Η κρεατοφαγία στην Αρχαία Ελλάδα

 

 Η κρεατοφαγία στην Αρχαία Ελλάδα

Της  Αλεξίας Χατζοπούλου

Αν θα έπρεπε να τιμήσουμε κάποιον λόγω της σημερινής ημέρας, αυτός αναμφίβολα θα ήταν ο Προμηθέας· διότι χωρίς φωτιά δεν θα υπήρχε τσίκνα (<κνῑσα: ο λιπαρός ατμός και η οσμή από το ψήσιμο του κρέατος) και ασφαλώς χωρίς τσίκνα δεν θα υπήρχε Τσικνοπέμπτη!

«κνίση δ᾽ οὐρανὸν ἷκεν ἑλισσομένη περὶ καπνῷ.»

(Όμηρος: Ιλιάδα, Α 317)

Η κατανάλωση κρεατικών στην αρχαιότητα σχετίζεται με την οικονομική επιφάνεια ενός σπιτικού, αλλά και με την γεωγραφική του θέση. Το κρέας στις πόλεις κόστιζε πολύ, με εξαίρεση το χοιρινό, ενώ οι αγροτικές οικογένειες μέσω του κυνηγιού είχαν πρόσβαση σε πτηνά, λαγούς, αγριόχοιρους, ελάφια κλπ.

Το κυνήγι, το οποίο ο Ξενοφώντας στον Κυνηγετικό του ισχυρίζεται ότι αποτελεί μέρος της εκπαίδευσης και αρμόζει κανείς να μυείται στις τεχνικές του από την εφηβεία, συνιστά ενασχόληση για τους άνδρες όλων των κοινωνικών τάξεων, αλλά και επαγγελματική ασχολία για αυτούς που προμήθευαν την αγορά και τα συμπόσια των πλουσίων με ποικιλία θηραμάτων. Παράλληλα με το κυνήγι, εκτρέφονταν σε κάποιες περιοχές μεγαλύτερα ή μικρότερα κοπάδια ζώων, όπως αγελάδες, βόδια (βοῦς), γουρούνια (δέλφαξ ή χοῖρος), κατσίκια (αἴξ, αἰγός), κότες (ὄρνις), πάπιες (νῆσσα), χήνες (χήν.).

Δεδομένου ότι το κρέας ήταν πανάκριβο, η πλειονότητα των αρχαίων Ελλήνων επιδίωκε να αδράξει τις μοναδικές ευκαιρίες δωρεάν κρεατοφαγίας που ήταν οι θυσίες, κατά τις οποίες, όπως είναι γνωστό, τα μεν εντόσθια του ζώου ψήνονταν για να καταναλωθούν από μια ελίτ ανθρώπων, το δε υπόλοιπο κρέας ψητό (σε «οβελούς») ή βραστό («πνικτό») προσφερόταν σε όλους τους παρευρισκομένους.

Ο Πλάτωνας (Πολιτεία, 404b-d) συνιστά στους νέους «να διατρέφονται όχι με ψάρια, αλλά με ψητά κρέατα χωρίς σάλτσες και μπαχαρικά. Ιδιαίτερη περίπτωση κρεατοφαγίας συνιστά ο «μέλας ζωμός στη Σπάρτη, ο οποίος αποτελούνταν από χοιρινό, αίμα, λίπος, ξίδι και αλάτι.

Κλείνοντας, αξιοσημείωτη είναι η πραγματικά ωμή άποψη του Πλουτάρχου για την κρεατοφαγία:

(Λόγω Τσικνοπέμπτης, παραλείπεται η απόδοση στην ΝΕ... 🙂 )

