Γερμανικός προτεσταντισμός και ελληνικός εθνολαϊκισμός( ενα αξιοπροσεκτο αρθρο του Νικου Μουζελη που αναδημοσιευω απο το ΒΗΜΑ : ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΤΟ ΜΕ ΠΡΟΣΟΧΗ)

 

Μουζέλης Νίκος  

Γερμανικός προτεσταντισμός και ελληνικός εθνολαϊκισμός

ΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ:  04/01/2014 05:45

Οπως έχει ήδη ειπωθεί, το μέλλον της Ευρώπης εξαρτάται σε ένα μεγάλο βαθμό από την ευρωπαϊκή πολιτική της Γερμανίας. Και λόγω του ότι είναι η κύρια οικονομική δύναμη στον ευρωπαϊκό χώρο και λόγω του ότι οι χώρες του ευρωπαϊκού Νότου δεν φαίνεται να είναι ικανές να δημιουργήσουν μια ισχυρή συμμαχία με σκοπό την άμβλυνση της γερμανικής πολιτικοοικονομικής κυριαρχίας. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, ένας συνδυασμός λαϊκισμού και νεοφιλελεύθερης ιδεολογίας οδηγεί σήμερα τις κύριες γερμανικές ελίτ σε μια πολιτική που, αν δεν αλλάξει, θα οδηγήσει στη διάλυση του ευρωπαϊκού εγχειρήματος.

Εξηγούμαι: στην ευρωζώνη, καλώς ή κακώς, έχουμε οικονομίες που βρίσκονται για μακροϊστορικούς λόγους σε διαφορετικά επίπεδα ανάπτυξης. Εχουμε τις πιο αναπτυγμένες και ανταγωνιστικές οικονομίες του Βορρά και τις λιγότερο ανταγωνιστικές οικονομίες του Νότου. Με το κοινό νόμισμα, που δεν επιτρέπει στις χώρες του Νότου να έχουν τη δική τους νομισματική πολιτική, παρατηρούμε μια συνεχιζόμενη ανισορροπία μεταξύ του πιο ανταγωνιστικού κέντρου και της λιγότερο ανταγωνιστικής περιφέρειας.

Οπως δεν υπάρχουν σοβαροί αναδιανεμητικοί μηχανισμοί, υπάρχει μια συστηματική «άνιση ανταλλαγή». Υπάρχει μαζική μεταφορά πόρων από τον Νότο στον Βορρά. Αυτού του είδους η κατάσταση δεν διορθώνεται μόνο με χαμηλότοκα δάνεια και με βοήθεια τύπου ΕΣΠΑ. Γιατί απλούστατα η «κρυφή» βοήθεια που δίνει ο Νότος προς τον Βορρά είναι πολύ μεγαλύτερη. Επειδή η Γερμανία δανείζεται με μηδαμινά ή και αρνητικά επιτόκια, στην περίοδο της κρίσης έχει κερδίσει δεκάδες δισεκατομμύρια ευρώ. Τα δάνεια και η πενιχρή βοήθεια είναι ψιχία μπρος στα κέρδη που πετυχαίνει μέσω των δανείων και των εξαγωγών προς τον Νότο.

Επειδή ο Νότος, λόγω πολύ διαφορετικών κοινωνικοοικονομικών και πολιτικών διαδρομών δεν μπορεί να γίνει ανταγωνιστικός από τη μια μέρα στην άλλη, δηλαδή μέσω επιβαλλόμενης από τη γερμανίδα καγκελάριο «θεραπείας σοκ», είναι προφανές πως η ευρωζώνη στηρίζεται σε πολύ σαθρά θεμέλια. Πριν από την κρίση αυτή η νοσηρή κατάσταση ήταν λιγότερο ορατή. Με την οικονομική κρίση και την ένταση της ύφεσης και της μαζικής ανεργίας στον Νότο φάνηκαν πολύ πιο καθαρά οι αδυναμίες του κακοσχεδιασμένου ευρυζωνικού οικοδομήματος. Για αυτό τον λόγο αν η λανθασμένη γερμανική πολιτική συνεχιστεί, το οικοδόμημα αργά ή γρήγορα θα καταρρεύσει. Για να μη συμβεί κάτι τέτοιο πρέπει η σχεδιαζόμενη μελλοντική ενοποίηση να μην έχει μόνο δημοσιονομικό και πολιτικό αλλά και κοινωνικό χαρακτήρα. Με άλλα λόγια, η στήριξη του Νότου από τον Βορρά πρέπει να εστιάζεται λιγότερο σε δάνεια και περισσότερο σε βοήθεια τύπου σχεδίου Μάρσαλ.

