Ο κομμουνισμός ως Τραγωδία

Enzo Traverso

Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΩΣ ΠΕΔΙΟ ΜΑΧΗΣ

ερμηνεύοντας τις βιαιότητες του 20ού αιώνα

Μετάφραση: Νίκος Κούρκουλος

21ος παράλληλος

ΕΚΔΟΣΕΙΣ του ΕΙΚΟΣΤΟΥ

67

Σελ 67 

Ο Χόμπσμπαουμ έγραψε μια τραγωδία. 

Η απελευθερωτική ελπίδα που ενσαρκώθηκε στον κομμουνισμό διάσχισε τον αιώνα σαν μετεωρίτης. 

Σκοπός του δεν ήταν η καταστροφή της δημο κρατίας αλλά η επικράτηση της ισότητας, η ανατροπή της κοινω- νικής πυραμίδας, το να πάρουν στα χέρια τους τη μοίρα τους εκείνοι που ήταν πάντα υποταγμένοι και καταπιεσμένοι. 

Η οκτωμβριανή επανάσταση –ένα όνειρο που «ζει ακόμα μέσα μου», βε- βαιώνει στην αυτοβιογραφία του- μεταμόρφωσε αυτή την απε- λευθερωτική ελπίδα σε «συγκεκριμένη ουτοπία». Ενσαρκωμένη στο σοβιετικό κράτος, γνώρισε αρχικά μια θεαματική άνοδο και μετά μια μακρά παρακμή, όταν η προωθητική του δύναμη εξα ντλήθηκε, ως την τελική πτώση. 

Ο σοβιετικός σοσιαλισμός ήταν τρομαχτικός, ο Χόμπσμπαουμ το αναγνωρίζει χωρίς δισταγμούς, αλλά δεν υπήρχε εναλλακτική. «Η τραγωδία της οκτωβριανής επανάστασης – γράφει έγκειται ακριβώς στο ότι το μόνο που μπορούσε να γεννήσει ήταν το δικό της είδος αυταρχικού, αδυ σώπητου και βάναυσου σοσιαλισμού», ο Ασφαλώς, η αποτυχία της ήταν εγγεγραμμένη στις προκείμενές της, όμως η διαπίστω ση αυτή δεν τη μετατρέπει σε μια ανωμαλία της ιστορίας. 

Ο Χόμπσμπαουμ δεν συμμερίζεται την άποψη του Φυρέ, σύμφωνα με τον οποίο η οκτωβριανή επανάσταση, όπως κι η Γαλλική Επανά σταση, ήταν ένας εκτροχιασμός που θα μπορούσε να είχε αποφευχθεί.

 Ο κομμουνισμός δεν μπορούσε παρά να αποτύχει, εκ- πλήρωσε όμως μιαν αναγκαία λειτουργία. 

Η κλίση του ήταν θυσιαστική. «Το πιο διαρκές αποτέλεσμα της οκτωβριανής επανά- στασης, στόχος της οποίας ήταν η ανατροπή του καπιταλισμού σε παγκόσμια κλίμακα – γράφει στην Εποχή των άκρων- ήταν ότι έσωσε τον αντίπαλό της, στον πόλεμο όπως και στην ειρήνη, παρακινώντας τον, από φόβο, μετά το Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, να μεταρρυθμιστεί 

62. Eric Hobsbawm, Interesting Times. A Twentieth-Century Life. Allen Lane, Λονδίνο, 2002, σελ. 56 (ελλ. μτφ. Σταματίνα Μανδηλαρά, Συναρπαστικά χρόνια. Μια ζωή στον 20ο αιώνα, Θεμέλιο, 2003).

