Δεμερτζής Νίκος Αυταρχικός λαϊκισμός/αναδημοσιευση απο το Βημα

Δεμερτζής Νίκος 

Αυταρχικός λαϊκισμός

ΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ:  13/11/2016 05:45

Κοινή χρήση

emailεκτύπωση 

 

Ασφαλώς η νίκη Τραμπ επιδέχεται πολλαπλές ερμηνείες. Στη συζήτηση που άρχισε επιθυμώ να συμβάλω με τέσσερα σχόλια.

α. Από τις προεκλογικές δημοσκοπήσεις προέκυψε μια παράγωγη «σπειροειδής γραμμή της σιωπής». Ενώ οι περισσότεροι οπαδοί του που προέρχονταν από τη λευκή εργατική τάξη ανοικτά και φανατικά δήλωναν την προτίμησή τους στο πρόσωπό του, το γεγονός ότι είτε σε προηγούμενες αναμετρήσεις δεν συμμετείχαν είτε μοιράζονταν ανάμεσα στα δύο μεγάλα κόμματα έκανε τους δημοσκόπους και τους δημοσιογράφους να μην τους σταθμίσουν σωστά. Ετσι, ενώ στον «κόσμο εκεί έξω» η τάση υπήρχε δεν αποτυπωνόταν στις δημοσκοπήσεις με αποτέλεσμα να σχηματίζεται μια προσλαμβανόμενη πλειοψηφία υπέρ της Χίλαρι Κλίντον. Στο τέλος βέβαια - και μέσα σε κλίμα πρωτόγνωρου αρνητισμού - υπήρξαν σημάδια ανατροπής της «πρωτοκαθεδρίας» της, αν και οι περισσότεροι «στοιχημάτιζαν» υπέρ της.

β. Από το ύφος και ήθος του νικητή αναδύεται στις ΗΠΑ μια πληβειακή μεταδημοκρατική και συνάμα λαϊκιστική πολιτική κουλτούρα. Πληβειακή, υπό την έννοια ότι μεγάλο μέρος των λιγότερο μορφωμένων λευκών ψηφοφόρων γοητεύτηκε από τη νατιβιστική, ξενοφοβική, ομοφοβική και μισογυνική ρητορική του. Βάσιμα μπορούμε να πούμε πως μέσα από τέτοιες - και άλλες - «εγκλίσεις» οι ψηφοφόροι αυτοί αντέδρασαν με φόβο για τους μετανάστες, αφενός, με θυμό δε και μνησικακία για τις ελίτ, αφετέρου, υπερασπιζόμενοι/ες τις ταυτότητές τους σε μια εποχή ταχείας ρευστότητας και αδιαφάνειας. Μεταδημοκρατική, διότι ο προεκλογικός ανταγωνισμός είχε εξαρχής υπαχθεί στις λογική του πολιτικού θεάματος που συγκαλύπτει τον ολιγαρχικό χαρακτήρα της διακυβέρνησης και την απάθεια μεγάλου τμήματος εκλογέων. Λαϊκιστική, καθώς η τηλεδημαγωγία, η επιθετική επικέντρωση στα πρόσωπα και η μιζεραμπλιστική ένθεση του «κοσμάκη», του «λαού», έναντι του «κατεστημένου» κατέκλυσαν επί μήνες την προεκλογική σκηνή, με τον Τραμπ καταφανώς να πρωταγωνιστεί.  