Ἀλλὰ σὺ μὲν ἐρωτᾷς τίνι λόγῳ Πυθαγόρας ἀπείχετο σαρκοφαγίας, ἐγὼ δὲ θαυμάζω καὶ τίνι πάθει καὶ ποίᾳ ψυχῇ [ἢ λόγῳ] ὁ πρῶτος ἄνθρωπος ἥψατο φόνου στόματι καὶ τεθνηκότος ζῴου χείλεσι προσήψατο σαρκὸς καὶ νεκρῶν σωμάτων καὶ ἑώλων προθέμενος τραπέζας ὄψα καὶ τρυφὰς [καὶ] προσέτι εἶπεν τὰ μικρὸν ἔμπροσθεν βρυχώμενα μέρη καὶ φθεγγόμενα καὶ κινούμενα καὶ βλέποντα· πῶς ἡ ὄψις ὑπέμεινε τὸν φόνον σφαζομένων δερομένων διαμελιζομένων, πῶς ἡ ὄσφρησις ἤνεγκε τὴν ἀποφοράν, πῶς τὴν γεῦσιν οὐκ ἀπέστρεψεν ὁ μολυσμὸς ἑλκῶν ψαύουσαν ἀλλοτρίων καὶ τραυμάτων θανασίμων χυμοὺς καὶ ἰχῶρας ἀπολαμβάνουσαν.

~ Πλούταρχος, Περί Σαρκοφαγίας Λόγος Α’

___

εικόνα: αναπαράσταση θυσίας σε ερυθρόμορφο αττικό κρατήρα

(περ. 420 π.Χ., Μουσείο Λούβρου)

πηγή είκονας: el.wikipedia.org

 

Μια αγγλική μελέτη για την αρχαία τραγωδία

 

Μια αγγλική μελέτη για την αρχαία τραγωδία

Το αρχαίο δράμα και η ικανότητά του να μπαίνει στο παρόν

Διαρκής και ογκώδης παραμένει η θεωρητική παραγωγή για το αρχαίο δράμα, σε συγχρονία με την έντονη σχετική καλλιτεχνική κινητικότητα. Συνέδρια, διαλέξεις και διατριβές. Δεν έχουν ειπωθεί όλα; Τι καινούργιο προς «ανακάλυψη»; Για τον David Wiles, καθηγητή θεάτρου στο κολέγιο Royal Holloway του Πανεπιστημίου του Λονδίνου, που συγκαταλέγεται στους βασικούς Βρετανούς συγκαιρινούς μας μελετητές του αρχαίου δράματος, το καινούργιο είναι: «Εμείς, ο εαυτός μας είναι κάθε φορά νέος. Κανένας ιστορικός δεν μπορεί να κοιτάξει το παρελθόν αντικειμενικά και επιστημονικά, παρά μόνο μέσα από το βλέμμα και τα εργαλεία του καιρού του. Δεν θέλω να τοποθετήσω τα ελληνικά έργα σε μουσείο. Θέλω να μας μιλούν. Οφείλουμε λοιπόν να τα ενεργοποιήσουμε. Το αρχαίο δράμα είναι ιδιαίτερα δυνατό όσον αφορά στην ικανότητά του να εμπλέκεται στο παρόν». Όταν τον ρωτούν το επάγγελμά του, συστήνεται ως «ιστορικός του θεάτρου». Σπεύδει όμως να συμπληρώσει ότι «η ιστορία δεν έχει κανένα άλλο σκοπό απ’ το να μας βοηθάει να κατανοούμε το παρόν».

Ξεκίνησε την ακαδημαϊκή του καριέρα ως θεωρητικός του σαιξπηρικού δράματος, μετακινούμενος κατόπιν στο αρχαίο ελληνικό θέατρο, παραδίδοντάς μας πλήθος σχετικών μελετών, με πιο πρόσφατο το βιβλίο «Το Αρχαίο ελληνικό θέατρο ως παράσταση. Μια εισαγωγή», που κυκλοφορεί εδώ και αρκετό καιρό από το Μορφωτικό Ίδρυμα της Εθνικής Τράπεζας. Στο διεθνές συμπόσιο «Το Αρχαίο Δράμα: Σύγχρονες Προσεγγίσεις και Εκπαίδευση», που έγινε τον Μάρτιο του 2010 ανέλυσε το ζήτημα : «Αρχαίο ελληνικό θέατρο, εκπαίδευση για την πολιτειότητα».