Η απόκρυψη της πραγματικότητας

Πιο συγκεκριμένα, το γερμανικό κατεστημένο αποκρύπτει από τους ψηφοφόρους την πραγματική σχέση μεταξύ Βορρά και Νότου. Ο γερμανικός λαϊκιστικός λόγος βασίζεται σε μια λουθηριανή ηθικολογία: οι Νότιοι είναι τεμπέληδες, έχουν ανεύθυνους πολιτικούς και διεφθαρμένους δημόσιους λειτουργούς. Εξ ου και το υπέρογκο χρέος που οι γερμανοί φορολογούμενοι «άδικα αναγκάζονται» να επωμισθούν. Γιατί, ερωτάται η κυρία Μέρκελ ως καλή νοικοκυρά, να βάζει ο γερμανός πολίτης το χέρι του στην τσέπη για να βοηθήσει τους «άσωτους» Ελληνες, Ιταλούς, Ισπανούς; Ο Νότος πρέπει να συνετισθεί μέσω της επιβολής μιας αυστηρής λιτότητας ακόμα και σε περίοδο ύφεσης. Χρειάζεται πρώτα λιτότητα, αφού η λιτότητα (κατά τη νεοφιλελεύθερη άποψη) είναι η βασική προϋπόθεση για την ανάπτυξη και την υπέρβαση της κρίσης.

Ο παραπάνω λόγος δεν είναι μόνο λαϊκιστικός γιατί δίνει μια μονομερή, λανθασμένη εικόνα της σχέσης μεταξύ Βορρά και Νότου. Είναι λαϊκιστικός και γιατί, με βάση τη λανθασμένη εικόνα, προτείνει μια λάθος στρατηγική. Μια στρατηγική που εντείνει την ύφεση, κάνει την αποπληρωμή του χρέους αδύνατη και υπονομεύει την εμπιστοσύνη μεταξύ μελών της ΕΕ. Τέλος, είναι λαϊκιστικός γιατί δεν τολμά, για ψηφοθηρικούς λόγους, να πει την αλήθεια στους γερμανούς πολίτες. Και η αλήθεια είναι πως οι τελευταίοι βάζουν στην τσέπη τους έμμεσα περισσότερα από όσα βγάζουν. Δεν είναι λοιπόν περίεργο πως ο γερμανικός λαός δεν βλέπει πως με αυτού του είδους τη στενόμυαλη στρατηγική κερδίζουν βραχυπρόθεσμα αλλά χάνουν μακροπρόθεσμα. Γιατί αν η ευρωζώνη διαλυθεί, δεν θα μειωθούν μόνο οι γερμανικές εξαγωγές - αλλά στο απώτερο μέλλον μια γερμανική οικονομία χωρίς το ευρωπαϊκό πλαίσιο δεν θα έχει το βάρος που έχει σήμερα στην παγκόσμια οικονομική αρένα. Μέσα στη ραγδαία παγκοσμιοποίηση που οδηγεί στην ανάπτυξη των αναδυόμενων οικονομιών, η Γερμανία θα γίνει παίκτης δεύτερης κατηγορίας - οικονομικά και γεωπολιτικά.

Πολλοί πίστευαν (συμπεριλαμβανομένου και του γράφοντος) πως η επίτευξη συμφωνίας μεταξύ Χριστιανοδημοκρατών και Σοσιαλδημοκρατών θα άλλαζε σοβαρά τη γερμανική πολιτική έναντι του Νότου. Τώρα φαίνεται καθαρά πως, τουλάχιστον σε ό,τι αφορά την ευρωζώνη, δεν υπάρχει σοβαρή αλλαγή πορείας. Βλέπουμε βέβαια κροκοδείλια δάκρυα και από τις δύο παρατάξεις για την εντεινόμενη ανεργία, κυρίως των νέων, στη Νότια Ευρώπη. Αλλά η αντίδραση είναι να δώσουν μερικά ψίχουλα, να ρίξουν δηλαδή μερικά ποτήρια νερό σε ένα τεράστιο δάσος που φλέγεται. Ετσι ο πρόεδρος των Σοσιαλδημοκρατών Σίγκμουρ Γκάμπριελ, σε μια πρόσφατη συνέντευξή του (βλ. «Βήμα», 8/12/13, σελ. Α16) μας είπε πως η γερμανική κυβέρνηση, με τη βοήθεια που έχει ήδη δώσει στους Ελληνες, έχει πράξει το καθήκον της - και είναι τώρα η σειρά της ελληνικής κυβέρνησης να τηρήσει τις μνημονιακές υποχρεώσεις της!