γ. Εχοντας ξεχάσει ότι ήδη από τη δεκαετία του '80 μιλούσαμε για κοινωνίες των δύο τρίτων (από το '90 μάλιστα ακόμα και για κοινωνίες του ενός τρίτου), όψιμα οικτίρουμε τους ψηφοφόρους του Τραμπ - όπως και της Λεπέν, της Χρυσής Αυγής και λοιπών συγγενών πολιτικών φορέων. Κάνουμε σαν το ζήτημα να αφορά επί μέρους άτομα και σαν να μην ξέρουμε πως κοινωνικά στρώματα με αυτές τις πολιτικές προτιμήσεις - θύματα ως επί το πλείστον της χρηματοπιστωτικής παγκοσμιοποίησης - αντιμετωπίζουν υπαρκτά προβλήματα (περιθωριοποίηση, φτώχεια, ανεργία) στα οποία οι κυβερνώσες ελίτ, της Σοσιαλδημοκρατίας συμπεριλαμβανομένης, δεν δίνουν αποδεκτές λύσεις. Εξ ου και το περίφημο δημοκρατικό έλλειμμα και η εκδικητική-τιμωρητική ψήφος. Μέσω αυτής της ψήφου, βέβαια, στη λαϊκιστική δομή αντιπροσώπευσης οι οπαδοί του Τραμπ, εν προκειμένω, ενσωματώνονται καθέτως στο πολιτικό σύστημα με ένα φορμαλιστικό προπέτασμα συμμετοχής που εξαντλείται στον εκθειασμό του δισεκατομμυριούχου ηγέτη.  

δ. Ως επινίκιο, ο Τραμπ δεν αναφέρθηκε στο κόμμα του - επιφανή στελέχη του οποίου άλλωστε τον είχαν αποδοκιμάσει -, αλλά στην απαρχή ενός «κινήματος». Τι φαντάζεται άραγε; Κάτι ίσως επέκεινα του κόμματος των Ρεπουμπλικανών και των Δημοκρατών; Ή μήπως επέκεινα του ίδιου του ρεπουμπλικανισμού και της δημοκρατίας; Οι αναφορές του στον ισχυρό άνδρα του Κρεμλίνου μάλλον προς τα εκεί προσανατολίζουν. Τότε δεν θα πρόκειται μόνο για μια πληβειακή αλλά για μια αυταρχική μεταδημοκρατία. Διότι το ζήτημα είναι το δημοκρατικό έλλειμμα να αμβλυνθεί προς την κατεύθυνση μιας «δυνατής», συμμετοχικής, διαβουλευτικής και αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας. Δυστυχώς όμως, σε εγελιανούς όρους, η άρνηση της άρνησης δεν σημαίνει απαραίτητα την άρνησή της: αυτό σε απλά ελληνικά σημαίνει ότι η υπέρβαση των αρνητικών πλευρών της δημοκρατίας, όπως αυτή σήμερα λειτουργεί, δεν οδηγεί απαραίτητα στον εμπλουτισμό αλλά πιθανόν στην περαιτέρω ακύρωσή της.

Ο κ. Νίκος Δεμερτζής είναι καθηγητής  στο Τμήμα Επικοινωνίας και ΜΜΕ του ΕΚΠΑ  και πρόεδρος του ΔΣ του ΕΚΚΕ.

Η Ελλάδα, ο Ομπάμα και ο Τραμπ

Παναγόπουλος Χρήστος 13/11/2016 05:45

Τη δεύτερη φορά που περνούσα την πόρτα του Οβάλ Γραφείου του Λευκού Οίκου, ένα όμορφο φθινοπωρινό πρωινό του 2012, μόνος μου αυτή τη φορά γ...

Αυταρχικός λαϊκισμός

Δεμερτζής Νίκος 13/11/2016 05:45

Ασφαλώς η νίκη Τραμπ επιδέχεται πολλαπλές ερμηνείες. Στη συζήτηση που άρχισε επιθυμώ να συμβάλω με τέσσερα σχόλια.

Η εξέγερση της ταυτότητας

Πανταζόπουλος Ανδρέας 13/11/2016 05:45

Οταν πριν από πέντε περίπου μήνες, λίγες ημέρες πριν από το Brexit, ο φιλόσοφος και ιστορικός των ιδεών Πιερ-Αντρέ Ταγκιέφ έκανε πρώτος αυτ...