Διαμόρφωση ταυτότητας

 

Έντονο είναι το ενδιαφέρον του για το πώς το θέατρο διασυνδέεται με την κοινωνία, πώς διαμορφώνει ταυτότητες, «όχι μέσω των ιδεών που κατάγονται από τους συγγραφείς, αλλά μέσω της κοινωνικής πρακτικής της θεατρικής εξόδου. Η Ελλάδα έχει την τύχη να διαθέτει ανοιχτά θέατρα, όπου οι θεατές μπορούν να βιώσουν την αίσθηση της κοινότητας.  Η ζωντάνια και η εμπλοκή που συναντά κανείς στο θέατρο, το ξεχώριζαν πάντοτε από ένα μεσοποιημένο γεγονός. Το ζήτημα είναι εάν μπορεί κάποιος να μάθει να είναι δημοκράτης πολίτης, ακούγοντας διαλέξεις είτε παρακολουθώντας θεάματα που αφορούν σ’ αυτό το θέμα». Θέμα ενδιαφέρον, αν συνυπολογίσει κανείς πως ο κυρίαρχος σύγχρονος συλλογικός δημόσιος χώρος «εκπαίδευσης» είναι τα κοινωνικά δίκτυα, ενώ ο δημόσιος βίος εκτυλίσσεται στην οθόνη.

Πώς, λοιπόν, ένας δάσκαλος θα μπορούσε να αξιοποιήσει τις τραγωδίες και τις κωμωδίες; «Δεν θέλω να υποτιμήσω τη συζήτηση και να απομακρύνω τη σημασία της ενασχόλησης με τις ιδέες που εμπεριέχονται στα δραματικά κείμενα. Ο επαναστάτης Αγγλος ποιητής John Milton έγραφε ότι η απομνημόνευση και η μετατροπή των αρχαίων κειμένων σε ήχο και φωνή αποτελούν κρίσιμες παραμέτρους για την εκπαιδευτική διαδικασία, καθώς και το όχημα μέσω των οποίων ο μαθητής μπορεί να αποκτήσει το πνεύμα του Δημοσθένη ή του Κικέρωνα, του Ευριπίδη ή του Σοφοκλή. Το να απορροφάει κανείς ιδέες δεν αρκεί».

 

«Στόχος μου να διορθώσω μια ιστορική δυσαναλογία»

 

 

Η ματιά του συγγραφέα David Wiles καθορίζεται από την άποψη ότι «το γραπτό κείμενο δεν κατέχει την πρωτοκαθεδρία στο θέατρο. Το αρχαίο δράμα δεν βασίζεται στο «κείμενο». Βέβαια το μυαλό μου είναι μέρος του σώματός μου, η γλώσσα ριζώνει στο σώμα και συνδέεται με κάθε του κίνηση. Αγαπώ τους συγγραφείς, αφιέρωσα ένα κεφάλαιο της μελέτης μου στους συγγραφείς. Θυμηθείτε πόσοι θεατρικοί συγγραφείς, οι πιο σπουδαίοι του κόσμου, ήταν επίσης και ηθοποιοί: Ο Αισχύλος και ο Σοφοκλής, ο Σαίξπηρ και ο Μπεν Τζόνσον, o Μολιέρος, ο Χάρολντ Πίντερ… Το βιβλίο μου στοχεύει να διορθώσει μια ιστορική δυσαναλογία. Βεβαίως και χρειαζόμαστε τους συγγραφείς. Η πηγή της σύγχρονης δυσαρέσκειας για τους συγγραφείς στο θέατρο αφορά δύο ιστορικές κινήσεις: ο συγγραφέας ξεκινά να αντιλαμβάνεται τον εαυτό του/της ως καλλιτέχνη και όχι ως τεχνίτη λέξεων που προορίζονται για μια θέση στη δημόσια ζωή. Ο συγγραφέας ξεκινά να θεωρεί αυτή την τέχνη σαν κάτι το λογοτεχνικό και αποσυνδέεται έτσι από την τέχνη του ηθοποιού. Αυτές οι δύο τάσεις υπαγόρευσαν μια επιθυμία, που δεν συμμερίζομαι, να περιοριστεί ο συγγραφέας».

