Παιδιά σε εμπόλεμες ζώνες

 

Παιδιά σε εμπόλεμες ζώνες

Μια σιωπηλή τραγωδία που δεν πρέπει να γίνει κανονικότητα

«Υπερασπίσου το παιδί.

Γιατί αν γλιτώσει το παιδί, υπάρχει ελπίδα»

Όσοι είχαν την ατυχία να μεγαλώσουν μέσα σε μια εμπόλεμη ζώνη δεν χρειάζονται εξηγήσεις. Ο πόλεμος είναι ασφαλώς κόλαση για όλους όμως για τα παιδιά είναι κάτι ακόμη πιο σκοτεινό: μια χαοτική, αποπροσανατολιστική πραγματικότητα που αδυνατούν να κατανοήσουν.

Υπάρχουν παιδιά που πρόλαβαν να ζήσουν μόνο για λίγο. Να γνωρίσουν την αγάπη των γονιών τους, τη συντροφικότητα των αδελφών τους, τις εύθραυστες χαρές και τις αναπόφευκτες δυσκολίες της ζωής. Και ύστερα, να χαθούν.

Στον κόσμο των εμπόλεμων ζωνών υπάρχουν χιλιάδες παιδιά που ανήκουν σε αυτή την κατηγορία. Παιδιά που γεννήθηκαν και πέθαναν μέσα σε ένα σύντομο χρονικό διάστημα. Παιδιά που δεν πρόλαβαν να αποκτήσουν αναμνήσεις, όνειρα ή μέλλον.

Κάποια από αυτά παραμένουν ακόμη θαμμένα κάτω από τα ερείπια. Οι προσπάθειες εντοπισμού τους συχνά εμποδίζονται από την συνέχιση του πολέμου, την έκταση της καταστροφής και την έλλειψη εξοπλισμού. Σε πολλές περιπτώσεις, η ταυτοποίηση είναι αδύνατη. Έτσι, δεν θα υπάρξει ποτέ ένα όνομα, ένας τάφος, μια τελετή αποχαιρετισμού.

Και ακόμη κι όταν υπάρχει τάφος, συχνά δεν υπάρχουν γονείς για να πενθήσουν.

Υπάρχουν όμως και εκείνα τα παιδιά που επέζησαν τραυματισμένα, ακρωτηριασμένα, σημαδεμένα για πάντα. Σε νοσοκομεία μακριά από τον τόπο τους, κουβαλούν όχι μόνο τα σωματικά τραύματα, αλλά και ένα βάρος που δεν μπορούν να εξηγήσουν.

Τα μεγαλύτερα παιδιά προσπαθούν να σταθούν όρθια μέσα στον πόνο. Με όση δύναμη τους έχει απομείνει, υψώνουν ένα χέρι, ένα βλέμμα, ένα μήνυμα αντοχής. Σαν να θέλουν να πουν ότι όσα έχασαν δεν ήταν μάταια.

Τα μικρότερα, όμως, κοιτούν γύρω τους με απορία. Δεν καταλαβαίνουν τι έχει συμβεί. Δεν καταλαβαίνουν γιατί λείπουν οι γονείς τους, γιατί άλλαξαν όλα, γιατί ο κόσμος τους διαλύθηκε.

Μιλούν για τους δικούς τους ανθρώπους σαν να πρόκειται να επιστρέψουν. Περιμένουν. Ελπίζουν. Χωρίς να γνωρίζουν ότι η απώλεια είναι οριστική.

Ο πόλεμος δεν αφαιρεί μόνο ζωές· αφαιρεί και την αίσθηση της ασφάλειας, της λογικής, της συνέχειας. Για ένα παιδί, αυτό είναι ίσως το πιο βαρύ τραύμα.

Κι όμως, μέσα σε αυτή τη διαρκή καταστροφή, υπάρχει ένας ακόμη μεγαλύτερος κίνδυνος: η συνήθεια. Η κανονικοποίηση.

Όταν η εικόνα νεκρών παιδιών επαναλαμβάνεται ξανά και ξανά, κινδυνεύει να γίνει απλώς «άλλη μία είδηση». Όταν οι αριθμοί μεγαλώνουν, η ευαισθησία μικραίνει. Και τότε, το αδιανόητο αρχίζει να φαίνεται αναπόφευκτο.

Αν αποδεχτούμε ότι ο θάνατος παιδιών είναι «μέρος του πολέμου», τότε έχουμε ήδη χάσει κάτι βαθύτερο από οποιαδήποτε σύγκρουση: την ίδια μας την ανθρωπιά.

