Η ετυμολογία στην εκμάθηση τής γλώσσας Γράφει ο Γεώργιος Μπαμπινιώτης

Γεώργιος Μπαμπινιώτης

(καθηγητής Γλωσσολογίας, πρόεδρος του Ελληνικού Ιδρύματος Πολιτισμού, τέως πρύτανης του Πανεπιστημίου Αθηνών)

Το ότι το ετυμολογικό μου λεξικό ( «Ετυμολογικό Λεξικό τής Νέας Ελληνικής. Ιστορία των λέξεων» ) εξαντλήθηκε μέσα σε τρεις εβδομάδες (!) και επανακυκλοφορείται σε ανατύπωση αποτελεί, νομίζω, ένα γλωσσικό γεγονός που- όχι ως επίτευγμα τού συγγραφέα, αλλά ως γεγονός καθ΄ εαυτό- αξίζει να σημειωθεί. Δείχνει ότι ένας κόσμος- διαφόρων ηλικιών, φύλου, μορφώσεως, επαγγέλματος κ.λπ.- ενδιαφέρεται για την καταγωγή των λέξεων που χρησιμοποιούμε: τι σήμαιναν αρχικά, πώς, πότε και από ποιον πλάστηκε αυτή ή εκείνη η λέξη, αν είναι αρχαία ή νέα κ.λπ. Χωρίς πάντοτε να το συνειδητοποιεί αυτός ο κόσμος ενδιαφέρεται για ό,τι ονομάζουμε ετυμολογία των λέξεων ή με ό,τι συνδέεται άμεσα μ΄ αυτήν, με την ιστορία των λέξεων. Στις γραμμές που ακολουθούν θα προσπαθήσω να θίξω τι σημαίνει γλωσσολογικά αυτό το ενδιαφέρον και πώς μπορεί να αξιοποιηθεί για μια καλύτερη επαφή με τον γλωσσικό μας πολιτισμό.

Κάθε ανθρώπινη γλώσσα μπορεί να προσεγγισθεί από δύο πλευρές, τη διαχρονική και τη συγχρονική.

Στην πρώτη- και σε σχέση πάντοτε με το θέμα μας- ενδιαφέρουν η δημιουργία των λέξεων, η εξέλιξή τους και η σχέση τους με άλλες λέξεις γλωσσών τής ίδιας κυρίως ή και άλλης οικογένειας.

Στη δεύτερη ενδιαφέρει η σύγχρονη, και εν προκειμένω η σημερινή, υπόσταση των λέξεων σε σχέση με άλλες λέξεις τής ίδιας γλώσσας, με τις οποίες συναπαρτίζουν γλωσσικά σύνολα ή υποσύνολα διά των γλωσσικών μηχανισμών τής παραγωγής και τής σύνθεσης («ετυμολογικά πεδία»).

Και στις δύο περιπτώσεις έχουμε να κάνουμε με ομάδες ομορρίζων λέξεων, ομορρίζων κοινής καταγωγής με λέξεις συγγενών γλωσσών και ομόρριζων κατά τον σχηματισμό τους ως παράγωγα και σύνθετα μιας λέξης.

Παραδείγματα διαχρονικής και συγχρονικής ετυμολογικής συγγένειας (όπως την ορίσαμε εδώ). Από μια αρχική ρίζα *legh- (ελλην. λεχ- ) με βασική σημασία «κείμαι, ξαπλώνω» έχουμε στην Ελληνική τις λέξεις λεχώνα, λοχεία, λόχος («τόπος όπου πλαγιάζει κανείς»- «τόπος αναμονής- ενέδρα»- «στρατιωτικό σώμα για ενέδρα»- «στρατιωτικό σώμα»), ελλοχεύω,λέσχη («κοιτώνας»- «δημόσιος τόπος συναντήσεων»- «εντευκτήριο»). Από την ίδια ρίζα έχουμε τα ξένα: λατ. lectus «κρεβάτι» (απ΄ όπου και το γαλλ. lit ), αγγλ. lie «κείμαι» και γερμ. liegen, αρχ. σκανδιναβ. lag(u)-, απ΄ όπου το αγγλ. law «νόμος» (αρχική σημ. «αυτό που έχει τεθεί και αποτελεί κείμενο», ανάλογο προς το γερμ. Gesetz «νόμος», από το ρήμα setzen «θέτω»). Ενα άλλο χαρακτηριστικό παράδειγμα, η αρχική ρίζα (s)ker- (ελλην. κερ ) με βασική σημασία «κόβω- δρέπω». Από αυτήν τα ελλην. κέρμα, κορμός και κορμί, κουρά,κουρεύω,κουράζω (αρχ. σημασία «τιμωρώ με κούρεμα»), καρπός,εγκάρσιος,κρίνω (αρχική σημασία «κόβω σε κομμάτια και τα διαχωρίζω») και πολλά ξένα όπως λ.χ. λατ. curtus (απ΄ όπου γαλλ. court), αγγλ. short «κοντός», shear «κόβω- κουρεύω», share «μοιράζω», shirt «πουκάμισο», skirt «φούστα»,sharp «αιχμηρός», ακόμη και score «εγκοπές σε ξύλο για μέτρηση» (απ΄ όπου το ελλην. σκορ).

