Η ΤΑΧΥΔΡΟΜΙΚΗ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΙΣ ΤΗΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑ

Η ΤΑΧΥΔΡΟΜΙΚΗ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΙΣ ΤΗΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑ

Πως μεταβιβαζόταν η «εμπιστευτική αλληλογραφία».— Ένα γράμμα, της Παρυσάτιδος προς τον Κύρο μέσα στην κοιλιά, ενός κουνελιού.— Τα τεχνάσματα των Ελλήνων και των Ρωμαίων στρατηγών.— Το «κόλπο» του Ιστιαίου.— Ή ταχυδρομική υπηρεσία στην Περσία. —Τί γράφουν οι αρχαίοι συγγραφείς. — Οι  «ημεροδρόμοι», κτλ. κτλ.

Από την πιο μακρινή αρχαιότητα, σ' όλους ανεξαιρέτως τους λαούς, και στους πιο βαρβάρους ακόμα και σ' αυτούς τους αγρίους, υπήρχε ταχυδρομική υπηρεσία, η οποία γινόταν είτε με πεζούς, είτε μέ εφίππους ταχυδρόμους. Το περίεργο μάλιστα είναι ότι, εκτός της τακτικής ταχυδρομικής υπηρεσίας, υπήρχε και η εμπιστευτική, εκείνη δηλαδή η οποία φρόντιζε για τη μεταβίβαση των απορρήτων κρατικών ή ηγεμονικών επιστολών. Σημερα η αλληλογραφία αυτή διεξάγεται, ως γνωστόν, κρυπτογραφικώς. Στην αρχαιότητα όμως κατέφευγαν για να μεταβιβάζουν τις απόρρητες επιστολές, σε διάφορα τεχνάσματα.

Έτσι η Παρυσάατις, η περίφημη βασίλισσα της Περσίας, η γυναίκα του Δαρείου, η όποια προέτρεψε το γιό της Κύρο, τον νεαρό βασιλέα των Μηδών, να επαναστατήσει κατά του αδελφού του Αρταξέρξη, του έστειλε το σχετικό γράμμα μέσα. .. στην κοιλιά ενός κουνελιού!

Επίσης ο Δημάρατος ο Κορίνθιος, ανήγγειλε στους συμπατριώτες του τα σχέδια πού είχε ο Ξέρξης κατά της Ελλάδος, χαράζοντας τη σχετική επιστολή του επάνω σ' ένα σανίδι, το όποιο σκέπασε κατόπιν μ' ένα στρώμα από κερί.

Ο αρχαίος στρατιωτικός συγγραφεύς Αινείας, ο όποιος ζούσε τον 4ο αιώνα π. Χ., διηγείται όλα τα «κόλπα», στα οποία κατέφευγαν οι Έλληνες και οι Ρωμαίοι στρατηγοί, για να μη πέφτουν οι διαταγές τους και οι οδηγίες τους στα χέρια των εχθρών. Συχνά π. χ. τις μεταβίβαζαν με γράμματα χωμένα ανάμεσα από τις μετζεσσόλες των ταχυδρόμων, ή μέσα στα σκουλαρίκια των γυναικών, ή και χαραγμένα ακόμη επάνω στα σώματα τους με ειδικά σουβλερά εργαλεία!

Μα απ' όλα τα παραπάνω «κόλπα», το περιεργότερο ήταν εκείνο που διηγείται στην ιστορία του ο Ηρόδοτος:

«Ο Ιστιαίος ο Μιλήσιος —γράφει— ευρισκόμενος στην Περσία και θέλοντας να συστήσει στους Έλληνες να επαναστατήσουν κατά του Δαρείου, ξύρισε το -κεφάλι του πιο πιστού σκλάβου του, έγραψε έπειτα επάνω στην επιδερμίδα ότι ήθελε, και κατόπιν περίμενε να ξαναφυτρώσουν τα μαλλιά του σκλάβου του. Τότε τον έστειλε στον Αρισταγόρα, παραγγέλλοντας του να ξυρίσει το κεφάλι του σκλάβου και να διάβαση [οτι είχε γράψει επάνω».

*  *  *

Στη Ρώμη, οι ιδιωτικοί και οι δημόσιοι ταχυδρόμοι λεγόντουσαν αγγάρειοι (από το Ελληνικό αγγαρεία, βαριά δουλειά). Οι πρώτοι ωστόσο που εγκατέστησαν στην αρχαιότατα ταχυδρομική υπηρεσία συστηματική, ήσαν οι Πέρσες. Απ' αυτούς την πήραν οι Έλληνες, όπως και πολλά άλλα πράγματα, μετά τους Μηδικούς πολέμους, όταν μεταξύ των δύο λαών άρχισε μια τακτική εμπορική επικοινωνία.