Δεν πρόκειται για μια τραγωδία που αφορά μόνο μια χώρα ή μια περιοχή. Είναι μια συλλογική αποτυχία. Κάθε παιδί που χάνεται, κάθε παιδί που τραυματίζεται, κάθε παιδί που μεγαλώνει μέσα στον φόβο, είναι μια πληγή που ανήκει σε όλους μας.

Οι νόμοι, οι συμβάσεις και οι διεθνείς αρχές υπάρχουν. Όμως, όταν δεν εφαρμόζονται, μετατρέπονται σε κενά λόγια. Και για όσους υποφέρουν, αυτό δεν φέρνει παρηγοριά παρά μόνο θυμό και απογοήτευση.

Γι’ αυτό το αίτημα είναι απλό, αλλά επιτακτικό:

Να μην επιτρέψουμε να γίνει ο θάνατος των παιδιών κάτι φυσιολογικό.

Να μην αρκεστούμε στην αδιαφορία, ούτε στην πρόσκαιρη συγκίνηση. Ούτε καν στην αγανάκτηση, αν αυτή δεν οδηγεί σε πράξη.

Τα παιδιά δεν ανήκουν στον πόλεμο. Δεν είναι «παράπλευρες απώλειες». Δεν είναι αριθμοί.

Είναι ζωές που άξιζαν να ζήσουν.

Και η ευθύνη να το θυμόμαστε και να το υπερασπιζόμαστε είναι απόλυτα δική μας.

κγ 

Η ΠΡΟΣΕΥΧΗ ΤΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ

 

Η ΠΡΟΣΕΥΧΗ ΤΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ

Γράφει ο Κ. Γραικιώτης

Σε μια εποχή όπου οι πολιτικές και στρατιωτικές ηγεσίες, από την κομπορρημοσύνη του Τράμπ μέχρι τον αμοραλισμό του Ντενάχιου και τον θρησκευτικό φανατισμό του Ιράν, συχνά φαίνεται να αγνοούν τις συνέπειες των πράξεών τους, μια φωνή από το παρελθόν έρχεται να μας ταρακουνήσει. Είναι η φωνή του μεγάλου Αμερικανού συγγραφέα Mark Twain, που με το αιχμηρό του δοκίμιο Η Προσευχή του Πολέμου (The War Prayer) υπενθυμίζει ότι οι αποφάσεις για νίκη και δόξα συνοδεύονται πάντα από ανθρώπινο πόνο — και ότι η ηθική ευθύνη δεν μπορεί να παρακαμφθεί.

Το The War Prayer είναι ένα σύντομο αλλά εξαιρετικά αιχμηρό αντιπολεμικό δοκίμιο του Mark Twain, το οποίο έχει ενδιαφέρουσα ιστορία όσον αφορά τη συγγραφή και τη δημοσίευσή του.

Ο Twain έγραψε το κείμενο γύρω στα 1905, λίγο μετά τον Ισπανοαμερικανικό Πόλεμο του 1898 και ενώ η αμερικανική κοινωνία βρισκόταν σε κλίμα πατριωτικού ενθουσιασμού.

Το δοκίμιο αντικατοπτρίζει την κυνική κριτική του Twain για τον πόλεμο και τη θρησκευτική και όχι μόνο υποκρισία που τον συνοδεύει.

Η αφορμή ήταν η παρατήρηση ότι οι άνθρωποι προσεύχονταν για νίκη και «ευλογούσαν» τα στρατεύματά τους, χωρίς να συνειδητοποιούν το ηθικό κόστος για αυτούς και τους εχθρούς τους.

Περιεχόμενο και μήνυμα

Το κείμενο παρουσιάζει μια εκκλησία γεμάτη με πατριώτες που προσεύχονται για τη νίκη των στρατευμάτων τους.

Ξαφνικά εμφανίζεται ένας «αγγελιοφόρος του Θεού», που τους αποκαλύπτει το σκοτεινό νόημα της προσευχής τους: κάθε αίτημα για νίκη συνεπάγεται αίτημα για καταστροφή και θάνατο των αντιπάλων.

Το κείμενο καυτηριάζει την υποκρισία της θρησκευτικής και πατριωτικής ρητορικής και μας αναγκάζει να σκεφτούμε τις ηθικές συνέπειες των πράξεών μας.

Αν και γράφτηκε το 1905, δεν δημοσιεύτηκε όσο ζούσε ο Twain.

