο κύριος  απουσιάζει. Έτσι αποφασίζουν να πάνε μαζί σ' ένα εστιατόριο, του οποίου όμως ο ιδιοκτήτης μόλις πέθανε

.

Ο νεκρός βρίσκεται στο διπλανό δωμάτιο, πράγμα που τους κόβει την όρεξη.

Αυτό το γεμάτο εμπόδια, διακοπές και ενοχλήσεις δείπνο συνεχίζεται σ' όλη την ταινία.

Επιπλέον το γεύμα στους Σενεσάλ αναβάλλεταιπάλι,όταν οι οικοδεσπότες παρατούν τους καλεσμένους για να κάνουν βιαστικά έρωτα στον κήπο.

Ένας επίσκοπος ζητά από τους Σενεσάλ να δουλέψει ως κηπουρός. Μια νεαρή τρομοκράτισσα αποπειράται να δολοφονήσει τον πρέσβη (ο οποίος χρησιμοποιεί τη διπλωματική του ιδιότητα για να κάνει λαθρεμπόριο ναρκωτικών), αλλά εκείνος την αφοπλίζει και την παραδίδει στην αστυνομία.

Ένα ακόμα γεύμα στους Σενεσάλ διακόπτεται από στρατιωτικά γυμνάσια. Όταν η παρέα συναντιέται την επόμενη φορά, υποχρεώνεται να μοιραστεί το γεύμα της με στρατιώτες, οι οποίοι, κατά τη διάρκεια ασκήσεων, έχουν κάνει προσωρινή κατοχή στο σπίτι.

Ο αξιωματικός τους προσκαλεί όλους για φαγητό, αλλά το σπίτι αποδεικνύεται σκηνικό, η κουρτίνα σηκώνεται, οι συνδαιτυμόνες ανακαλύπτουν ότι βρίσκονται σε μια θεατρική σκηνή κι αποτελούν θέαμα του πλήθους.

Αργότερα όταν βρίσκονται ήδη στο τραπέζι, συλλαμβάνονται όλοι και εκτελούνται από μια ομάδα ανταρτών πάλι κατά τη διάρκεια ενός γεύματος.

Ένας λοχίας αφηγείται ένα όνειρό του στους παρευρισκόμενους.

Ένα άλλο γεύμα διακόπτεται όταν ένας  επίσκοπος, εξομολογώντας έναν ετοιμοθάνατο, πληροφορείται ότι ο ετοιμοθάνατος είναι ο δολοφόνος των γονέων του.

Αφού του δίνει άφεση αμαρτιών, τον σκοτώνει.

Στη διάρκεια ενός άλλου γεύματος στους Σενεσάλ, η αστυνομία συλλαμβάνει τους καλεσμένους με την κατηγορία της διακίνησης ναρκωτικών,και στη φυλακή συναντούν το φάντασμα ενός ενωμοτάρχη που βασάνιζε φριχτά τους κρατουμένους.

Σ' ένα άλλο γεύμα, γκάνγκστερς πυροβολούν τους καλεσμένους, όμως αποδεικνύεται ότι ήταν ένα όνειρο του πρέσβη, όπως και πολλές άλλες σκηνές.

Μια παρατήρηση ακόμα: Βλέπουμε τρεις φορές στην ταινία όλους τους βασικούς χαρακτήρες να βαδίζουν χωρίς προορισμό σ' ένα δρόμο.

το Φάντασμα της Ελευθέριας  1974

Σκηνοθεσία: Λουίς Μπουνιουέλ σενάριο Λουίς Μπουνιουέλ  - Jean-Claude Carriere. Πρωταγωνιστούν: Ζαν Κλοντ Μπριαλί, Μόνικα Βίτι, Μισέλ Πικολί

Στη  αρχή βρισκόμαστε στο Τολέδο, την εποχή της εισβολής των στρατευμάτων του Ναπολέοντα.

Σε μια σκηνή βλέπουμε την εκτέλεση Ισπανών πατριωτών και ακούμε τη καμπάνα χτυπά  πένθιμα.