63. Eric Hobsbawm, L'Age des extrêmes, ό.π., σελ. 642.

Nuccio Ordine – Η χρησιμότητα του άχρηστου Αναδημοσιευση απο το pandoxeio

Nuccio Ordine – Η χρησιμότητα του άχρηστου

By pandoxeio

Categories: Δοκίμιο και Φιλοσοφία

Θα μπορούσα να γράψω έναν μεγάλο πρόλογο για την θέση των άχρηστων αντικειμένων στην ζωή μου: είναι τόσα πολλά και τόσο σημαντικά. Θα μπορούσα επίσης να παραδεχτώ ότι απολάμβανα και απολαμβάνω σειρά άχρηστων ασχολιών, όπως, για [τυχαίο] παράδειγμα, η κατάρτιση καταλόγων για οποιοδήποτε θέμα μπορεί να φανταστεί κανείς – και είναι συχνά και άμεσης ανάλωσης, καθώς τα χαρτάκια σκίζονται αμέσως μετά την σύνταξη. Δεν επεκτείνομαι καν στα εκατό αυτοσχέδια φύλλα εφημερίδας που εξέδιδα με τον εκλεκτό μου συγκάτοικο για αποκλειστικώς εκατέρωθεν αναγνώσεις. Και σίγουρα δεν θα μπορούσα να αριθμήσω με ακρίβεια τις φορές που άκουσα την ερώτηση: σε τι χρησιμεύει τόσο διάβασμα; Ήταν πάντως δεκάδες.

Μπορούν οι αξίες να ζυγιστούν και να μετρηθούν με όργανα ρυθμισμένα για να αξιολογήσουν την ποιότητα; Τι νόημα έχουν οι γνώσεις μακριά από κάθε εμπορικό ή πρακτικό περιορισμό; Πόσο παγιδευμένοι είναι εκείνοι που αφιερώνουν την ζωή τους στο να συγκεντρώνουν χρήματα; Γνωρίζουμε πόσες ανακαλύψεις έγιναν χάρη σε θεωρητικές επιστημονικές έρευνες που θεωρήθηκαν άχρηστες επειδή δεν είχαν οποιονδήποτε πρακτικό στόχο;

Στην εισαγωγή του ο συγγραφέας βρίσκει στο ελληνικό παράδειγμα ακριβώς το απεχθές πλαίσιο της σύγχρονης ζωής: η μη αποπληρωμή ενός χρέους έχει αντίτιμο μεγαλύτερο από εκείνο που προκαλεί. Στις σύγχρονες τέτοιες κοινωνίες η χρησιμότητα των άχρηστων γνώσεων έρχεται σε ριζική αντίθεση με την κυρίαρχη χρησιμότητα. Στο σύμπαν του ωφελιμισμού ένα σφυρί αξίζει περισσότερο από μια μουσική συμφωνία. Ό,τι δεν παράγει κέρδος θεωρείται μια περιττή πολυτέλεια, ένα επικίνδυνο εμπόδιο. Αν όμως είναι έτσι, και μόνο το πρακτικά αναγκαίο και χρηματικά ωφέλιμο είναι απαραίτητο, πόσα μη αναγκαία καταναλωτικά αγαθά μας πουλάνε;

Ο Νούτσιο Όρντινε (Ντιαμάντε, Ιταλία, 1958), καθηγητής ιταλικής λογοτεχνίας στο Πανεπιστήμιο της Καλαβρίας, άρχισε να συγκεντρώνει κατά την διάρκεια πολλών χρόνων διδασκαλίας και έρευνας κάθε είδος λόγου σχετικά με την ιδέα της χρησιμότητας των γνώσεων των οποίων η ουσιαστική αξία είναι παντελώς ελεύθερη από οποιονδήποτε ωφελιμιστικό στόχο. Και μπορεί το αποτέλεσμα να είναι, κατά την δική του διατύπωση, ένα ατελές και ανολοκλήρωτο έργο, κάτι σαν ένα ανοιχτό κοντέινερ, αλλά σίγουρα πρόκειται για μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα συλλογή κειμένων, στοχασμών, σκέψεων.

Για τον Μονταίνιο δεν υπάρχει τίποτα άχρηστο, ούτε η ίδια η αχρηστία. Ο ίδιος περνούσε τον καιρό του μοναχικά, μελετώντας για την ευχαρίστησή του και όχι για κάποια μορφή κέρδους, γνωρίζοντας καλά ότι η φιλοσοφία αντιμετωπιζόταν ως κάτι δίχως καμία χρησιμότητα και αξία. Ο Τζάκομο Λεοπάρντι σχεδίαζε μαζί με τον αγαπητό του φίλο ένα εβδομαδιαίο έντυπο που επιθυμούσε να είναι άχρηστο. Πεισμένος ότι το «τερπνόν είναι περισσότερο χρήσιμο παρά άχρηστο», ο Λεοπάρντι βλέπει κυρίως στις γυναίκες, που είναι αδιάφορες σε οποιαδήποτε παραγωγική λογική, τις ιδανικές αναγνώστριες του εντύπου. Και διαπιστώνει ότι ζει σε μια εποχή στην οποία η επίμονη αναζήτηση του χρήσιμο έχει καταλήξει να καταστήσει άχρηστη την ίδια την ζωή.

