Μια δίκη στη μεταπολεμική Αθήνα

 

Μια δίκη στη μεταπολεμική Αθήνα

Φωτογραφικές μαρτυρίες από υπόθεση ανθρωποκτονίας σε ταβέρνα της Αττικής (1956–1961)

Οι φωτογραφίες που συνοδεύουν το παρόν άρθρο προέρχονται από ιδιωτικό αρχείο και καταγράφουν μια πραγματική δικαστική υπόθεση της μεταπολεμικής περιόδου. Δεν γνωρίζουμε όλα τα στοιχεία της δικογραφίας· γνωρίζουμε όμως αρκετά ώστε να διαβάσουμε τις εικόνες ως ιστορικές μαρτυρίες.

Στόχος της παρούσας ανάρτησης δεν είναι η ανασύνθεση του εγκλήματος, αλλά η ανάδειξη της δικαστικής διαδικασίας ως κοινωνικού γεγονότος και της φωτογραφίας ως φορέα μνήμης. Οι εικόνες αυτές, τραβηγμένες σε μια εποχή όπου η Δικαιοσύνη ήταν αυστηρά δημόσια υπόθεση, επιτρέπουν σήμερα μια σπάνια ματιά στον τρόπο με τον οποίο η ελληνική κοινωνία αντιμετώπιζε το έγκλημα, την ευθύνη και την κρίση.

Από την ταβέρνα στο δικαστήριο

Στα μέσα της δεκαετίας του 1950, σε ταβέρνα περιοχής της Αττικής —πιθανότατα στο Καπανδρίτι ή στο Κορωπί ή στο Μαρκόπουλο ή στις Αχαρνές — σημειώθηκε ένα περιστατικό που κατέληξε σε ανθρωποκτονία. Η εκπυρσοκρότηση πυροβόλου όπλου, κατά πάσα πιθανότητα καραμπίνας, έκοψε απότομα τη γραμμή ζωής ενός ανθρώπου ανάμεσα στην καθημερινότητα και την τραγωδία.

Η υπόθεση έφτασε στη Δικαιοσύνη και εκδικάστηκε λίγα χρόνια αργότερα. Το έγκλημα αυτό καθαυτό παραμένει εκτός φωτογραφικού κάδρου. Αντίθετα, αυτό που διασώζεται είναι η θεσμική του κατάληξη: η δίκη.

Η αίθουσα και η δημόσια φύση της Δικαιοσύνης

Οι πρώτες εικόνες αποτυπώνουν μια κατάμεστη αίθουσα. Η έδρα δεσπόζει ψηλά, οι δικαστές παρακολουθούν, οι συνήγοροι στέκονται σε στάση ετοιμότητας, ενώ το ακροατήριο συμμετέχει σιωπηρά.

Η αίθουσα του δικαστηρίου είναι κατάμεστη κατά τη διάρκεια της ακροαματικής διαδικασίας. Η απονομή της δικαιοσύνης εξελίσσεται ως δημόσιο γεγονός.

Η Δικαιοσύνη της εποχής δεν είναι ιδιωτική υπόθεση. Εκτίθεται, ακούγεται, παρακολουθείται. Κάθε χειρονομία, κάθε σιωπή, αποκτά ιδιαίτερο βάρος.

Η έδρα και ο ρόλος του προέδρου

Στο κέντρο της σύνθεσης βρίσκεται ο πρόεδρος του δικαστηρίου, ο δικαστής Αντώνης Γραικιώτης. Οι φωτογραφίες τον δείχνουν καθισμένο, σκυμμένο ελαφρά προς τα έγγραφα, με βλέμμα συγκεντρωμένο. Δεν υπάρχει δραματικότητα· υπάρχει καθήκον.

 

Ο πρόεδρος Αντώνης Γραικιώτης στο κέντρο της έδρας, πλαισιωμένος από τα μέλη της σύνθεσης.

Η παρουσία του δεν κυριαρχεί· ρυθμίζει. Είναι ο άξονας γύρω από τον οποίο οργανώνεται η διαδικασία.

Η ορκωμοσία και η μαρτυρία του ιερέα

Κομβικό σημείο της δίκης αποτελεί η κατάθεση ενός ιερέα, μάρτυρα-κλειδί. Οι φωτογραφίες καταγράφουν τη στιγμή της ορκωμοσίας και ακολούθως την εξέτασή του.