Ένας καταδικασμένος σε θάνατο  κραυγάζει ‘’ κάτω η ελευθερία’’.

 Στη συνέχεια  ένας Γάλλος αξιωματικός  φιλά ένα γυναικείο άγαλμα  Ισπανίδας ευγενούς και τρώει μια κατραπακιά από  το άγαλμα του συντρόφου της. Ξεθάβει το φέρετρο της για να κοιμηθεί με το πτώμα της.Το πρόσωπο της, παρέμεινε  άθικτο .Στη συνέχεια,στη σημερινή εποχή, ένας άγνωστος σ' ένα πάρκο δίνει σ' ένα κοριτσάκι σκανδαλιστικές κάρτες, που, στην πραγματικότητα, απεικονίζουν αξιοθέατα του Παρισιού. Οι γονείς  του κοριτσιού τις βλέπουν και ερεθίζονται ερωτικά. Απολύουν την γκουβερνάντα που επέτρεψε να γίνει αυτό.

Το κοριτσάκι κρατεί κάποιες φωτογραφίες  που επιθυμεί να ανταλλάξει με εικόνες από αράχνες.

Ο πατέρας του κοριτσιού, που πάσχει από αϋπνία, βλέπει τους δείκτες του ρολογιού να μετατοπίζονται και  δέχεται τη νύχτα την επίσκεψη διαδοχικά ενός κόκορα,μιας  παράξενης μαυροφορέμενης γυναίκας που του δείχνει ένα  ρολόι ,ενός ταχυδρόμου που του πετά στο κρεββάτι ένα  γράμμα και μιας στρουθοκαμήλου με  πελώριες βλεφαρίδες^. την επομένη, αφηγείται αυτή την εμπειρία στο γιατρό του. Ο γιατρός του προτείνει να δει έναν ψυχαναλυτή ,αλλά εκείνος του δείχνει τα πραγματικό  γράμμα  που του έριξε ο ταχυδρόμος στο κρεββάτι του. Πριν το διαβάσει ο γιατρός, η νοσοκόμα του τον διακόπτει.

Η νοσοκόμα του ιατρείου φεύγει απ' το Παρίσι για να επισκεφθεί τον ετοιμοθάνατο πατέρα της, και στο δρόμο συναντά στρατιώτες που κυνηγούν αλεπούδες. με ένα τανκ

Στον ξενώνα όπου καταλήγει λόγω βροχής ,μέσα από μια χορογραφία παράξενων περπατημάτων και πορτών που ανοίγουν και κλείνουν ,συναντά καλόγερους,έναν μουσικό και μια χορεύτρια φλαμένκο ,μια ηλικιωμένη γυναίκα και τον ανιψιό της που είναι εραστές, έναν μαζοχιστή πιλοποιό και τη σαδίστρια υπάλληλο του.  

Οι τέσσερις  καλόγεροι καταλήγουν στο δωμάτιο της  νοσοκόμας ,αρχικά για να προσευχηθούν για τον πατέρα της, αργότερα για να παίξουν χαρτιά, ποντάροντας εγκόλπια και σταυρούς και  καπνίζοντας αρειμανίως.

Εκεί στον ίδιο ξενώνα καταφτάνει ένας νεαρός με την κατά πολύ μεγαλύτερη  του ερωμένη-θεία του. Εξομολογούνται ο ένας στην άλλη τον έρωτα τους.Εκείνος θέλει να τη δει γυμνή, εκείνη  δεν γδύθηκε ποτέ μπροστά σε άντρα .

Η όλη κατάστασή φαίνεται αλλόκοτη: κάτω από την πίεση του ανιψιού η γυναίκα ξεγυμνώνεται αλλά χώνεται κάτω από τα σκεπάσματα ^.ο νεαρός  την ξεσκεπάζει και εμφανίζεται ένα  νεανικό ωραιότατο γυμνό γυναικείο σώμα. Στη συνέχεια  μετά από μια σχετικά βίαιη σκηνή ο νεαρός  βγαίνει από το δωμάτιο και καταλήγει σε ένα  άλλο όπου ένας άνδρας- πιλοποιός  τον προσκαλεί για ποτό. Εκεί συναντά μια  κοπέλα την συνεργάτιδα του πιλοποιού  και  εκεί καταλήγουν ,τόσο η νοσοκόμα, όσο και οι, αρειμανίως  καπνίζοντες  

καλόγεροι, ως καλεσμένοι για ένα ποτό.