Για τον Ευγένιο Ιονέσκο το χρήσιμο είναι ένα άχρηστο βάρος. Σε μια διάλεξή του [1961] ο δραματουργός επιβεβαιώνει πόσο έχουμε ανάγκη από την αναντικατάστατη αχρηστία: ο πολυάσχολος άνθρωπος δεν κατανοεί πώς ένα πράγμα μπορεί να μην είναι χρήσιμο· ούτε πώς στη πραγματικότητα, το χρήσιμο μπορεί να είναι ένα άχρηστο, καταπιεστικό βάρος. Αν δεν καταλάβουμε την χρησιμότητα του άχρηστου, δεν θα καταλάβουμε ούτε την τέχνη. Αναφερόμενος στην αιωνόβια ζωή ενός δένδρου ο Κινέζος φιλόσοφος Ζουάνγκ – ζί  είχε πει: Το δέντρο αυτό δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί! Γι’ αυτό μπόρεσε να φτάσει σε τέτοιο ύψος. Ο Κακούζο Οκακούρα στο περίφημο έργο του Το ζεν και η τελετή του τσαγιού είχε γράψει: όταν αισθάνθηκε τη χρήση που μπορούσε να κάνει του άχρηστου, ο άνθρωπος πραγματοποίησε την είσοδό του στο βασίλειο της τέχνης.

Ο Ζορζ Μπατάιγ άνοιξε μια ιδιαίτερη συλλογιστική πάνω στο θέμα, ανατρέχοντας σε ιστορικά παραδείγματα όπου η σπατάλη και το περιττό έπαιξαν σημαντικό ρόλο στο ξεπέρασμα των ορίων του χρήσιμο. Στον ατζτέκικο πολιτισμό ή στα potlatch μερικών βορεοαμερικάνικων φυλών [να εξηγήσω εδώ, πως πρόκειται μια πολύπλοκη έννοια μέρος της οποίας ήταν και τα δώρα που όφειλες να καταστρέψεις αμέσως μόλις τα λάμβανες] εντοπίζει κανείς μια κουλτούρα της προσφοράς. Μιλώντας για τις ένδοξες συμπεριφορές, όπου περιλάμβανε και τους πολέμους και τις θρησκευτικές τελετές και στη μυστικιστική ζωή ο Μπατάιγ προσπαθεί να εντοπίσει σε αυτή καθεαυτήν την προσφορά μια αντιωφελιμιστική αντίληψη της ζωής. Η λογική του περιττού άρχισε να δύει όταν ο καπιταλισμός «ζήτησε από τον άνθρωπο να απαρνηθεί την σπατάλη των γιορτών» και «άλλων παρόμοιων αναλώσεων» ώστε να αποφευχθεί η κατασπατάληση ενέργειας που θα ήταν χρήσιμη για την ανάπτυξη της παραγωγής. Χάνοντας αυτό το επιπλέον, η ανθρωπότητα έχασε τις αξίες ενός πολιτισμού όπου η προσφορά και η αφιλοκέρδεια έκαναν την ζωή να αποκτήσει μια πιο ανθρώπινη έννοια.

Ο Ίταλο Καλβίνο, οξυδερκής ερμηνευτής των σχέσεων μεταξύ λογοτεχνίας και επιστήμης υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους υπερασπιστές των μη χρηστικών γνώσεων και μας υπενθυμίζει ότι και οι κλασικοί δεν διαβάζονται επειδή χρησιμεύουν σε κάτι αλλά για την χαρά της ανάγνωσης, για την ευχαρίστηση ενός ταξιδιού, για την επιθυμία να γνωρίσουμε και να γνωριστούμε. Για τον Λόρκα είναι αλόγιστο να ζεις χωρίς την τρέλα της ποίησης. Εδώ έχει θέση ακόμα κι ένα ανέκδοτο από μια ομιλία του Ντέιβηντ Φόστερ Ουώλλας που καταλήγει με ένα ψάρι που δεν γνωρίζει καν τι είναι το νερό. Πράγματι, δεν έχουμε συνείδηση ότι η λογοτεχνία και οι ανθρωπιστικές γνώσεις, η κουλτούρα και η παιδεία, που ειδικά σήμερα θεωρούνται δευτερεύουσα ανάγκη ή πολυτέλεια, αποτελούν το αυτονόητο αμνιακό υγρό όπου οι ιδέες της δημοκρατίας, της ελευθερίας και της δικαιοσύνης μπορούν να έχουν σταθερή ανάπτυξη.