Πρόκειται εδώ για ιδεολογική τύφλωση ή λαϊκισμό; Μάλλον ένας συνδυασμός των δύο. Από τη στιγμή που η συντριπτική πλειοψηφία των γερμανών ψηφοφόρων αποδέχεται τη σημερινή πολιτική λιτότητας και λόγω κακής πληροφόρησης αλλά και λόγω μιας κουλτούρας που συνδυάζει τον προτεσταντικό πουριτανισμό και τον πρωσικό αυταρχισμό, οι κυρίαρχες δημοσιογραφικές και πολιτικές ελίτ κατασκευάζουν μια «κοινή γνώμη» και μετά ακολουθούν το «προφανές»: πως πρώτα βάζεις τάξη στο υπερχρεωμένο νοικοκυριό σου και μετά σκέπτεσαι για τα περαιτέρω. Πρώτα λιτότητα και μετά ανάπτυξη. Το ότι αυτή η διαδικασία μπορεί να πάρει πολλά χρόνια, το ότι έτσι υπονομεύεται το μέλλον εκατομμυρίων νέων στον Νότο, αυτό δεν τους απασχολεί σοβαρά. Ούτε βέβαια παίρνουν υπόψη τους, εν μέρει λόγω ιδεολογικής τύφλωσης, πως οι ΗΠΑ κατόρθωσαν να μειώσουν ριζικά την ανεργία μέσω μιας πολιτικής με διαφορετικό χρονισμό: πρώτα ανάπτυξη και μετά λιτότητα.

Φταίνε μόνο οι Γερμανοί;

Τα παραπάνω επιχειρήματα οδηγούν στο αντιμνημονιακό συμπέρασμα πως για όλα τα δεινά της Ελλάδας φταίει ο κυρίαρχος Βορράς; Η απάντηση είναι πως όχι. Γιατί δεν υπάρχει μόνο γερμανικός αλλά και ελληνικός εθνολαϊκισμός. Οι δύο λαϊκισμοί αποτελούν συγκοινωνούντα δοχεία. Ο ένας τρέφει τον άλλο. Ο γερμανικός διακηρύσσει πως είναι οι Ελληνες που φταίνε για τη θλιβερή κατάσταση της χώρας τους. Ο ελληνικός λαϊκιστικός λόγος (δεξιός και αριστερός) από την άλλη μεριά μας λέει πως για όλα φταίει η προδοτική υποταγή μας στο μνημόνιο και πως αν απαλλαγούμε από αυτή τη δουλεία όλα θα διορθωθούν, κυρίως μέσω ενός νέου κρατικισμού που θυμίζει αυτόν της δεκαετίας του '80. Η θέση του γράφοντος είναι πως για να καταλάβουμε την πραγματικότητα και για να καταστρώσουμε ένα ρεαλιστικό σχέδιο πρέπει να εξετάσουμε χωρίς κομματικές παρωπίδες πώς οι δυο λαϊκισμοί συναρθρώνονται και πώς αυτός ο καταστροφικός συνδυασμός μάς εμποδίζει να συγκροτήσουμε μια αποτελεσματική στρατηγική για την υπέρβαση της κρίσης.

Διάλυση ή ριζική αλλαγή;

Η Γερμανία στο μέλλον θα υποχρεωθεί να αντιμετωπίσει το εξής δίλημμα: ή διάλυση της ευρωζώνης που θα οδηγήσει στην οικονομική, κοινωνική και γεωπολιτική υποβάθμιση της ίδιας και των υπολοίπων ευρωπαϊκών εθνών - κρατών (και του ελληνικού βέβαια) ή θα προχωρήσει στη ριζική αλλαγή του ευρωπαϊκού οικοδομήματος προχωρώντας σε μια αναδιανεμητική ένωση βασισμένη στη λογική της αλληλεγγύης. Σε αυτή την περίπτωση μια ισχυρή Ευρώπη θα μπορέσει να συμβάλει καθοριστικά στη διαμόρφωση ενός παγκόσμιου γίγνεσθαι που να βασίζεται σε δημοκρατικές, ανθρωπιστικές και οικολογικές αξίες.

Ο κ. Νίκος Μουζέλης είναι ομότιμος καθηγητής Κοινωνιολογίας της LSE.