Οι εκδότες θεώρησαν ότι το κείμενο ήταν πολύ προκλητικό και επικίνδυνα αντιπολεμικό, κυρίως λόγω της κριτικής του προς τον πατριωτισμό και τη θρησκευτική ευσέβεια.

Τυπικά δημοσιεύτηκε μετά τον θάνατό του, το 1916, περίπου έναν χρόνο μετά τον θάνατό του.

Θεωρείται ένα από τα πιο αιχμηρά αντιπολεμικά έργα στην αμερικανική λογοτεχνία και δείχνει την ικανότητα του Twain να χρησιμοποιεί σαρκασμό και ειρωνεία για να αποκαλύψει τις ηθικές αντιφάσεις της κοινωνίας.

Το έργο παραμένει επίκαιρο για τη κριτική του στη συλλογική ψευδαίσθηση, την υποκρισία και τη θρησκευτική νομιμοποίηση της βίας.

Παρακάτω παραθέτω σε ελεύθερη μετάφραση το αρχικό κείμενο

 

Η Προσευχή του Πολέμου

Mark Twain 

 

Ήταν εποχή πολέμου. Οι εκκλησίες ήταν γεμάτες, και οι ιερείς κήρυτταν πατριωτισμό και προσεύχονταν για τη νίκη. Οι νέοι άνδρες έφευγαν για το μέτωπο, και οι σημαίες ανέμιζαν, και τα τύμπανα ηχούσαν, και οι καρδιές φλέγονταν από ενθουσιασμό.

Την Κυριακή το πρωί, η εκκλησία ήταν κατάμεστη. Οι στρατιώτες που επρόκειτο να αναχωρήσουν κάθονταν μαζί, περιτριγυρισμένοι από συγγενείς και φίλους. Ο ιερέας μίλησε με θέρμη για το δίκαιο της υπόθεσης, για τη βοήθεια του Θεού, και για τη βέβαιη νίκη. Στο τέλος, ύψωσε τα χέρια του στον ουρανό και έκανε μια ένθερμη προσευχή:

«Ω Κύριε των Δυνάμεων, προστάτεψε τα γενναία παλικάρια μας. Δώσε τους δύναμη και θάρρος. Οδήγησέ τα στη νίκη. Σύντριψε τον εχθρό μας, ταπείνωσέ τον, και κάνε τη σημαία μας να θριαμβεύσει πάνω από τα πεδία της μάχης. Ευλόγησε τα όπλα μας, και χάρισε μας μια ένδοξη νίκη.»

Η εκκλησία αντήχησε από ένα δυνατό «Αμήν».

Εκείνη τη στιγμή, ένας παράξενος, ηλικιωμένος άνδρας σηκώθηκε και προχώρησε προς τον άμβωνα. Το πρόσωπό του ήταν σοβαρό, σχεδόν απόκοσμο. Κανείς δεν τον γνώριζε.

Στάθηκε δίπλα στον ιερέα και είπε:

«Έρχομαι ως αγγελιοφόρος του Θεού. Μου δόθηκε να μεταφέρω σε εσάς το πλήρες νόημα της προσευχής σας. Διότι δεν το γνωρίζετε, αλλά ζητήσατε περισσότερα απ’ όσα ειπώθηκαν.»

Το εκκλησίασμα πάγωσε.

Ο γέρος συνέχισε:

«Η προσευχή σας για νίκη περιέχει και μια άλλη προσευχή — μια που δεν ειπώθηκε φωναχτά. Αν θέλετε να κερδίσετε, πρέπει να τολμήσετε να ζητήσετε και το αντίθετο για τους εχθρούς σας.

Ακούστε, λοιπόν, το υπόλοιπο της προσευχής σας:

«Ω Κύριε, βοήθησέ μας να κατασπαράξουμε τους εχθρούς μας. Βοήθησέ μας να σπείρουμε τα πτώματά τους στα πεδία. Βοήθησέ μας να πνίξουμε τη γη στο αίμα τους. Βοήθησέ μας να συντρίψουμε τα σπίτια τους, να αφήσουμε τις γυναίκες τους να θρηνούν και τα παιδιά τους να περιπλανώνται άστεγα και πεινασμένα. Βοήθησέ μας να γεμίσουμε τις καρδιές τους με πόνο και απελπισία.»

Διότι αυτό ζητάτε, όταν ζητάτε νίκη.

Ένα ρίγος διαπέρασε το πλήθος.

Ο γέρος κοίταξε γύρω του.

«Αν αυτό είναι που θέλετε — αν αυτό είναι που τολμάτε να ζητήσετε από τον Θεό — τότε πείτε το. Πείτε το ολοκληρωμένα. Διαφορετικά, μείνετε σιωπηλοί.»