 Κατά την εξέταση, ο ιερέας υψώνει το χέρι, χειρονομεί, επιμένει. Ο λόγος του φαίνεται να έχει ειδικό βάρος — όχι μόνο αποδεικτικό, αλλά και ηθικό.

Ο ιερέας κατά την κατάθεσή του, σε άμεσο διάλογο με την έδρα. 

  

Συνήγοροι, έγγραφα και ανθρώπινες στάσεις

Οι συνήγοροι εμφανίζονται με φακέλους, σημειώσεις, χαρτοφύλακες. Στέκονται, παρατηρούν, περιμένουν. Πίσω τους, το ακροατήριο —άνδρες κυρίως— παρακολουθεί προσεκτικά, σχεδόν τελετουργικά.

 

Συνήγοροι και ακροατές κατά τη διάρκεια της ακροαματικής διαδικασίας. 

 Οι φωτογραφίες δεν δείχνουν μόνο ρόλους. Δείχνουν στάσεις σώματος, βλέμματα, σιωπές. Την ανθρώπινη διάσταση μιας δικαστικής κρίσης.

 

Το φωτογραφείο «Άρμαος» και η δικαστική φωτογραφία

 

Οι εικόνες φέρουν τη σφραγίδα του φωτογραφείου «Άρμαος», ενός από τα δραστήρια επαγγελματικά φωτογραφεία της μεταπολεμικής Αθήνας. Το «Άρμαος» ειδικευόταν στη φωτογράφιση δημόσιων γεγονότων: δικαστηρίων, πολιτικών συγκεντρώσεων, κοινωνικών στιγμών με ιστορικό αποτύπωμα.

Η αισθητική του είναι αυστηρά τεκμηριακή. Δεν επιδιώκει καλλιτεχνία, αλλά καθαρή καταγραφή. Χάρη σε αυτήν τη στάση, οι φωτογραφίες λειτουργούν σήμερα όχι απλώς ως εικόνες, αλλά ως ιστορικά τεκμήρια μιας εποχής όπου η φωτογραφία είχε ρόλο μάρτυρα.

 

Ο Αντώνης  Γραικιώτης (1903-1988)

Οι φωτογραφίες αυτής της δίκης αποκτούν ιδιαίτερη σημασία επειδή στο κέντρο τους βρίσκεται ο Αντώνης Γραικιώτης, πρόεδρος του δικαστηρίου που υπήρξε ένας από τους αρχαιότερους δικαστές στο Πρωτοδικείο Αθηνών με συμμετοχή σε αρκετές σοβαρές ποινικές υποθέσεις. Χωρίς να επιζητούν την προσωπική του προβολή, οι εικόνες τον καταγράφουν σαν έναν δικαστικό λειτουργό εν ώρα καθήκοντος: ψύχραιμο, συγκεντρωμένο, πλήρως ενταγμένο στον ρόλο του.

Ο Αντώνης Γραικιώτης ανήκε στη γενιά των δικαστικών λειτουργών που διαμόρφωσαν τη φυσιογνωμία της ελληνικής Δικαιοσύνης στη μεταπολεμική περίοδο. Η παρουσία του στις φωτογραφίες δεν λειτουργεί ως μνημειακή αναφορά, αλλά ως ήσυχη υπενθύμιση του τρόπου με τον οποίο η δικαιοσύνη αποδιδόταν τότε: με αυστηρότητα, δημόσια λογοδοσία και ανθρώπινη εγγύτητα.

Απεβίωσε το 1988, αφήνοντας πίσω του όχι μόνο δικαστικές αποφάσεις, αλλά και τέτοιες σιωπηλές μαρτυρίες μιας εποχής που έχει πια περάσει.

 

ΜΙΑ ΣΗΜΕΙΩΣΗ

Λίγα λόγια από τον συγγραφέα του άρθρου για το άγνωστο έγκλημα και μια παράκληση:

Δεν γνωρίζουμε το όνομα του θύματος ούτε και του θύτη.
Δεν γνωρίζουμε την ακριβή ημερομηνία, ίσως συνέβηκε στα 1956-1961
Γνωρίζουμε μόνο ότι κάποτε, στην Αθήνα, ένας άνθρωπος δικάστηκε για τον θάνατο ενός άλλου.