Φιλόσοφοι (Πλάτων, Αριστοτέλης, Πίκο ντελλά Μιράντολα, Tζορντάνο Μπρούνο, Καμπανέλλα, Μπέηκον, Κάντ, Τοκβίλ, Νιούμαν, Πουανκαρέ, Χάιντεγκερ) και συγγραφείς (Οβίδιος, Δάντης, Πετράρχης, Βοκκάκιος, Αλμπέρτι, Αριόστο, Τόμας Μορ, Σαίξπηρ, Θερβάντες, Μίλτον, Λέσσινγκ, Ουγκό, Γκωτιέ, Ντίκενς, Χέρτσεν, Μπωντλαίρ, Στήβενσον, Μάρκες) καταθέτουν άμεσα ή έμμεσα τους συλλογισμούς τους για την ωφέλεια και την ενίοτε ηδονική χρησιμότητα του άχρηστου.

Η γνώση δεν θα πάψει ποτέ να προκαλεί τους νόμους της αγοράς. Μπορούμε να την μοιραστούμε με άλλους χωρίς να γίνουμε φτωχότεροι, ενώ αντίθετα γινόμαστε και πλουσιότεροι, όπως άλλωστε και αυτός που την αποδέχεται. Το στραμμένο στον στόχο βλέμμα δεν επιτρέπει πλέον να δει την χαρά των μικρών καθημερινών κινήσεων και να ανακαλύψει την ομορφιά που πάλλεται στις ζωές μας, από την τρυφερότητα ενός φιλιού, ένα δειλινό, έναν έναστρο ουρανό, ένα χαμόγελο – γράφει ως εδώ ο συγγραφέας, και συμπληρώνω: με ένα παιχνίδι, ένα σκίτσο, ένα ποίημα, μια άσκοπη βόλτα, μια «άκυρη» συζήτηση, την ταβανοθεραπεία, και μόλις αρχίζω μια τεράστια λίστα, δηλαδή την κατεξοχήν άχρηστη πράξη.

Το τομίδιο ολοκληρώνεται με ένα δοκίμιο του Abraham Flexner για την χρησιμότητα της άχρηστης γνώσης [The Usefulness of Useless Knowledge], που δημοσιεύτηκε στο Harper’s Magazine τον Οκτώβριο του 1939 και πολυσέλιδη βιβλιογραφία που περιλαμβάνει και τις ελληνικές εκδόσεις.

Εκδ. Άγρα, 2014, μτφ. Ανταίος Χρυστοστομίδης, σελ. 257 [L’ utilité de l’ inulite, 2013]

Στις εικόνες: Michel de Montaigne, Giacomo Leopardi, Eugène Ionesco, David Foster Wallace και Italo Calvino, σε μια πιθανώς άχρηστη βόλτα..

Δημοσίευση και σε: Mic.gr, / Βιβλιοπανδοχείο, 192, με τίτλο Just drifting, για να θυμηθούμε…

Σχετικά με τις διαφημίσεις

Οι εποχές του Έρικ Χομπσμπάουμ ΕΝΑΣ ΧΡΟΝΟΣ ΑΠΟ ΤΟΝ ΘΑΝΑΤΟ ΤΟΥ ΕΡΙΚ ΧΟΜΠΣΜΠΑΟΥΜ-2 της Έφης Γαζή/ αναδημοσιευση απο τα ΕΝΘΕΜΑΤΑ της ΑΥΓΉΣ