Κανείς δεν μίλησε.

Ο άνδρας αποχώρησε όπως είχε έρθει — σιωπηλός.

Οι άνθρωποι έμειναν ακίνητοι. Και μετά από λίγο, κάποιος ψιθύρισε:

«Ήταν τρελός.»

 

Συμπεράσματα

Το κείμενο του Mark Twain είναι μια από τις πιο αιχμηρές αντιπολεμικές σάτιρες της λογοτεχνίας. Κάτω από την απλότητά του, κρύβονται πολύ δυνατές ιδέες:

1. Η «αόρατη» πλευρά κάθε προσευχής για νίκη

Ο Twain αποκαλύπτει μια ηθική αλήθεια που συνήθως αγνοούμε ότι κάθε ευχή για νίκη εμπεριέχει αναγκαστικά μια ευχή για καταστροφή του άλλου.

Δηλαδή:

«Να νικήσουμε» επομένως «να πεθάνουν αυτοί»

«Να σωθούμε» επομένως «να υποφέρουν άλλοι»

Ο γέρος απλώς λέει αυτό που όλοι σκέφτονται αλλά κανείς δεν τολμά να το αρθρώσει.

2. Η υποκρισία της θρησκευτικής ρητορικής

Ο ιερέας παρουσιάζει τον πόλεμο ως ιερό και δίκαιο.

Ο Twain δείχνει πόσο εύκολα η θρησκεία μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να «αγιάσει» τη βία.

Όμως το σοκ έρχεται να ταρακουνήσει το ποίμνιο όταν η ίδια προσευχή μεταφράζεται σε ωμή πραγματικότητα και γίνεται σχεδόν βλάσφημη ενάντια στην ηθική και τα κηρύγματα αγάπης του Χριστού και της Εκκλησίας.

3. Ο συλλογικός ενθουσιασμός και η τύφλωση

Οι άνθρωποι που βρίσκονται στην εκκλησία είναι καλοπροαίρετοι, αγαπούν τους δικούς τους, πιστεύουν ότι κάνουν το σωστό. Και όμως συμμετέχουν σε κάτι καταστροφικό χωρίς να το συνειδητοποιούν. Για αυτό και ο Twain καυτηριάζει τη «μαζική ψευδαίσθηση» του πατριωτισμού.

4. Ο «τρελός» ως φορέας αλήθειας

Η αντίδραση στο τέλος («Ήταν τρελός») είναι κρίσιμη. Γιατί η αλήθεια και το ξεσκέπασμα  είναι πολύ σκληρό και γι’αυτό ο απλός παρασυρμένος άνθρωπος προτιμά να τη χαρακτηρίσει παράλογη. Ο «αγγελιοφόρος» λειτουργεί σαν προφήτης — αλλά απορρίπτεται.

5. Αντιπολεμικό μήνυμα

Το έργο γράφτηκε σε περίοδο πολεμικού ενθουσιασμού και δεν δημοσιεύτηκε όσο ζούσε ο Twain, γιατί θεωρήθηκε υπερβολικά προκλητικό. Βλέπετε ο πόλεμος δεν είναι ηρωισμός — είναι συμμετρική καταστροφή που απλώς τη βλέπουμε από τη μία πλευρά.

Συνοψίζοντας

Το δοκίμιο του Twain δεν είναι απλώς ένα ιστορικό ή λογοτεχνικό κείμενο· είναι ένας καθρέφτης που αντικατοπτρίζει τις πιο σκοτεινές πτυχές της ανθρώπινης φύσης και των συλλογικών ψευδαισθήσεων. Μας αναγκάζει να σκεφτούμε τι πραγματικά σημαίνει η λέξη «νίκη» και ποιο είναι το ηθικό κόστος της. Και ίσως, πάνω απ’ όλα, μας υπενθυμίζει ότι η αλήθεια, όσο δυσάρεστη κι αν είναι, αξίζει πάντα να ακουστεί — ακόμα κι αν ο κόσμος τη χαρακτηρίσει «τρελή».

 

(*) Ο Mark Twain (Σάμιουελ Λάνγκχορν Κλέμενς 1835-1910) υπήρξε μια από τις πιο εμβληματικές μορφές της αμερικανικής λογοτεχνίας, γνωστός για το καυστικό του χιούμορ, την κοινωνική του κριτική και τα έργα που σημάδεψαν την παγκόσμια λογοτεχνία.

κγ