Την εποχή εκείνη, οι ποινικές δίκες που συγκέντρωναν δικαστικό φωτορεπορτάζ αφορούσαν κατά κανόνα ανθρωποκτονίες ή σοβαρά εγκλήματα που είχαν απασχολήσει την κοινή γνώμη.

Σύμφωνα με προφορικές μαρτυρίες και έμμεσες ενδείξεις, η συγκεκριμένη υπόθεση σχετιζόταν με θάνατο από πυροβόλο όπλο σε ταβέρνα της Αττικής.

Οι φωτογραφίες δεν συνοδεύονται από δημοσιευμένο ρεπορτάζ της εποχής, ωστόσο η ύπαρξη επαγγελματικού φωτογραφείου υποδηλώνει ευρεία δημοσιότητα. 

Οι φωτογραφίες μας οδηγούν σε  ένα ανοιχτό ιστορικό ερώτημα: ποια υπόθεση ήταν αυτή; Ποιοι άνθρωποι βρέθηκαν αντιμέτωποι με τη Δικαιοσύνη; Αν κάποιος αναγνωρίζει πρόσωπα, χώρους ή γεγονότα, ίσως αυτές οι εικόνες αποτελέσουν την αφετηρία για τον εντοπισμό της λησμονημένης αυτής ποινικής ιστορίας της Αθήνας στον Τύπο της εποχής. Μήπως μπορείτε να βοηθήσετε;

Αν το άρθρο αυτό καταφέρει τελικά να λειτουργήσει ως αφετηρία για τον εντοπισμό της συγκεκριμένης υπόθεσης και το τι συνέβη, τότε οι φωτογραφίες θα έχουν εκπληρώσει τον ρόλο τους: όχι μόνο ως τεκμήρια, αλλά ως φορείς μνήμης που συνεχίζουν να συνομιλούν με το παρόν.

 Κων. Γραικιώτης

Γιώργου Δεπόλλα «On the beach»

 

Καλοκαίρια σε άλμπουμ

Με εικόνες οικείες σε όλους μας η φωτογραφική σειρά τον Γιώργου Δεπόλλα «On the beach», που απαθανατίζει όσα γοητευτικά και απίθανα στην παραλία της Λούτσας

On the beach» (όπως λέμε «On the Road» - Τζακ Κέρουακ) είναι ο τίτλος της φωτογραφικής σειράς του Γιώργου Δεπόλλα που απαθανατίζει ό,τι απίθανο και συγχρόνως γοητευτικό μπορεί να συναντήσει κανείς σε μια παραλία όπως αυτή της Λούτσας της δεκαετίας του 1970.

Η δημοσιογράφος Άννα Σκαρλάτου παρουσίασε στην ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ της 9^ης Ιουλίου 1995 την φωτογραφική σειρά «On the beach» τον Γιώργου Δεπόλλα γράφοντας ότι ο φωτογράφος μέσα από τις φωτογραφίες του απέδειξε ότι στην πλαζ της Λούτσας, η πλάζ, οι λουόμενοι και η φωτογραφία πάνε όλοι μαζί χέρι χέρι. Και συνεχίζει :

Το «φωτογραφικό σενάριο» αν και είναι τραβηγμένο το 1985, εντούτοις βγάζει ένα φίλινγκ άλλης εποχής. Κάτι ανάμεσα στο '50 και '60. Μνήμες είναι αυτές που βγαίνουν στην επιφάνεια.

 

Μνήμες από την παιδική ηλικία του 48χρονου φωτογράφου και του ελληνικού κινηματογράφου. «Για παράδειγμα, λέει, μια περίπτωση που με ώθησε να δημιουργήσω αυτή τη σειρά ήταν φωτογραφίες που είδα σε οικογενειακό άλμπουμ, τραβηγμένες από ερασιτέχνες φωτογράφους, με κακό κάδρο και τετράγωνο φορμά να απαθανατίζουν ευχάριστες στιγμές στην παραλία, από καλοκαιρινές διακοπές».