Και ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα ετυμολογικού πεδίου: τα παράγωγα και τα σύνθετα τού φίλος. Μερικά παράγωγα: φιλία, φιλώ, φιλικός, φιλαράκος, φίλτρο (μητρικό), φιλαινάδα, φιλεύω, φίλτατος. Μερικά σύνθετα: φιλ(ο)- φίλαθλος, φιλαλήθης, φιλάνθρωπος, φιλάργυρος, φιλάσθενος,φιλειρηνικός,φιλελεύθερος,φι- λέλληνας,φιλεύσπλαχνος,φιλήσυχος, Φίλιππος - φιλόδοξος,φιλόζωος,φιλοδωρώ, φιλόλογος, φιλονικώ, φιλόξενος, φιλόσοφος, φιλοτελισμός, φιλόμουσος, φιλοτεχνώ, φιλότιμος, φιλοχρήματος--φιλος άφιλος, βιβλιόφιλος, ομοφυλόφιλος, υδρόφιλος, θεατρόφιλος.

Αυτή η ετυμολογική πλευρά προσέγγισης, αίσθησης και διδασκαλίας τής γλώσσας δίνει νέες δυνατότητες στην κατανόηση αλλά και στην εμβάθυνση και την απόλαυση, θα έλεγα, τής γλώσσας. Μέσα απ΄ αυτή καταλαβαίνει κανείς (χωρίς πολλές θεωρητικές αναλύσεις) τον συστημικό χαρακτήρα τής γλώσσας: ότι σε κάθε ανθρώπινη γλώσσα δεν υπάρχουν αποκομμένες λέξεις ή γλωσσικά σοιχεία. Ολα συνέχονται σε σύνολα και υποσύνολα ώστε να είναι δυνατή η εκμάθηση και η ταχύτατη ανάκλησή τους στην επικοινωνία.

Η λέξη κλίνω λ.χ. εντάσσεται σ΄ ένα πεδίο ομορρίζων με σημείο εκκίνησης τη βασική τους σημασία: κλίση, επικλινής, κεκλιμένος,κλιτύς,κλίτος,κλίμα («κλίση, κατωφέρεια εδάφους»- «ζώνη γης, περιοχή»- «οι καιρικές συνθήκες που χαρακτηρίζουν μια περιοχή»), κλίμακα, κλιμάκιο,κλιματισμός,κλιμακτήριος, κλίνη, κλινικός, κλινήρης, αποκλίνω (απόκλιση), συγκλίνω, παρεκκλίνω, υποκλίνομαι,εγκλίσεις,κατάκλιση κ.ά.