Γιατί νικήθηκε η Κλίντον;

Λιάκος Αντώνης 13/11/2016 05:45

Ποια η σημασία της νίκης του Τραμπ; Νίκη των αντισυστημικών δυνάμεων εναντίον της παγκοσμιοποίησης, του πατριωτισμού και της οικογένειας εν...

Η χυδαιότητα στον Λευκό Οίκο!

Τσούκας Χαρίδημος Κ. 13/11/2016 05:45

Τόσο το Brexit όσο και η εκλογή Τραμπ εκφράζουν το ίδιο φαινόμενο: την αυξανόμενη αποξένωση των ψηφοφόρων από την κυβερνώσα πολιτική ελίτ κ...

16 αφορισμοί

Κουσούλης Λευτέρης 13/11/2016 05:45

1. Η ατμόσφαιρα που διαμορφώνεται από τη δημοσιογραφική λογική του 24ώρου είναι πάντα ψευδής.

Οι αμηχανίες της πολιτικής

Σεβαστάκης Ν. 13/11/2016 05:45

Ζούμε έναν νέο ιστορικό κύκλο. Στη διεθνική, πολύμορφη αγανάκτηση που άλλοτε κατορθώνει να ενσαρκωθεί πολιτικά κι άλλοτε διασπείρεται στο κ...

Νέες εποχές: Η ζωή στον «πλανήτη Τραμπ»

Νέες Εποχές 13/11/2016 05:45

Διαβάστε τα παρακάτω άρθρα: Οι αμηχανίες της πολιτικής 16 αφορισμοί Η χυδαιότητα στον Λευκό Οίκο! Γιατί νικήθηκε η Κλίντον

Η υπόσχεση του παρελθόντος Κωστής Καρπόζηλος ANAΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ ΑΠΟ ΤΟ '' ΧΡΟΝΟΣ''

 Η υπόσχεση του παρελθόντος Κωστής Καρπόζηλος

 

Μέσα στον ορυμαγδό σκέψεων και αντιδράσεων για την έκβαση των προεδρικών εκλογών στις Ηνωμένες Πολιτείες νομίζω ότι πρέπει να κρατήσουμε μία λέξη: again. Η λέξη αυτή ήταν το εμφατικό συμπλήρωμα του κεντρικού συνθήματος της εκστρατείας του Ντόναλντ Τραμπ (Make America Great Again) και συμπυκνώνει την πρόταση του εκλεκτού του Ρεπουμπλικανικού Κόμματος: τη δυνατότητα επιστροφής σε έναν απολεσθέντα παράδεισο. Μέσα στην ασάφειά του, το σύνθημα ήταν εξαιρετικά επιτυχημένο. Κινητοποιούσε τους μηχανισμούς της νοσταλγίας για μία ακαθόριστη, μα μακρινή, εποχή χαμηλών ποσοστών ανεργίας, σταθερής εργασίας, και κοινωνικής κινητικότητας. Λίγη σημασία έχει να αντιτάξει κανείς ότι ο απολεσθείς αυτός παράδεισος δεν υπήρξε ποτέ. Αυτό που υπενθυμίζει η δυναμική της υποψηφιότητας του Τραμπ είναι ότι η νοσταλγία για το παρελθόν αναδεικνύεται σε ένα πανίσχυρο όπλο. Αυτό δεν αφορά μόνο τις Ηνωμένες Πολιτείες. Αντιμέτωπες με ένα γενικό αίσθημα αδιεξόδου οι σύγχρονες δυτικές κοινωνίες φαίνεται να αναζητούν στο παρελθόν μία παρηγορητική αφήγηση για τις πολλαπλές προκλήσεις του παρόντος.