Ένα σημαντικό και πολυσήμαντο άρθρο του Νικόλα Σεβαστάκη που πρέπει να διαβαστεί απο τα ανοιχτα μυαλά της αριστεράς:Τα ανοιχτά ερωτήματα της Σοσιαλδημοκρατίας/ αναδημοσίευση απο το ΒΗΜΑ

Τα ανοιχτά ερωτήματα της Σοσιαλδημοκρατίας

Στους κλονισμούς που έφερε η κρίση στο πολιτικό σύστημα και στην κοινωνία, ειπώθηκε συχνά ότι η Κεντροαριστερά δεν έχει πλέον νόημα. Οταν μεγάλο μέρος της μεσαίας τάξης χάνει το έδαφος κάτω από τα πόδια του και τα προγράμματα αναμορφωτικής λιτότητας σφραγίζονται από μια πειθαρχική νεοφιλελεύθερη λογική, η πραγματικότητα γίνεται, «αντικειμενικά», διχοτομική. Ετσι άλλωστε και η καταβύθιση του ΠαΣοΚ ερμηνεύθηκε ως απόδειξη της καθολικής (αν όχι οριστικής) χρεοκοπίας κάθε εκδοχής Σοσιαλδημοκρατίας.

Σήμερα - λέει το ίδιο επιχείρημα - υπάρχει μια κοινωνική πόλωση η οποία μεταφράζεται, αναπόδραστα, σε πολιτικό ανταγωνισμό για την εξουσία. Ολες λοιπόν οι αξιώσεις για διαφορετική ερμηνεία της κατάστασης και των προοπτικών της συνιστούν είτε μετέωρη ηθικολογία είτε μεταμφιεσμένη ιδιοτέλεια όσων γυρεύουν να διασωθούν από την πολιτική κατακρήμνιση. Και κάπως έτσι, με μια τέτοια εξήγηση, κλείνει και η όλη συζήτηση.

Νομίζω ότι η παραπάνω προσέγγιση στο ζήτημα της Σοσιαλδημοκρατίας είναι λανθασμένη. Εχει με το μέρος της αληθινά ερωτήματα και βάσιμες υποψίες αλλά κατασκευάζει μια υπερβολικά μονοσήμαντη εικόνα για την πραγματικότητα.

Στις τελευταίες δεκαετίες η ευρωπαϊκή Σοσιαλδημοκρατία δεν μπόρεσε ή δεν επιδίωξε να αποτελέσει πολιτικό αντίβαρο στα κύματα των νεοφιλελεύθερων αναδιαρθρώσεων. Τις περισσότερες φορές υιοθέτησε μια πολιτισμικά διακριτή αλλά σε κρίσιμα σημεία παρόμοια ατζέντα με αυτήν των κεντροδεξιών και συντηρητικών δυνάμεων. Την ίδια στιγμή κυριάρχησε η πεποίθηση ότι οι όποιες λαϊκές και κοινωνικές αναφορές των προοδευτικών κομμάτων ανήκουν στο παρελθόν, στην εποχή των αρχαϊσμών και της ταξικής πάλης. Γι' αυτό και επιλέχθηκαν με εκλογικό πανικό νέα κοινά-στόχοι, οι μεσαίες τάξεις της γνώσης και της πληροφορίας ή οι λεγόμενοι θύλακες καινοτομίας στην κοινωνία. Η ιδέα ότι έχουμε περάσει από τις κοινωνίες των αντιθέσεων στις κοινωνίες των soft αποχρώσεων βρήκε εν τέλει απροετοίμαστη την Κεντροαριστερά απέναντι στο νέο κοινωνικό ζήτημα και στις οικονομικές καταστροφές των τελευταίων χρόνων. Ετσι άλλωστε «ανδρώθηκαν» τα διάφορα Εθνικά Μέτωπα όσο οι σοσιαλδημοκρατίες μετατρέπονταν σε κόμματα προυχόντων και ειδικών παραγόντων.

Η ελληνική περίπτωση έχει βέβαια και άλλα στοιχεία. Η αναφορά στον εκσυγχρονισμό και ο αφορισμός του λαϊκισμού λειτούργησαν για κάποια χρόνια ως μια μίνιμουμ ταυτότητα ενός χώρου που δεν απαντούσε σε σημαντικά ερωτήματα: πώς φτιάχτηκε το ελληνικό μοντέλο ευημερίας, ποιες αξίες και οικονομικές πρακτικές ενθαρρύνθηκαν από τις ελίτ της ύστερης Μεταπολίτευσης, ποια πολιτική μπορεί να υπερασπιστεί τα δημόσια αγαθά και την κοινωνική πρόοδο; Παρόμοια ερωτήματα είτε δεν αντιμετωπίστηκαν καθόλου είτε παράπεσαν ως υποσημειώσεις μέσα σε μια εκσυγχρονιστική ρητορεία που συνδυαζόταν με την ικανοποίηση που πρόσφερε το να ανήκει κανείς στο κόμμα του κράτους.