Αν αξιοποιούσαμε με συστηματικό τρόπο στο σχολείο (βιβλία, λεξικά, κείμενα) την ετυμολογία, πόσα πράγματα δεν θα φωτίζονταν στη γλώσσα, πόσο βάθος και εύρος θα αποκτούσαν οι λέξεις και πόσο ενδιαφέρον για τους μαθητές. Τότε θα ένιωθε ο μαθητής- με ευχάριστη, αποκαλυπτική και δημιουργική έκπληξη- ότι το εξέχω έδωσε τα εξοχή,έξοχος και κατ΄ εξοχήν· το προβάλλω το πρόβλημα (ό,τι μπαίνει μπροστά ως εμπόδιο και πρέπει να ξεπεραστεί) και την προβλήτα (ακτή)· το προβαίνω την πρόβαση και τα πρόβατα (που σήμαιναν ακόμη και «την κινητή περιουσία» σε αντίθεση με τα κειμήλια - από το κείμαι- που ήταν «η ακίνητη περιουσία» )· ότιτο χάος (μέσω τού λατ. chaos και τού γαλλ. gaz ) έδωσε το γκάζι· η γραμματική (μέσω των αγγλ. grammar, glammar και glamour ) επέστρεψε ως γκλάμουρ και γκλαμουριά · ότι το ύπνος έδωσε το έξ-υπνος και το ξύπνιος, ενώ το εγείρομαι («σηκώνομαι από τον ύπνο») έδωσε μέσω τού παρακειμένου εγρήγορα το (ε)γρήγορος και το εγρήγορση.

Τελικά πιστεύω ότι μια τέτοια θεώρηση τής γλώσσας από τη σκοπιά τής ετυμολογίας μάς αποκαλύπτει τον κόσμο μας, τη σκέψη μας, την ιστορία μας και, πάνω απ΄ όλα, τον πολιτισμό μας.

ΠΗΓΗ ΤΟ ΒΗΜΑ (7-2-2010)

ΕΝΑ ΛΕΞΙΚΟ ΠΟΥ ΔΕΙΧΝΕΙ ΤΗ ΣΥΝΕΧΕΙΑ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ -ΕΤΥΜΟΛΟΓΙΚΟ ΛΕΞΙΚΟ ΤΗΣ ΝΕΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ-Γ. ΜΠΑΜΠΙΝΙΩΤΗ

"Για το τεράστιο πλήθος των λέξεων της γλώσσας μας, που ανάγονται στην Αρχαιότητα η στο Βυζάντιο η ακόμη και σε νεώτερους χρόνους, το Λεξικό δεν περιορίζεται, όπως συνήθως συμβαίνει, στο να δηλώνεται μία λέξη ως «αρχαία» η «μεσαιωνική», αλλά δίνει πλήρεις ετυμολογικές πληροφορίες και γι’ αυτές τις λέξεις, δηλαδή για όλες της λέξεις της σημερινής γλώσσας."

Είναι η Ιστορία των λέξεων. Είναι το ταξίδι τους . Είναι το μυθιστόρημα των εννοιών τους. Είναι η νέα προσφορά του καθηγητή Μπαμπινιώτη στο ελληνικό έθνος:
Το Ετυμολογικό Λεξικό Της Νέας Ελληνικής Γλώσσας (έκδοση Κέντρου Λεξικολογίας, Νοέμβριος 2009) .
Χίλιες επτακόσιες είκοσι σελίδες για την προέλευση των λέξεων. Την εξέλιξη της σημασίας τους. Τα δάνεια και αντιδάνεια της Ελληνικής. Τα ομόρριζα. Τα παράγωγα. Τα σύνθετα.
Ποιος δεν αναρωτήθηκε από πού «βγαίνει» αυτή η εκείνη η λέξη στο πλαίσιο μιας δημιουργικής περιέργειας, έμφυτης στον άνθρωπο, σημειώνει ο πρώην Πρύτανης του Πανεπιστημίου Αθηνών, καθηγητής Γλωσσολογίας Γιώργος Μπαμπινιώτης.