Οι εποχές του Έρικ Χομπσμπάουμ

Standard

28 Δεκεμβρίου 2013 Γράψτε ένα σχόλιο Αταξινόμητα

ΕΝΑΣ ΧΡΟΝΟΣ ΑΠΟ ΤΟΝ ΘΑΝΑΤΟ ΤΟΥ ΕΡΙΚ ΧΟΜΠΣΜΠΑΟΥΜ-2

 της Έφης Γαζή

Στο τρίτο κεφάλαιο της Εποχής του Κεφαλαίου, με τίτλο «Η ενοποίηση του κόσμου», ο Έρικ Χομπσμπάουμ αναφέρεται στην ανάπτυξη των μέσων μεταφοράς και επικοινωνίας της εποχής (σιδηρόδρομοι, ατμόπλοια, τηλέγραφος κτλ.) και δίνει ένα γλαφυρό παράδειγμα της «μείωσης του χρόνου» στον ύστερο 19ο αιώνα, περιγράφοντας τα ταξίδια του Φιλέα Φογκ:

«Ως το 1872, τα μέσα αυτά είχαν ήδη πραγματοποιήσει τον θρίαμβο που εξιστορούσε ο Ιούλιος Βερν: τη δυνατότητα να κάνει κανείς το γύρο του κόσμου σε 80 ημέρες, ακόμα και με τις διάφορες αναποδιές που παραμόνευαν τον αδάμαστο Φιλέα Φογκ. Ας θυμηθούμε τη διαδρομή αυτού του φλεγματικού ταξιδιώτη: διέσχισε με σιδηρόδρομο και πορθμείο την Ευρώπη από το Λονδίνο ως το Μπρίντιζι, και εκεί πήρε το πλoίο και πέρασε τη διώρυγα του Σουέζ, που είχε εγκαινιασθεί πρόσφατα (όλα αυτά μέσα σε επτά ημέρες). Το ταξίδι από το Σουέζ στη Βομβάη με το πλοίο επρόκειτο να διαρκέσει 13 μέρες. Το σιδηροδρομικό ταξίδι από τη Βομβάη στην Καλκούτα θα του έπαιρνε 3 μέρες».

Ο ιστορικός συνεχίζει την αφήγηση των ταξιδιών του Φιλέα Φογκ: Χονγκ Κονγκ, Γιοκοχάμα, Σαν Φρανσίσκο με πλοία και τρένα σε μια διαδρομή που πήρε σαράντα μια μέρες, άλλες επτά μέρες μέχρι τη Νέα Υόρκη, και μετά Λίβερπουλ και Λονδίνο. Και διερωτάται: «Πόσο καιρό θα ήθελε ο Φιλέας Φογκ για ένα τέτοιο ταξίδι το 1848»; Με παιδικό σχεδόν πείσμα και περιέργεια, υπολογίζει μέρες, αναφέρεται στις ταχύτητες των ιστιοφόρων, στις πιθανές θαλάσσιες διαδρομές, καταλήγοντας: «Ο περίπλους της υδρογείου το 1848 δεν θα απαιτούσε λιγότερο από έντεκα μήνες, δηλαδή τέσσερις φορές περισσότερο απ’ όσο χρειάστηκε ο Φιλέας Φογκ».

Η ιστορία του Φιλέα Φογκ, ένα σύντομο επεισόδιο μέσα στο εκτενές και συναρπαστικό έργο του Ε.Χ., αποτυπώνει ορισμένα υπόγεια ρεύματα που συναντήθηκαν στον ποταμό της ιστοριογραφίας του. Κεντρική θέση σ’ αυτό κατέχει η έννοια της «εποχής» (age) — όχι του αιώνα ή της περιόδου ή του πολιτικο-κοινωνικού σχηματισμού, παρά μόνο σε ένα δεύτερο επίπεδο, εκείνο της γενικής διαιρετικής. Η «εποχή» αποτελεί το βασικό πλαίσιο αναφοράς μιας μνημειώδους σύνθεσης της ιστορίας του νεότερου και σύγχρονου κόσμου. Σε αυτή τη σύνθεση, η ευρωπαϊκή ιστορία γίνεται κατανοητή «όχι ως το άθροισμα των ιστοριών», αλλά κυρίως μέσω της διαντίδρασης τόπων και χρόνων. Οι οφειλές αυτής της ετερολογικής οπτικής της ιστορίας στην εβραϊκότητα μένει να διερευνηθούν. «Αν και δεν ανήκαμε, ξέραμε και δεν μπορούσαμε να ξεφύγουμε από το γεγονός ότι είμαστε Εβραίοι», γράφει στην αυτοβιογραφία του, υπογραμμίζοντας ότι γι’ αυτόν «Εβραίος σημαίνει διασπορά».