Τα χρόνια προ της κρίσης δεν μπόρεσε να σταθεί επίσης ένα πραγματικό ρεύμα ηθικής και διανοητικής μεταρρύθμισης στην ελληνική κοινωνία. Το πρόβλημα της σύγχρονης συλλογικής μας ταυτότητας στριμώχτηκε ανάμεσα σε έναν ξινό ορθολογισμό με μορφή κατήχησης και σε διάφορους απίθανους εθνικισμούς της «αντίστασης στη δυτική αλλοτρίωση».

Τι γίνεται όμως σήμερα ύστερα από τρία και περισσότερα χρόνια βύθισης; Εχουν έλθει βίαια στην επιφάνεια όλα τα πολιτικά και πνευματικά κενά των προηγούμενων δεκαετιών. Και είναι προφανές ότι η απάντηση σε αυτά τα κενά και ιδίως η διαμόρφωση ρυθμιστικών ιδεών για την υπέρβαση της κρίσης χρειάζεται ένα πνεύμα διαλόγου. Οχι το ύφος του επιθετικού τελεσιγράφου ούτε όμως και μια, εκτός τόπου και χρόνου, αντίληψη για εθνικές συναινέσεις σε μονόδρομους. Με άλλα λόγια, η κριτική, και η κριτική σε εγχειρήματα όπως αυτό των «58», δεν μπορεί να είναι μια παραλλαγή της γνωστής αγανάκτησης «κατά των ενόχων».

Η βασική αυταπάτη που καλλιεργείται στους χώρους της ριζοσπαστικής Αριστεράς είναι η ιδέα μιας Ελλάδας που εξαιτίας της κρίσης έγινε ή γίνεται Λατινική Αμερική. Στη βάση αυτή προβάλλει η βεβαιότητα ότι κάθε εκδοχή Σοσιαλδημοκρατίας είναι νεκρή ή απλώς ένα υποσύστημα των νεοφιλελεύθερων ελίτ. Αυτή η αντίληψη παραβλέπει ένα σημαντικό γεγονός: ότι υπάρχει ένας δημοκρατικός κόσμος που θέλει την πρόοδο και τρομάζει με τις ανισότητες αλλά δεν αναγνωρίζεται στον θορυβώδη αντισυστημισμό και στη διαρκή κινηματική φαντασίωση. Και ότι παρά τον κλυδωνισμό ταυτοτήτων και δεσμών μέσα στην κρίση, η χώρα αποτελεί πάντοτε τμήμα ενός ευρωπαϊκού πολιτικού και πολιτισμικού χώρου.

Από την άλλη, ωστόσο, είναι ορατή μια άλλη αυταπάτη: ότι στην Ελλάδα με τα μαγκάλια, τη μαζική ανεργία και τους κατακουρασμένους πολίτες μπορεί να δοκιμαστεί ένα είδος απογειωμένου «μπλερισμού». Την ίδια στιγμή που ένα σημαντικό κομμάτι της κοινωνίας βρίσκεται στην πράξη εκτός κοινωνικού συμβολαίου και ανοίγονται νέα επικίνδυνα, οικονομικά και πολιτισμικά, χάσματα.

Τόσο η λυρική επίκληση ενός ελληνικού «τσαβισμού» όσο και μια Σοσιαλδημοκρατία που θα στόχευε να προβάλει το 2014 την κεντρώα μεταπολιτική είναι αδύναμα σενάρια. Ζούμε σε μια άλλη συνθήκη που επιβάλλει να ξαναδούμε τα περιεχόμενα κάθε πολιτικής υπόσχεσης δίχως καθήλωση σε ετοιμοπαράδοτες ταυτότητες, εξωτικές ή όχι. Το τι είναι ριζοσπαστικό και τι όχι, το ποιος είναι ο ελιτίστικος και ποιος ο λαϊκός ευρωπαϊσμός, το τι εννοούμε δίκαιη λιτότητα και κοινωνική ανασυγκρότηση, όλα αυτά αποτελούν καλά ερωτήματα. Και στα ερωτήματα δεν ταιριάζει περιφρόνηση, ακόμα και αν πρέπει να αποδεχθούμε ότι δεν μπορούμε να δώσουμε τις ίδιες απαντήσεις.

Ο κ. Νικόλας Σεβαστάκης είναι καθηγητής στο Τμήμα Πολιτικών Επιστημών του ΑΠΘ.