Τα βιώματα αυτά, τόσο των περασμένων εποχών όσο και τα σημερινά, συνθέτουν το παζλ εκείνο που δίνει το έναυσμα στο φωτογράφο να δημιουργήσει το «On the beach».

Ο Δεπόλλας φωτογραφίζει στηριζόμενος σε δυο απόψεις. Η μια άποψη είναι αυτή του «ψαρέματος» της εικόνας. «Είχα από πριν την ιδέα στο μυαλό μου. Απλά περίμενα την κατάλληλη στγμή να συμβεί αυτό που είχα φανταστεί. Ήμουν προετοιμασμένος να αρπάξω την ευκαιρία». Στη λογική αυτή - να σας θυμίσουμε - στηρίζεται και το έργο του γάλλου φωτογράφου Ρομπέρτ Ντουανό.

 

Στην άλλη περίπτωση, αιχμαλωτίζει με το φωτογραφικό του φακό το τυχαίο, το αναπάντεχο. Το γεγονός που έρχεται ως «έτοιμη τροφή».

Το φωτογραφικό αποτέλεσμα είναι αυτό που έχει βάλει στόχο. Δημιουργεί εικόνες με έντονη την αίσθηση της παλιάς, χαλασμένης-φθαρμένης κι ερασιτεχνικής φωτογραφίας.

Οι λεζάντες, που ο ίδιος γράφει, οροθετούν το θέμα. Το προσδιορίζουν. Δηλώνουν έντονα τα σημάδια της ειρωνικής και χιουμοριστικής διάθεσης του φωτογράφου απέναντι στα πράγματα ή ακόμη, περνάνε λεπτά συναισθήματα όπως αυτά, που νιώθουμε όταν παρατηρούμε την εικόνα με τον τίτλο «Δεσποινίς που ποζάρει». Πρόκειται για μια κοπέλα που ποζάρει με το λευκό της μαγιό σ' έναν πλανόδιο φωτογράφο, που δουλεύει τα καλοκαίρια στις παραλίες.

Στη φωτογραφία του «Άνδρα που απολαμβάνει» ο φωτογράφος έχει βρει αυτό που ζητάει. Την εικόνα του άνδρα-αφέντη, του άνετου και του ωραίου, που είναι αραγμένος πολύ απλά και καπνίζει ή περιμένει την οικογένεια του να βγει από τη θάλασσα ή να μαζευτούν τα παιδιά από το παιχνίδι. Οι φωτογραφίες αυτές, που θυμίζουν σε όλους μας κάτι το οικείο, έχουν εκτεθεί σε μεγάλα Φωτογραφικά Φεστιβάλ όπως αυτό του Μήνα Φωτογραφίας στο Παρίσι, στο Φωτοφέστ του Χιούστον της Αμερικής και στο Μήνα Φωτογραφίας του Γκέτεμποργκ της Σουηδίας.

 

Τέλος η δημοσιογράφος εκφράζει μια απορία της : Τι νιώθει σε μια πολυσύχναστη παραλία της Αττικής, ο Γιώργος Δεπόλλας, και ο 48 ετών τότε φωτογράφος απαντά: «Βρίσκω πολύ υγιή, ευχάριστα και τρυφερά όλα όσα συμβαίνουν σε μια φθηνή λαϊκή πλαζ όπως της Λούτσας, έναντι μιας παραλίας της Μυκόνου. Όχι ότι φταίει η Μύκονος. Μ’ ενοχλεί η λογική που επικρατεί εκεί».

Το 2003 η σειρά των φωτογραφιών παρουσιάζεται σε βιβλίο από τις εκδόσεις FOTORAMA με κείμενα των Κωστή Αντωνιάδη, Ηρακλή Παπαϊωάννου

Το φωτογραφικό Λεύκωμα είναι αφιερωμένο στον Bob Dylan. Στο σκληρόδετο αυτό λεύκωμα «Στην Παραλία» ο Γιώργος Δεπόλλας αφηγείται ιστορίες ανθρώπων που ο ίδιος συνάντησε, μίλησε, παρατήρησε. 