Η περιπλάνηση-συνεχίζει ο καθηγητής- σ’ ένα έγκυρο επιστημονικό ετυμολογικό λεξικό, που διαθέτει πληρότητα, δείχνει αβίαστα ότι οι ρίζες των λέξεων συνδέονται τόσο με συγγενείς λέξεις άλλων γλωσσών της ίδιας οικογένειας όσο και με ένα σύνολο λέξεων που ανήκουν στην ίδια γλώσσα.
Για το τεράστιο πλήθος των λέξεων της γλώσσας μας, που ανάγονται στην Αρχαιότητα η στο Βυζάντιο η ακόμη και σε νεώτερους χρόνους, το Λεξικό δεν περιορίζεται, όπως συνήθως συμβαίνει, στο να δηλώνεται μία λέξη ως «αρχαία» η «μεσαιωνική», αλλά δίνει πλήρεις ετυμολογικές πληροφορίες και γι’ αυτές τις λέξεις, δηλαδή για όλες της λέξεις της σημερινής γλώσσας.
Πρόκειται για ένα ογκώδες έργο που όχι μόνο δεν φοβίζει , αλλά , αντιθέτως είναι ελκυστικό .Όπως ένα μεγάλο πεζογράφημα! Ιδιαίτερα στα σημεία όπου εμπλουτίζεται με σχόλια για την περιπέτεια των λέξεων. Παράδειγμα στο λήμμα «πατάτα», διαβάζουμε τα εξής:
«Η πατάτα προέρχεται από τη Νότιο Αμερική. Οι Ισπανοί κατακτητές έφεραν στην Ευρώπη το φυτό του οποίου οι καρποί αποτελούσαν βασική τροφή των Ίνκας και μαζί με αυτό την ονομασία patata ,με την οποία τη γνωρίζουμε σήμερα. Ωστόσο, πριν καθιερωθεί η λέξη πατάτα στα Ελληνικά, το φυτό και ο καρπός του είχε ονομαστεί από τους λογίους ήδη από τις αρχές του 19ου αιώνα «γεώμηλο», δηλαδή «μήλο της γης», αποδίδοντας έτσι στα Ελληνικά τη γαλλική ονομασία του φυτού «pomme de terre».
Απολαυστικός είναι ο πίνακας με τα αντιδάνεια της Ελληνικής γλώσσας, δηλαδή τις λέξεις της καθημερινής γλώσσας (μη λόγιες) , οι οποίες προέρχονται μεν από ξένη γλώσσα, αλλά που η ξένη γλώσσα τις είχε δανειστεί από παλαιότερη φάση της Ελληνικής.
Συγκεκριμένα, η λέξη που δίνει και παίρνει στα τηλεοπτικά-και όχι μόνο-πράγματα: το «γκλάμουρ»… Έχει άμεση προέλευση από το αγγλικό «glamour», που σημαίνει «αίγλη-λάμψη», αλλά η απώτερη καταγωγή της είναι από την αρχαία λέξη «γραμματική» και αφορούσε αυτόν οποίος είναι εγγράμματος και, εξ΄ αυτού του λόγου, είχε αίγλη και έλαμπε στην παρέα…
Το ένθετο παράρτημα περιλαμβάνει :
Λέξεις της Ελληνικής που προέρχονται από την Αγγλική, την Γαλλική , την Ιταλική, την Τουρκική, την Αλβανική και από τις σλαβικές γλώσσες.
Άλλα περιεχόμενα που διδάσκουν και συναρπάζουν :
Ελληνογενείς ξένοι όροι.
Ινδοευρωπαϊκές γλώσσες.
Δασυνόμενες λέξεις.
Επιλεκτικός πίνακας εξελληνισμένων ξένων λέξεων.
Πίνακας λέξεων που προέρχονται από κύρια ονόματα.
Πίνακας ομόηχων λέξεων.
Κανόνες τονισμού.
Περιόδοι ιστορίας της ελληνικής γλώσσας.
Ενδεικτικός πίνακας των μορφών αντιπροσώπευσης των ινδοευρωπαϊκών φθόγγων στην Ελληνική.
Γλωσσάρι όρων.
Μιλάμε δηλαδή για ένα έργο ζωής. Ένα έργο και μάθησης και ψυχαγωγίας. Ψυχαγωγίας με την αρχική έννοια που δίνει ο Πλάτωνας : «προσέλκυση της ψυχής-πειθώ».
«Έργο του ετυμολογικού λεξικού είναι να συγκεντρώσει σε βιβλίο ό, τι παρήγαγε η επιστημονική έρευνα και να χωρίσει τα σκύβαλα από τον καρπό» έγραψε ο Albert Thumb. O καθηγητής Μπαμπινιώτης, με το επιστημονικό του πάθος υπέρ των λέξεων και δια της όλης του παρουσίας, σε αμφιθέατρα και στο δημόσιο λόγο, τίμησε τις λέξεις του ελληνικού πολιτισμού.
Άλλωστε , σε μια Ελλάδα διαχωρισμών, κατόρθωσε να αποτελεί εθνικό σημείο αναφοράς, αναδεικνύοντας το όνομά του σε συνώνυμο του λήμματος «Γράμματα».
Πηγή: ΑΠΕ-ΜΠΕ (Κώστας Μαρδάς)