Θεωρεί, άλλωστε, ότι το πιο πολύτιμο χαρακτηριστικό της αγγλικής εργασίας στην αρχαία τραγωδία είναι «η συμμετοχή των ποιητών ως μεταφραστών. Με κάποιον τρόπο, είναι περιορισμός για τους Έλληνες σκηνοθέτες, διότι ούτε χρησιμοποιείτε τη γλώσσα του Σοφοκλή, ούτε ελεύθεροι είστε να ανακαλύψετε μια εξ ολοκλήρου φρέσκια γλώσσα. Οι Γάλλοι και οι Γερμανοί έχουν συχνά μια ελευθερία στην προσέγγιση του Σαίξπηρ, που εμείς στερούμαστε».

Όσον αφορά τη μεγάλη συζήτηση για το «μεταμοντέρνο» και το «μεταδραματικό» σχολιάζει πως «δύο ζητήματα εγείρονται σ’ αυτό το σημείο. Πρέπει οι σκηνοθέτες να ερμηνεύουν τα έργα της αρχαιότητας υπό το φως των συγκαιρινών συνθηκών; Φυσικά και οφείλουν. Έχουμε ανάγκη τον διάλογο του παρελθόντος με το παρόν. Ποια είναι η γνώμη μου για τον μεταμοντερνισμό; Θεωρώ ότι είναι ένα απαισιόδοξο πολιτιστικό κίνημα που έπιασε το Zeitgeist (το πνεύμα της εποχής) της δεκαετίας του ’90. Όσον αφορά το «μεταδραματικό» θέατρο απαιτείται κουβέντα μακροσκελής».

Για τον ίδιο η «οικουμενικότητα» του αρχαίου δράματος και η νοηματοδότησή της στο παρόν έγκειται στο καθήκον του θεάτρου «να διαπραγματεύεται την καθολικότητα του σώματος ενάντια στην ιδιομορφία της γλώσσας. Όλοι μας έχουμε παρόμοιο σώμα και συναισθήματα, μα οι διαφορετικές κουλτούρες έχουν ιδιαίτερα διαφορετικές γλώσσες».

Από άρθρο της Αγγελικής Πούλου στην «Κ» 28.2.2010

 

Παντελής Βασματζίδης : Κοινωνιολογία και ψυχολογία του προμηθεϊκού μύθου

 Prometeo lleva el fuego a la humanidad, de Heinrich Friedrich Füger (1817)

Κοινωνιολογία και ψυχολογία του προμηθεϊκού μύθου

Σε αντίθεση με τους ακίνητους πολιτισμούς, που αντιτίθενται στις μεταβολές, οι προοδευτικοί είναι ανταγωνιστικοί

Γράφει ο  Παντελής Βασματζίδης

Στην αρχαία ελληνική θεογονία ο Τιτάνας Προμηθέας, εκφραστής της νοημοσύνης και του αγαθού πνεύματος, βοήθησε τον Δία να εκθρονίσει τον πατέρα του Κρόνο. Έγιναν μεγάλες μάχες με τους άλλους Τιτάνες και Γίγαντες, που δεν ήθελαν τον Δία, επειδή ήταν αρχαιότεροί του. Μετά την επικράτησή του ο Δίας νοιαζόταν μόνο να οργανώσει τη νέα τάξη των θεών, αδιαφορώντας για τους ανθρώπους που ζούσαν σε ζωώδη κατάσταση. Μάλιστα, σκεφτόταν να τους εξοντώσει ολοκληρωτικά και να σπείρει νέα γενεά ανθρώπων.

Ο Προμηθέας, γιος του Ιαπετού και της κόρης του Ωκεανού, Κλυμένης, αντιτάχθηκε στη θέλησή του και υπερασπίστηκε τους ανθρώπους. Κλέβει τη φωτιά κρυφά από τον Δία και τη δίνει στους ανθρώπους μέσα σε ένα κούφιο καλάμι. Ταυτόχρονα τους δίνει γλώσσα και γνώση, κι έτσι τους βοηθά να εξομοιωθούν με τους θεούς. Ο μύθος της κλοπής της φωτιάς σημαίνει το τέλος της ζωώδους κατάστασης. Με τη φωτιά αρχίζει η πρόοδος του πολιτισμού.