 

Οι φωτογραφίες πραγματοποιήθηκαν με Hasselblad μεσαίου φορμά στις αρχές της δεκαετίας του ’70 και αφορούν στιγμιότυπα λουομένων σε παραλίες της Αττικής. Η εκτύπωσή τους στο φωτογραφικό χαρτί δίνει την εντύπωση μιας γκρίζας ομίχλης. Οι φωτογραφίες μοιάζουν κατεστραμμένες λόγω της χρήσης ληγμένων φιλμ αλλά αυτό χρησιμοποιείται ως εκφραστικό στοιχείο που ενισχύεται από το συνδυασμό εικόνων και χειρόγραφων λεζαντών.

Οι λεζάντες, σημειώνει ο Κωστής Αντωνιάδης στην εισαγωγή του λευκώματος, που κανονικά έχουν προορισμό να εξηγήσουν ή να προσθέσουν πληροφορίες στη φωτογραφική απεικόνιση μιας στιγμής, δεν προσθέτουν καμία πληροφορία αλλά επαναλαμβάνουν το προφανές με διαβρωτικό χιούμορ. 

 

 

Στις πρώτες σελίδες του λευκώματος οι κειμενογράφοι αναλύουν εκτενώς κοινωνιολογικά και φωτογραφικά, για το δημιουργό και την εποχή που πραγματοποίησε το υλικό. Τα κείμενα είναι μεταφρασμένα και στην Αγγλική γλώσσα.

Τέλος κατά την άποψη μου κάθε φωτογραφία του Δεπόλλα είναι κι ένα κάλεσμα: να ξαναδούμε τα καλοκαίρια μας με άλλα μάτια — όχι μόνο της νοσταλγίας, μα και της κατανόησης. Να αποδεχτούμε τη φθορά, την αφέλεια, τη λαϊκή ομορφιά, σαν κάτι βαθιά ανθρώπινο. Ίσως τελικά εκεί, στις ξεθωριασμένες εικόνες μιας παραλίας, να βρίσκονται οι πιο αυθεντικές μας διακοπές: αυτές που δεν σχεδιάστηκαν ποτέ, αλλά συνέβησαν απλά — με μια πετσέτα στην άμμο και λίγο φως στο φιλμ.

Όπως και να 'χει το πράγμα, καιρός για «On the beach».

 

Ποιος είναι ο Γιώργος Δεπόλλας

Ο Γιώργος Δεπόλλας γεννήθηκε το 1947 στην Αθήνα. Σπούδασε σκηνοθεσία κινηματογράφου και, από το 1975 μέχρι σήμερα, ασχολείται συστηματικά με την εφαρμοσμένη και την καλλιτεχνική φωτογραφία. Είναι συνιδρυτής του IMAGE STUDIO (1975), του ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΚΟΥ ΚΕΝΤΡΟΥ ΑΘΗΝΩΝ (1979) και της εκδοτικής εταιρείας FOTORAMA (1983). Η δουλειά του έχει δημοσιευτεί και εκτεθεί επανειλημμένα τόσο στην Ελλάδα όσο και στο εξωτερικό. Το όνομά του συμπεριλαμβάνεται στη λίστα με τους σημαντικούς Έλληνες φωτογράφους, που επίσημα αναφέρονται σε κείμενα για την Ελληνική Φωτογραφία, σε διδακτικά εγχειρίδια, αλλά και παρουσιάζονται εντός και εκτός Ελλάδας.

Πουθενά ωστόσο στις πέντε-έξι αυτές αράδες, δεν αναφέρεται η συμβολή του Γιώργου Δεπόλλα στη γέννηση της «Σύγχρονης Ελληνικής Φωτογραφίας», όπως αυτή διαμορφώθηκε από το 1980 και μετά ούτε η σημασία του προσωπικού του έργου στο φωτογραφικό γίγνεσθαι της χώρας. Ίσως το ευρύ ελληνικό κοινό δεν γνωρίζει ότι πρόκειται για έναν φωτογράφο που είναι πλέον «ιστορικός». Σε αυτό ίσως έχει συμβάλλει και ο ίδιος, με το να απέχει από το διαδίκτυο και να παρουσιάζει τη δουλειά του, κυρίως, μέσω εκδόσεων και εκθέσεων. Βέβαια, το ενδιαφέρον ανθρώπων που αγαπούν τη φωτογραφία και θαυμάζουν το έργο του, έχει ως αποτέλεσμα την προσωπική επαφή μαζί του, κάτι σαφώς ανώτερο από μία έρευνα μέσω του διαδικτύου.