Ξαφνικά βλέπουμε την συνεργάτιδα του πιλοποιού να φοράει ένα σέξι μαύρο δερμάτινο φόρεμα και να μαστιγώνει τον πιλοποιό. Οι καλόγεροι τρομοκρατούνται και φεύγουν.

 Ο νεαρός καταλήγει  πάλι στο δωμάτιο με τη θεία του και(υποθέτουμε  πως) κάνει έρωτα μαζί της.

Αίφνης βλέπουμε μια βαλσαμωμένη αλεπού .

Φεύγοντας η νοσοκόμα μεταφέρει  έναν καθηγητή σχολής αστυνομίας  στην γειτονική πόλη.

Ο  καθηγητής ξεκινά να κάνει μάθημα ενώ άτακτοι αστυνομικοί του κάνουν καζούρα  και καρφιτσώνουν στο παντελόνι του  το σχήμα σε χαρτί μιας γυμνής γυναίκας, ενώ το μάθημα διακόπτεται διαρκώς  από έκτακτες δράσεις αστυνομικών .

Ακολουθεί μια εκπληκτική σκηνή όπου, οι καλεσμένοι σε ένα σπίτι  κάθονται και αφοδεύουν γύρω από ένα  τραπέζι ,συζητώντας περί ανέμων και υδάτων ενώ καταφεύγουν στην τουαλέτα για να γευματίσουν .

Στην συνέχεια  ένας κύριος μαθαίνει από τον πολύ ευγενικό  γιατρό του ότι έχει καρκίνο στο ήπαρ και τον χαστουκίζει. Επιστρέφει σπίτι του  και η γυναίκα  του του αναγγέλλει ότι η κόρη τους εξαφανίστηκε από το σχολείο. Αργότερα, όλη η οικογένεια και η αστυνομία αναζητά ένα εξαφανισμένο κοριτσάκι, το οποίο, όμως, είναι παρόν, μπροστά τους, αλλά κανείς δεν του δίνει σημασία. Ένας δολοφόνος που αγαπά τα ζώα ,πυροβολεί από ψηλά το πλήθος, σκοτώνει ανύποπτους περαστικούς, συλλαμβάνεται, καταδικάζεται σε θάνατο,αλλά αφήνεται ελεύθερος.

Το χαμένος κοριτσάκι βρίσκεται από έναν αστυνομικό επίτροπο αλλά η ανάγνωση ενός γράμματος που αναφέρεται στην εύρεσή του διακόπτεται συνεχώς.

Ο Επίτροπος συναντά   μια κυρία και της αφηγείται αναμνήσεις από τη νεκρή αδελφή του, η οποία του έπαιζε πιάνο γυμνή και  η οποία του τηλεφωνεί απ' τον άλλο κόσμο και του ζητά συνάντηση στον οικογενειακό τάφο ώστε να του εξηγήσει το μυστήριο του θανάτου.

Πηγαίνοντας στον τάφο μαλώνει με το φύλακα που δεν πιστεύει ότι είναι ο επίτροπος της αστυνομίας, και  βρίσκει ένα τηλέφωνο δίπλα στο φέρετρο.

Ενώ προσπαθεί να ανοίξει το φέρετρο συλλαμβάνεται για βεβήλωση και οδηγείται σε αστυνομικό ο οποίος τηλεφωνεί στον επίτροπο της αστυνομίας.

Ο αληθινός και ο ψεύτικος επίτροπος έχουν μια φιλική κουβεντούλα και αργότερα, φεύγουν με τις αστυνομικές δυνάμεις για να καταλήξουν στο ζωολογικό κήπο και να αναχαιτίσουν  μια ομάδα διαδηλωτές που, όπως και οι Ισπανοί επαναστάτες στην αρχή της ταινίας, φωνάζουν «Κάτω η ελευθερία».