Στον αντίποδα, η εκστρατεία της Κλίντον στερούνταν κινητοποιητικού οράματος. Η ένδεια των συνθημάτων είναι ενδεικτική. Το Hillary for America και το I am with her περιγράφουν μία αυτοαναφορική λειτουργία, όπου το μόνο που έχει σημασία είναι το πρόσωπο, και δευτερευόντως το φύλο, της υποψηφίας. Το δε κεντρικό σύνθημα Stronger Together εκτός από το ότι θα μπορούσε να παραπέμπει σε οποιοδήποτε εταιρικό σλόγκαν αποπνέει την καθήλωση στο παρόν – αν μείνουμε ενωμένοι θα είμαστε πιο δυνατοί. Και μετά; Θα ήταν αφελές να θεωρήσει κανείς, ειδικά αν σκεφτούμε τις οικονομικές διαστάσεις της εκστρατείας της Κλίντον, ότι πρόκειται απλά για επικοινωνιακά ζητήματα ή τακτικές αστοχίες. Η απουσία του οραματικού στοιχείου αντανακλά την ουσιαστική ένδεια των φιλελεύθερων προτάσεων που είναι εγκλωβισμένες ανάμεσα στην υπεράσπιση της υπάρχουσας τάξης πραγμάτων και τη δαιμονοποίηση των όποιων προσδοκιών για το μέλλον μέσα από το γνωστό σχήμα του «λαϊκισμού». Η πρόταση της Κλίντον ήταν φοβική στην αλλαγή· φοβική στην υπόσχεση της αλλαγής που είχε εκτοξεύσει τον Μπάρακ Ομπάμα το 2008 και φοβική στην κοινωνική δυναμική που εξέφρασε ο Μπέρνι Σάντερς το προηγούμενο διάστημα (ας θυμηθούμε εδώ το σύνθημα του Σάντερς: a future to believe in) .

Ο λόγος είναι πολιτικός. Ο κόσμος του αμερικανικού φιλελευθερισμού και της ευρωπαϊκής σοσιαλδημοκρατίας τη δεκαετία του 1990 πειραματίστηκε, υποσχέθηκε και ενέπνευσε σημαντικούς κοινωνικούς μετασχηματισμούς. Η κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης και το τέλος του Ψυχρού Πολέμου φάνταζαν να εγγυώνται δύο μεγάλες μεταβολές: την οριστική ρύθμιση του κοινωνικού ζητήματος και την προώθηση υπερεθνικών ενώσεων πέρα από τον παραδοσιακό διπολισμό του δεύτερου μισού του 20ού αιώνα. Από τις αναζητήσεις της γαλλικής σοσιαλδημοκρατίας (ποιος θυμάται το 35ωρο του Ζοσπέν;) και το θρίαμβο των Νέων Εργατικών έως την κυριαρχία του Μπιλ Κλίντον στις αναμετρήσεις του 1992 και του 1996 υπάρχει ένα κοινό νήμα: ότι ο παλιός κόσμος ανήκει οριστικά στο παρελθόν και ότι ο εκσυγχρονισμός –ο οποίος μεταφραζόταν στην ελευθερία κίνησης κεφαλαίου και εργασίας, στην ευελιξία, και στην απελευθέρωση από τα δεσμά του εθνικού κράτους– μπορούσε να εγγυηθεί την κοινωνική ευημερία και την οικονομική ανάπτυξη του μέλλοντος. 