 

Πηγές:

Καλοκαίρια σε άλμπουμ (Άρθρο της Αννας Σκαρλάτου στην ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ της 9^ης Ιουλίου 1995)

https://www.pttl.gr/foto-book-10-on-the-beach-giorgos-depollas/

https://www.yiorgosdepollas.com/website/gr/

https://www.yiorgosdepollas.com/website/gr/viografiko

https://fmag.gr/node/5077

ΓΙΩΡΓΟΥ ΣΕΦΕΡΗ : ΜΙΑ ΚΥΡΙΑΚΗ ΣΑΝ ΣΗΜΕΡΑ 28 ΜΑΡΤΗ 1926

 

 

ΓΙΩΡΓΟΥ ΣΕΦΕΡΗ : ΜΙΑ  ΚΥΡΙΑΚΗ ΣΑΝ ΣΗΜΕΡΑ  28 ΜΑΡΤΗ 1926

Εκδρομή στην Πεντέλη με τους φίλους μου Α. και Σ. Το «Θεριό» ως το Μαρούσι. Ό σταθμός του Μαρουσιού γεμάτος γαϊδούρια: 15 δραχμές ως το Μοναστήρι. Ευχάριστη ζέστη της άνοιξης. Ένα κομμάτι γης με χαμομήλια μου θύμισε τα χρόνια ‘16-18. Οι καλόγεροι βρώμικοι, αηδέστατοι, αμαθείς. Νέοι του σεμιναρίου· ένας, πολύ ωραίος, μας κουβέντιασε για τη ζωή τους, τα μαθήματά τους. Γοτθικά ερείπια της Πλακεντίας σκεπασμένα με ονόματα· κάποτε πολύ παχιά γράμματα. Οι άνθρωποι πού τα γράψαν πρέπει να κουβάλησαν ιδιαίτερα σύνεργα. Τριγύρω ξύλινες παράγκες· μπροστά στις πόρτες αδύνατα κορμιά φθισικών ξαπλωμένα σε πολυθρόνες, σκεπασμένα ως τα άσπρα διάφανα πρόσωπα τους.  Άθλιες γυναίκες· όλες χωρίς εξαίρεση.

Αρκετό κέφι στο γυρισμό. Κοντά στο Χαλάντρι ανεβήκαμε σ' ένα από αυτά τα μικρά φορτηγά FORD πού τα 'χουν κάνει λεωφορεία. Δυο ζευγαράκια· Ένας νέος ολότελα μεθυσμένος, φοιτητής της Ιατρικής, Κεφαλλονίτης, γυρεύοντας να πιάσει κουβέντα με όλους τους επιβάτες, ενώ η αδερφή του, ή η φιλενάδα του, προσπαθούσε να τόνε συμμαζέψει. Οι σύντροφοι του: ο νέος λιγομίλητος και κλειστός και το κορίτσι όμορφο και ψηλό περιφέροντας παντού  το αριστερό χέρι με ανοιγμένα τα δάχτυλα για να φάνουν τα βαμμένα της νύχια. Μια γριά δεν έπαυε να εξωτερικεύει τη συμπόνια της για τω μεθυσμένο αγόρι. Χοροπηδήματα στο αλαφρύ όχημα. Κάτω από τα δυο νυσταγμένα ηλεχτρικά, οι ταξιδιώτες, ριγμένοι ανάκακα σαν πολτός πού τον αναταράζουν μέσα σε γυάλινο δοχείο· στην επιφάνεια του πολτού ένα μικροσκοπικό μωρό πού το περνούσαν από χέρι σε χέρι, έπλεε σαν φελλός. Από την πόρτα το φεγγάρι κίτρινο, ολοστρόγγυλο, αψεγάδιαστο. Κατεβήκαμε Πλατεία Κάνιγγος. Καθώς περπατούσαμε για τα σπίτια μας, μπροστά στα μπορντέλα, σε μεγάλες ουρές, πρόσωπα χωρίς έκφραση, περίμεναν υπομονετικά τη σειρά τους.

 

Γ. ΣΕΦΕΡΗΣ: ΜΕΡΕΣ Α’ /28 Μαρτίου 1926