Ο «Προμηθέας» του Αισχύλου σε μια πρώτη βαθμίδα εκπαίδευσης οδήγησε τους ανθρώπους στη συνειδητοποίηση του κυκλικού χρόνου, της αλληλοδιαδοχής ημέρας - νύχτας, χειμώνα - καλοκαιριού και τη γνώση του αστρονομικού χρόνου. Στην επόμενη βαθμίδα εξέλιξης τους δίδαξε τους αριθμούς και τα ψηφία. Επινόησε το γράμμα ως σύμβολο κι έτσι ξεχώρισε το σημαίνον από το σημαινόμενο. Το αριθμητικό σύστημα και το αλφάβητο, στην υπηρεσία πλέον της μνήμης, εξασφαλίζουν την επανάληψη και την πνευματική τάξη. Την απόκτηση των στοιχειωδών ικανοτήτων σκέψης ακολουθούν οι τεχνικές επινοήσεις και η πρόοδος που συνεπάγονται.

Σ’ ένα επόμενο βήμα στην ιστορία του πολιτισμού, βλέπουμε τη σχέση της ιατρικής με τη μαντική. Ο Προμηθέας (από το ρήμα «προμανθάνω», δηλαδή αυτός που γνωρίζει εκ των προτέρων) έμαθε στους ανθρώπους πώς να παρασκευάζουν φάρμακα που θεραπεύουν όλες τις αρρώστιες, αλλά και τη μαντική, με την ερμηνεία του χρώματος των σπλάχνων των σφαγμένων ζώων και των άλλων της φύσης σημαδιών. Με αυτόν τον τρόπο δίδαξε στους ανθρώπους την πρόβλεψη. Η ιατρική και η μαντική είναι οι τέχνες της «πρόβλεψης, πρόνοιας και πρόγνωσης».

Ο Δίας θύμωσε και καταδίκασε τον Προμηθέα να τον καρφώσουν πάνω στους βράχους του Καυκάσου και να πηγαίνει ο αετός του κάθε ημέρα και να του τρώει το συκώτι του, που μεγάλωνε και ανανεωνόταν κάθε νύχτα. Και αυτό να επαναλαμβάνεται γενεές επί γενεών για 10.000 χρόνια.

Το Κράτος ως ελεγκτής και η Βία ως εκτελεστικό όργανο παρακολουθούν την καθήλωση στον βράχο. «Κράτος και Βία, για σας η προσταγή του Δία τελείωσε» θα πει ο Ηφαιστος (Αισχύλου, «Προμηθέας Δεσμώτης», 11-12). Η κυριαρχία του Δία, που μόλις έχει καταλάβει τον θρόνο του Κρόνου, είναι καινούργια. «Είναι πάντα σκληρός κάθε νέος αφέντης» θα δηλώσει ο Ήφαιστος, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι ο τύραννος που γηράσκει δεν γίνεται ακόμα πιο καχύποπτος και σκληρός. Ο Δίας, αφού εξόντωσε πρώτα τους εχθρούς του, στράφηκε μετά εναντίον των φίλων του, που τον είχαν βοηθήσει να καταλάβει τον θρόνο, «γιατί είναι νόσημα των τυράννων να μην εμπιστεύονται τους φίλους». Ο τύραννος είναι υπεράνω του νόμου και των ιερών θεσμών, και ο Δίας κυβερνά με «αυθαίρετο δίκαιο».

Το δράμα του Προμηθέα παίζεται σε έναν κόσμο που έχει κάθετη διάρθρωση. Πάνω είναι η έδρα των θεών και της εξουσίας, κάτω ο τόπος της εξορίας και της τιμωρίας. Στη μέση βρίσκεται ο επίπεδος δίσκος της Γης με τα ανθρώπινα δρώμενα. Ο Όλυμπος και τα Τάρταρα, στον κάθετο άξονα της αμοιβής και της τιμωρίας, με τη γήινη διαμεσολάβηση, είναι στις ημέρες μας η πύλη του ουρανού και η κόλαση, ακριβώς στον ίδιο άξονα που πραγματοποιείται το πέρασμα από τη μία κοσμική περιοχή στην άλλη. Αυτή η αντίθεση του «πάνω» και του «κάτω» της ελληνικής και της βιβλικής Γένεσης έχει περάσει από την κοσμολογία και τη μεταφυσική στην κοινωνιολογία και την πολιτική ρητορική (ανώτερα - κατώτερα κοινωνικά στρώματα, ταξική πάλη), καθώς και στην ψυχολογία και την ψυχανάλυση.