Αμφισβητώντας τα «φυσικά όρια» του χρόνου και του χώρου, ο Ε.Χ. αναδεικνύει πώς διαφορετικές κοινωνικοοικονομικές διαδικασίες και νοητικά σχήματα συνδημιούργησαν τον κόσμο του 19ου και του 20ού αιώνα. Για να το επιτύχει, μεταβάλλει διαρκώς τις κλίμακες της παρατήρησης, αναιρώντας κάθε ουσιοκρατική εννοιολόγηση του χωροχρονικού άξονα στην ιστορία. Στο «καθεστώς της εποχής» του Ε.Χ. ενεργοποιούνται διαφορετικά στρώματα ιστορικής εμπειρίας που συνδιαμορφώνουν ό,τι ο Ζακ Ρεβέλ αποκαλούσε «παίγνια της κλίμακας» ή «μεταβαλλόμενες κλίμακες» (jeux d’ echelles).

Πώς λειτουργούν οι «εποχές» ως «μεταβαλλόμενες κλίμακες» στο έργο του Ε.Χ.; Είναι σημαντική η ταλάντωση ανάμεσα σε ένα μεγάλο ερμηνευτικό σχήμα και στις πολλαπλότητες των «ποικιλιών της ανθρώπινης κοινωνικής εμπειρίας», όπως έλεγε ο ίδιος. Παρήγαγε μεγάλες, καλογραμμένες, συνθετικές, προσιτές στον μέσο καλλιεργημένο αναγνώστη αφηγήσεις. Αυτές οι μεγάλες συνθέσεις είναι κατοικημένες από μυριάδες «μικρές ιστορίες» οι οποίες δεν έχουν χαρακτήρα ανεκδοτολογικού υλικού. Αντίθετα, αναδεικνύουν την εικόνα της «εποχής» στο νοητικό σύμπαν των ιστορικών υποκειμένων. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το κεφάλαιο «Στην οικονομική άβυσσο» από την Εποχή των Άκρων. Στα χρόνια της Μεγάλης Ύφεσης ξεπροβάλλουν ολοζώντανες οι μορφές των ανθρώπων όταν ο Ε.Χ. σημειώνει, για παράδειγμα: «Στον παππού μου, που η ασφάλεια ζωής του ωρίμασε κατά τη διάρκεια του αυστριακού πληθωρισμού, άρεσε να διηγείται την ιστορία ότι πήρε ένα τεράστιο ποσό σε υποτιμημένο νόμισμα, για να ανακαλύψει ότι το μόνο που μπορούσε να κάνει μ’ αυτό ήταν να πιεί ένα ποτό στο καφενείο όπου σύχναζε».

Στο δοκίμιο του «Από την κοινωνική ιστορία στην ιστορία της κοινωνίας» (1971), αναμετράται με τη σύνθετη φύση της κλίμακας στη μελέτη των «εποχών» του και σημειώνει αναφερόμενος στις κοινωνικές συγκρούσεις:

«Πόσο λιγότερες θα ήταν οι γνώσεις μας για τις ιδέες εκείνων που συνήθως δεν εκφράζονται δημόσια ή γραπτά αν δεν είχαμε αυτή την εξαιρετική έκφραση του ανέκφραστου, που είναι τόσο χαρακτηριστική των επαναστατικών περιόδων, και την οποία μαρτυρούν τα βουνά από φυλλάδια, επιστολές, άρθρα και λόγους, για να μην αναφέρουμε τον όγκο των αστυνομικών αναφορών, των καταθέσεων σε δικαστήρια και των ανακρίσεων; […] δεν μιλάμε απλώς για κομμάτια χρόνου που ξεχωρίζουν από ένα συνεχές ανάπτυξης και εξέλιξης, αλλά για σύντομες περιόδους κατά τη διάρκεια των οποίων η κοινωνία […] μεταμορφώνεται».