 Η   ταινία κλείνει  δείχνοντας πάλι μια στρουθοκάμηλο με μακριές  βλεφαρίδες να ακούει πυροβολισμούς και να κοιτά με παράξενο και έκπληκτο  ύφος δεξιά και αριστερά .

 

Τώρα που ζούμε πια πλήρως την εποχή του "συνάλληλου" έρωτα.....

υπάρχει μια άκρως ενδιαφέρουσα σκηνή στην ταινία love afairs που είδα χτες όπου ο ήρωάς που επιζητούσε την σεξουαλική συνεύρεση με μια απλό τις ηρωίνες του Έργου φτάνοντάς τη στιγμήν των ερωτικών αγγιγμάτων αντιλαμβάνεται ότι δεν νοιώθει όπως το περίμενε .. Αντιλαμβάνεται επίσης ότι είναι υποχρεωμένος να υποκριθεί ότι αισθάνεται άκρως ερωτικά.. Σκέφτομαι λοιπόν ότι για αιώνες η γυναίκα ήταν εκείνη που υποκρίνονταν οργασμό όταν η σεξουαλικότητα ήταν ακόμα θέμα αποκλειστικά ανδρικό και αφορούσε την διείσδυση και την ικανότητα ικανοποίησης ... Τώρα που ζούμε πια πλήρως την εποχή του "συνάλληλου" έρωτα (όπου και οι γυναίκες διεκδικούν το ‘’δικαίωμα’’ στον οργασμό και την σεξουαλικότητα )είναι ο άνδρας που καλείται να αποδείξει την σαρκική τρυφερότητα της νέας σεξουαλικότητας της οποίας Πλοηγός και οδηγός είναι πια η γυναίκα. Πετρος Θεοδ.

Danton 1983 Gerard Depardieu -greek subtitles

».

Ολοι περίμεναν ....

-Τον καιρό εκείνο όλοι περίμεναν με την ανάσα τους κομμένη πότε επιτέλους θα ξαναφανεί ο ήλιος
-Ακυρωμένος μέσα από μια ατέρμονη έκλειψη μπλεγμένος μέσα στις φυλωσσιες της σελήνης που μπήκε μπροστά και τον έκρυψε-μια νυχτα που δεν τέλειωνε ούτε κιοταν ξημέρωνε-
-Παρατεταμένα ,και, κανείς δεν άκουγε τον διπλανό του ενώ όλοι σιωπούσαν με τα μάτια στον ουρανό
-Που γινόταν μπλε μαβί ,σκοτεινά μενεξενιος κι ύστερα από ατέλειωτες ώρες κατάμαυρος
-Κι αναρωτιόντουσαν όλοι αν ’θαναι για πάντα’’ και τι άραγε θα συμβεί και ποιος ζοφερός πελεκητής ποια ρομφαία , ποιος αρχάγγελος θα εμφανιστεί στους Ουρανους;
-Και μαζεύονταν σιμά-σιμά και κουλουριάζονταν σα σκαντζόχοιροι και τα αγκάθια τους τρυπούσαν μα δε τους ένοιαζε πια
-Όχι γιατί δεν πονούσαν αλλά γιατί ένιωθαν έναν μεγαλύτερο από τον Πόνο, Φόβο
-Κι ένιωθαν γυμνοί και μόνοι και ο αυτοκράτορας ήταν πιο γυμνός και μόνος και πιο φτωχός απ’ αυτούς
Και τα χαμίνια χασκογελούσαν φωνάζοντας ‘’Κοιτάτε : Είναι γυμνοί’’
-Και σώπαναν ως και τα πουλιά .
Αλλά κι η Νύχτα

(απο την αδικοσφαγμενηΧελιδΩνα( μ-λ)

σε τι διαφέρει η επιστολή από την προφορικότητα στην εκφραση του έρωτα; (Απόσπασμα απο την ομιλία του Πέτρου Θεοδωρίδη στην προβολή της ταινίας ΕΠΙΚΙΝΔΥΝΕΣ ΣΧΕΣΕΙΣ του ΡΟΖΈ βΑΝΤΙΜ (ΜΟΥΣΕΙΟ ΚΙΝΗΜΑΤΟΓΡΑΦΟΥ )