Ο Σ. Φρόιντ το 1900 στο τοπογραφικό μοντέλο του προτείνει τρία επίπεδα ψυχικής λειτουργίας (συνειδητό, προσυνειδητό, ασυνείδητο) και το συμπληρώνει αργότερα με το δομικό μοντέλο του, που αποτελείται επίσης από τρία ψυχικά τμήματα (εκείνο, εγώ, υπερεγώ). Το «εκείνο» είναι αντίστοιχο του κάτω, το «εγώ» αντίστοιχο του γήινου χώρου και το «υπερεγώ» αντίστοιχο του πάνω.

Από κοινωνιολογικής άποψης, ο Προμηθέας είναι ένας επαναστάτης, εκπρόσωπος της παλαιάς αριστοκρατίας, που βοήθησε τους νέους εξουσιαστές και εξοντώθηκε από αυτούς. Στους προμηθεϊκούς μύθους και στον «Προμηθέα Δεσμώτη» του Αισχύλου υπάρχει μια αντίθεση ανάμεσα στην ουράνια φωτιά, που είναι καταστροφική, και τη γήινη, που είναι δημιουργική. Ο Προμηθέας υποφέρει από την ουράνια φωτιά. Στέκει ακίνητος στην κορυφή του Καυκάσου, τεντωμένος ανάμεσα στον ουρανό και στη Γη. Η ατμόσφαιρα στον έρημο και παραδομένο στις θύελλες βράχο του Καυκάσου είναι τόσο αποπνικτική όσο μέσα σε ένα μπουντρούμι. Σε αυτό το βασίλειο του τρόμου ο φόβος διαλύει ακόμη και τους δεσμούς αίματος. Ο ξάδερφός του Ηφαιστος αναρωτιέται «Πώς να δέσω θεό συγγενή μου στον βράχο;», αλλά τελικά υποτάσσεται στην εντολή του Δία. Ο γέροντας Ωκεανός, παππούς του κατά τον Ησίοδο, έχει εγκαταλείψει κάθε σκέψη αντίστασης. Πιστεύει στον συμβιβασμό, όπως ένας διεφθαρμένος πολιτικός που κολακεύει τον εξουσιαστή, που θεωρεί ότι όχι μόνο πρέπει να δείχνεις υπακοή στον δυνάστη, αλλά οφείλεις επιπρόσθετα να τον αγαπάς ακόμη κι αν είσαι φυλακισμένος. Και δεν αρκεί να τιμωρείς τους εχθρούς του, αλλά πρέπει να μισείς αυτούς που μισεί ο δυνάστης.

Σε αντίθεση με τους ακίνητους πολιτισμούς, που αντιτίθενται στις μεταβολές, οι προοδευτικοί πολιτισμοί είναι ανταγωνιστικοί. Σε αυτούς τα γεγονότα είναι αμετάκλητα, ο χρόνος ευθύγραμμος και οι άνθρωποι χωρίζονται σε εξουσιαστές και εξουσιαζομένους. Αλληλοδιάδοχοι τύραννοι εναλλάσσονται στην εξουσία και ο χρόνος των «ατελείωτων βασανιστηρίων» κυλά αναλλοίωτος. Τα μυρμήγκια έχουν μάθει να μαγειρεύουν, να γράφουν, να μετρούν, να εξορύσσουν μέταλλα, να οικοδομούν κτίσματα και να ναυπηγούν καράβια. Η πρόοδος είναι αμετάκλητη, η βία αναλλοίωτη και ο μύθος παραμένει ένας διαμεσολαβητής ανάμεσα στον ουρανό και στη Γη.

* Συγγραφέας-ψυχίατρος

https://www.dimokratianews.gr/content/94056/koinoniologia-kai-psyhologia-toy-promitheikoy-mythoy