Αξίζει να διερευνήσουμε τους συνδετικούς κρίκους των εποχών του Ε.Χ. Ειδικά στη μεγάλη τριλογία του (και λιγότερο στην Εποχή των Άκρων), τα εισαγωγικά κεφάλαια ταξιδεύουν πίσω στους προηγούμενους τόμους και επαναφέρουν τις θεματικές στο πλαίσιο των επόμενων εποχών: επαναστάσεις, εθνικισμοί, αποικιοκρατικές πολιτικές ξανακαρφιτσώνονται στον χρόνο, εξερχόμενες από τις οριοθετήσεις τόσο της στενής χρονολογικής αλληλουχίας όσο και της συμβατικής περιοδολόγησης. Έχει πολλές φορές ειπωθεί ότι η ανάλυση του Χομπσμπάουμ εστιάζεται στην έννοια του μετασχηματισμού. Ωστόσο, έχει σημασία να αναφερθεί ότι ο ιστορικός ενδιαφέρεται κυρίως για «το κοινωνικό περιεχόμενο του οικονομικού μετασχηματισμού». Η ένταση ανάμεσα στο παλιό και το νέο, ανάμεσα στην παράδοση και τη νεωτερικότητα, οι μυριάδες τρόποι με τους οποίους θεσμίζονται αμοιβαία οι δύο κατηγορίες βρίσκονται στο κέντρο του ενδιαφέροντός του. Στην Επινόηση της παράδοσης, κλασικό και ακόμη επίκαιρο έργο, χαρτογραφεί τις διαδικασίες θέσμισης της παράδοσης εντός των νεωτερικών πλαισίων, ορίζοντας τις παραδόσεις όχι μέσα στο δίπολο παράδοση/νεωτερικότητα αλλά ως «αποκρίσεις σε καινούριες καταστάσεις που παραπέμπουν σε παλιές καταστάσεις ή που καθιερώνουν το δικό τους παρελθόν». Ας σκεφτούμε πώς προσέγγισε φαινόμενα όπως ο λουδιτισμός στη σημαντική μελέτη του «Οι καταστροφείς των μηχανών» (1952). Στράφηκε στα ίδια τα κοινωνικά υποκείμενα, εγκατέλειψε ολότελα τις διαδεδομένες πεποιθήσεις για τις ανορθολογικές και τεχνοφοβικές συμπεριφορές «παραδοσιακά» σκεπτόμενων εργατών, απομυστικοποίησε τις συγκεκριμένες πρακτικές εγγράφοντάς τις στο πεδίο της διαπραγμάτευσης για την εργασία στο πλαίσιο μιας νέας οικονομικής και κοινωνικής τάξης πραγμάτων.

Οι εποχές, τέλος, του Ε.Χ. δεν ταυτίζουν τον χρόνο με τη χρονολόγηση, ούτε αποκλειστικά την ιστορία με το παρελθόν. Είναι γνωστό ότι υπήρξε ένας ιστορικός εξαιρετικά ευαίσθητος απέναντι στην περίπλοκη σχέση παρελθόντος και παρόντος. Ωστόσο, αξίζει να σταθούμε στη σημασία που απέδιδε στο μέλλον. «Υπάρχουν τεχνικοί λόγοι για να βλέπουμε διαφορετικά το παρελθόν και το μέλλον», επεσήμανε στο δοκίμιό του «Κοιτάζοντας μπροστά: Ιστορία και μέλλον» (1981). «Η ιστορία δεν μπορεί να ξεφύγει από το μέλλον, γιατί δεν υπάρχει κάποια διαχωριστική γραμμή που να χωρίζει μεταξύ τους αυτά τα δύο». Για τον Ε.Χ., η πρόβλεψη ήταν «εφικτή, επιθυμητή και αναγκαία», παρά το γεγονός ότι «όσοι έχουμε κάνει προβλέψεις, έχουμε φάει κατάμουτρα αποτυχίες», όπως έλεγε. Για να μην επικαλεστώ τα γνωστά παραδείγματα αποτυχημένων πολιτικών προβλέψεων, αναφέρω ότι τη δεκαετία του 1960, ο Χομπσμπάουμ (με το ψευδώνυμό του ως μουσικοκριτικός, Φράνσις Νιούτον) προέβλεψε ότι σε είκοσι χρόνια κανένας δεν θα θυμόταν τους Beatles…