Σήμερα, σχεδόν δύο δεκαετίες μετά, βρισκόμαστε αντιμέτωποι με τα αδιέξοδα της υπόσχεσης αυτής. Όλοι; Μάλλον όχι. Σε διαδοχικές αναμετρήσεις, οι κερδισμένοι του προηγούμενου διαστήματος αναγνωρίζουν στερεότυπα στις δυσκολίες, απευθύνονται με συμπάθεια στους πάσχοντες, και στη συνέχεια περιγράφουν την «επόμενη μέρα» περίπου σαν τη μέρα της μαρμότας – εκεί όπου τίποτα δεν πρόκειται να αλλάξει. Αυτή η πολιτική πρόταση θα ήταν ίσως πειστική σε συνθήκες κοινωνικής σταθερότητας και οικονομικής αισιοδοξίας. Σε συνθήκες ανασφάλειας και όξυνσης της κοινωνικής ανισότητας αποκτά χαρακτηριστικά αναχωρητισμού και αδυναμίας διαλόγου με τους πολλούς και τις πολλές. «Δεν νιώθει» είναι μια έκφραση της ελληνικής νεολαίας που περιγράφει όχι τόσο τον ανάλγητο, αλλά αυτόν που δεν αντιλαμβάνεται νοητικά, όσο και συναισθηματικά αυτό που συμβαίνει γύρω του. Ανεξάρτητα από τις λεπτομέρειες και το ίδιο το –οριακό εν τέλει– εκλογικό αποτέλεσμα της Τρίτης, ο πολιτικός φιλελευθερισμός εμφανίζεται αποστασιοποιημένος και οι εκπρόσωποί του ικανοποιημένοι μέσα στα προνόμιά τους. Η επιτυχία του Τραμπ συνοψίζεται στο ότι παρότι ο ίδιος είναι ζάπλουτος κατάφερε να πείσει ότι το βλέμμα του ακουμπάει σε εκείνους που τόσο καιρό ήταν σιωπηλοί. Και αυτοί αποδείχθηκαν αρκετοί.

Η εκλογή του Τραμπ θέτει ένα οριστικό –ελπίζω– τέλος στην περιόδο του «αδιανόητου». Από την απαρχή της παγκόσμιας οικονομικής κρίσης, σε διαδοχικές στιγμές βρισκόμαστε αντιμέτωποι με εξελίξεις καινοφανείς που ανατρέπουν ριζικά τις σταθερές του μεταπολεμικού και πρώιμου μεταψυχροπολεμικού κόσμου. Θα πρέπει να συνηθίσουμε ότι βρισκόμαστε εν μέσω ενός μεγάλου μετασχηματισμού, στον οποίο δεν είναι ορατό, ούτε άμεσο, το αποτέλεσμα. Αν δεχτούμε τη βασική αυτή θέση, μιας «μεσοβασιλείας» όπως την περιγράφει ο Wolfgang Streeck, τίποτα δεν πρέπει να φαντάζει πλέον ως «αδιανόητο». Προφανώς η νίκη του Τραμπ είναι μία αρνητική εξέλιξη για ολους εκείνους του λόγους που ξέρουμε. Ταυτόχρονα όμως είναι μια υπόμνηση των δικών μας, ευρωπαϊκών εφόσον δεν είμαστε αμερικανοί πολίτες, αδυναμιών. Της αδυναμίας μας –και της απροθυμίας μας– να φανταστούμε και να περιγράψουμε ένα διαφορετικό μέλλον που να περιλαμβάνει τομές και ρήξεις· συχνά επειδή, ας το παραδεχτούμε επιτέλους, πολλοί και πολλές από όσους διαμορφώνουν τα προγράμματα της αριστεράς και της κεντροαριστεράς είναι ικανοποιημένοι ή έστω ασφαλείς στο παρόν ως έχει. Το επόμενο επεισόδιο στη σειρά αυτή αναμένεται να έχει γαλλικούς υπότιτλους. Στην κοιτίδα του ευρωπαϊκού διαφωτισμού η μόνη που φαντάζει να έχει μια υπόσχεση για το μέλλον είναι η Μαρί Λε Πεν υπό τη μορφή της αναδίπλωσης στο ένδοξο παρελθόν της χώρας. Ποιος αμφιβάλει ότι σύντομα η μορφή του Τραμπ, του Πούτιν, και της ΛεΠεν θα έχει το ελληνικό της ομόλογο;

(πρώτη δημοσίευση: περιοδικό ΧΡΟΝΟΣ, 11 Noεμβρίου 2016)