το έργο του Λακλο είναι του 18^ου αιώνα οταν οι  συμβάσεις ,οι τύποι για το πώς θα συμπεριφερθεις είναι κατι το ακόμα κάτι  αντικειμενικό , χειροπιαστό . Και αυτό εξαρχής δημιουργεί μια ένταση σε σχέση με το Γράμμα  την επιστολή : Το γράμμα είναι ο φυσικός χώρος της μυχιότητας , του συναισθήματος   και   φυσικά η γραφή γραμμάτων  συμπύκνωνε τον ερωτισμό της εποχής : όμως επειδή το μέσον είναι το Μήνυμα ο ερωτισμός της αριστοκρατίας του 18ου αιώνα είναι ένας ερωτισμός της γραφής . Τα γράμματα γεννούν συναισθήματα διαφορετικά από  εκείνα που δημιουργούν οι εικόνες και η αμεσότητα της εποχής μας : Η εικόνα , η ερωτική εικόνα ας πούμε το γυμνό σε αρπάζει σχεδόν ολοκληρωτικά… αντίθετα το γράμμα  είναι  η μορφή του αργου  γδυσίματος ,του παιχνιδίσματος με το συναίσθημα και την φαντασία  ,είναι η μορφή την ηδονής της αναμονής ..

……..

σε τι διαφέρει η επιστολή από την προφορικότητα στην εκφραση του έρωτα;

 κατά αρχάς το γράμμα στέλνεται  και δεν συναντιέσαι πρόσωπο με πρόσωπο με τον η την αγαπημένη σου

 όταν φτάσει δεν βλέπεις τις εκφράσεις του προσώπου δεν  αντιμετωπίζεις άμεσα τις αντιδράσεις

και φτάνει ..αργά ..

Αν κάποιος αναλογιστεί την πληθώρα των γραμμάτων  στις επικίνδυνες σχέσεις το πόσο αργά  έφταναν στον προορισμό τους  

απορεί για το πόσο αργά – σχεδόν βασανιστικά -εξελίσσονταν οι ερωτικές σχέσεις ..

Δεύτερον scripta manent  κάποιος που τότε εξέφραζε τον έρωτα του με την επιστολογραφία  ήξερε ενδόμυχα ότι κάθε γράμμα τον δέσμευε  για πολύ καιρό ..  

Και ποια είναι η φαντασίωση του Βαλμον αλλά και της Μερτειγ ;   Η φαντασίωση τους- κατ εμέ- είναι η φαντασίωση του συγγραφέα.. του εκάστοτε συγγραφέα –και εν προκειμένω του ιδίου του Λακλό : Ότι ελέγχουν απόλυτα τις ζωές των άλλων , τα πιο μύχια συναισθήματα τους  ένα αίσθημα παντοδυναμίας δηλαδή – διείσδυσης – και εισβολής στον πιο μύχιο κόσμο: Όχι στο σώμα των γυναικών όπως στα Μυθιστορήματα του Ντε Σαντ  αλλά  στην ψυχή την ίδια , όχι με την βία αλλά με τον εξαναγκασμό των λόγων και κυρίως  της Γραφής : Η ματαιοδοξία του συγγραφέα δηλαδή – και στο έργο και στο βιβλίο  αφορά στον έλεγχο του χρόνου – ως χρονος που τρέχει , χρόνος της εργασίας  κλπ είναι κάπου αλλού δεν υπάρχει.. το παιχνίδι του έρωτα είναι – στο βιβλίο -

ένα φλερτ με την αθανασία .. όμως, όπως  στο έργο του Οσκαρ Ουάιλντ « το πορτραίτο του Ντοριαν Γκρευ» στο τέλος ο χρόνος επιστρέφει: ως τιμωρία στην Ύβρη..

 

DANGEROUS LIAISONS - 1960 (1959) Roger Vadim

DANGEROUS LIAISONS - 1960 ("Les liaisons dangereuses") is a French-Italian coproduction, loosely inspired by a 1782 no...