Ωστόσο, ανοίγοντας την πόρτα στο μέλλον, οι εποχές του Ε.Χ. δημιουργούν μια εντελώς διαφορετική αίσθηση της κλίμακας. Το 1990 έγραψε στο περιοδικό Marxism Today ένα σύντομο κείμενο με τίτλο «Αντίο σε όλα αυτά», όπου σημείωνε: «Όσοι πιστεύαμε ότι η Οκτωβριανή Επανάσταση ήταν μια πόρτα στο μέλλον της παγκόσμιας ιστορίας, κάναμε λάθος». Δεν φαινόταν όμως διατεθειμένος να παραχωρήσει το μέλλον στους προφήτες του «τέλους της ιστορίας». Διερωτώμενος «ποιος δεν έχει μέλλον σε έναν κόσμο όπου οι ισχυροί δεν φοβούνται», ο Ε.Χ. προέβη σε μια χαρτογράφηση της αυγής του 21ου αιώνα, διαβλέποντας τη διεύρυνση των ανισοτήτων, την άνοδο του ρατσισμού και της ξενοφοβίας και την οικολογική κρίση.

Σε μια ενδιαφέρουσα βιβλιοκριτική του για την Εποχή των Άκρων (The New Republic, 1995), ο Αμερικανός ιστορικός Γιουτζίν Τζενοβέζε υποστήριξε ότι η ιστοριογραφία του Ε. Χ., εκτός των μαρξιστικών καταβολών για τις οποίες έχουν γραφεί πολλά και σημαντικά, περιλαμβάνει οφειλές σε στοχαστές προερχόμενους από αντίπαλες παραδόσεις, όπως ο Γιόζεφ Σουμπέτερ, ο Βιλφρέντο Παρέτο και o εβραϊκής καταγωγής, γεννημένος στην Ουγγαρία, ιστορικός που σταδιοδρόμησε στις ΗΠΑ, Τζων Λούκατς.

Βρισκόμαστε στην αρχή μιας σε βάθος ενασχόλησης με το έργο, τις φάσεις και τις εποχές του Ε.Χ. – για να σκεφτούμε την ιστορία μαζί αλλά και μετά τον Ε.Χ. Έχει σημασία όμως να αναδείξουμε, έστω εν μέρει, τον σύνθετο χαρακτήρα του εγχειρήματος ενός ιστορικού που κυρίως τα τελευταία χρόνια της ζωής του βρέθηκε ανάμεσα σε διασταυρούμενα πυρά επιστημονικής και πολιτικής κριτικής, προερχόμενα τόσο από αριστερά όσο και από δεξιά. Σε μια εποχή επιδερμικής θριαμβολογίας από τη μια και «αριστερής μελαγχολίας» από την άλλη, όπως η δεκαετία του 1990, σημείωνε πως «τίποτα δεν μπορεί να οξύνει τη σκέψη του ιστορικού όσο η ήττα». Ίσως όχι μόνο του ιστορικού, μπορούμε να προσθέσουμε, συλλογιζόμενοι αυτόν τον «φλεγματικό ταξιδιώτη Φιλέα Φογκ» των νεότερων και σύγχρονων εποχών μέσα από τους στίχους που ο ίδιος διάλεξε για τους Θρυμματισμένους Καιρούς του. Ανήκουν στο πολύσημο ποίημα του Μάθιου Άρνολντ, «Η παραλία του Ντόβερ». Στον δραματικό του μονόλογο, ο αφηγητής ατενίζει τις ακτές του Ντόβερ, αναπολώντας τον καιρό που κολυμπούσε στη «θάλασσα της πίστης» και καταλήγει:

«Και είμαστε εδώ σαν πάνω σε σκοτεινή πεδιάδα

Ανάστατοι από μπερδεμένα σήματα για μάχη ή για φυγή

Όπου τυφλοί στρατοί συγκρούονται τη νύχτα».

Η Έφη Γαζή διδάσκει νεότερη Ιστορία στο Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου. Το άρθρο βασίζεται στην εισήγησή της στην ημερίδα «Eric Hobsbawm, 1917-2012. Ένας χρόνος μετά», που οργάνωσαν οι εκδόσεις Θεμέλιο, 8.11.2013.