Οι βασιλείς των Περσών, όταν η Περσία ήταν ακόμα μια αχανής επικράτεια, για να μαθαίνουν τι γινόταν στις πιο απομακρυσμένες γωνίες του βασιλείου των, και να λαμβάνουν αναλόγως τα κατάλληλα μέτρα, είχαν επινοήσει ένα είδος ειδικών εφίππων απεσταλμένων, πού μετεβίβαζαν τις διαταγές και τις οδηγίες των. Αυτοί ήσαν οι πρώτοι τακτικοί ταχυδρόμοι πού χρησιμοποιήθηκαν κατά τις αρχές του πέμπτου αιώνος π. Χ., ίσως και νωρίτερα ακόμη. Οι ταχυδρόμοι όμως αυτοί άνηκαν στην αποκλειστική υπηρεσία των βασιλέων.

Ο Ηρόδοτος αναφέρει ότι τακτική ταχυδρομική υπηρεσία εγκατέστησε πρώτος ο Κύρος, για να μπορεί να κυβέρνα το απέραντο κράτος του.

«Τίποτε το πρακτικότερο και το ταχύτερο, —γράφει ο πατήρ της Ιστορίας— για τη μεταβίβαση οδηγιών, παραγγελιών, διαταγών, από τους ταχυδρόμους πού επινόησαν και χρησιμοποιούν οι Πέρσες. Σε κάθε δρόμο κατά διαστήματα και σε απόσταση μιας μέρας πορείας, υπάρχουν σταθμοί ειδικοί, στους οποίους περιμένουν οι ταχυδρόμοι με τ' άλογα των. Χιόνια, βροχές, ζέστη, σκοτάδια, τίποτε δεν πρέπει και δεν μπορεί να εμπόδιση, τους ταχυδρόμους να κάνουν την εργασία τους, με τη μεγαλύτερη μάλιστα δυνατή ταχύτητα. Ό πρώτος ταχυδρόμος δίνει τα γράμματα του στον δεύτερο, ο δεύτερος στον τρίτο, και ούτω καθεξής, ωσότου να φτάσουν στον προορισμό τους. Η μέθοδος αύτη θυμίζει λιγάκι τις Ελληνικές λαμπαδηφορίες, πού γίνονταν στις εορτές του Ηφαίστου».

Με τον τρόπο αυτόν ανήγγειλε ο Ξέρξης στην πρωτεύουσα της Περσίας, τα Σούσα, την ήττα του στρατού του στο Μαραθώνα και του στόλου του στη Σαλαμίνα.

Ακόμη λεπτομερέστερα περιγράφει το είδος αυτό της ταχυδρομικής υπηρεσίας ο Ξενοφών. «Ο Κύρος, γράφει ο Έλλην συγγραφεύς, αφού λογάριασε πόσο διάστημα μπορεί να διατρέξει σε μια μέρα ένα άλογο χωρίς να καταπονηθεί, διέταξε κι' έχτισαν στους δρόμους σταύλους πού είχαν μεταξύ τους την απόσταση αυτή (όση δηλαδή διέτρεχε ένα άλογο σε μια μέρα) και μέσα στους σταύλους εγκατέστησε άλογα και ανθρώπους για να τα φροντίζουν. Σε κάθε σταύλο υπήρχε επίσης ένας άνθρωπος εξαιρετικής αντιλήψεως πού μόλις λάβαινε τα μηνύματα τα όποια έφερνε ο ένας ταχυδρόμος, τα παρέδιδε σε άλλον, για να τα πάει ως τον αμέσως επόμενο σταύλο. Ο άνθρωπος αυτός περιποιόταν επίσης τους ταχυδρόμους και τα ζώα πού έφταναν κουρασμένοι και φρόντιζε για τα έξοδα της συντηρήσεως των. Κάποτε και τη νύχτα ακόμα εξακολουθούσε η πορεία των ταχυδρόμων. Εκείνος πού είχε τρέξει τη μέρα, αντικαθίστατο μ' έναν άλλον ξεκούραστο, ο όποιος μπορούσε να συνεχίσει τη διαδρομή τη νύχτα».

*  *  *

Αν κρίνουμε από τις μαρτυρίες των συγγραφέων, δεν υπάρχει καμιά αμφιβολία ότι οι Έλληνες μιμήθηκαν τους Πέρσες πολύ γρήγορα στο ζήτημα των ταχυδρομείων.

Στην 'Ελλάδα, καθένας απ' τους έφιππους ταχυδρόμους έτρεχε από μια μέρα. Ο πρώτος μετεβίβαζε το μήνυμα στον δεύτερο πού έτρεχε την επομένη, και ούτω καθεξής, ωσότου έφτανε το μήνυμα στον προορισμό του. Γι' αυτό και οι ταχυδρόμοι ονομαζόντουσαν στην 'Ελλάδα ημεροδρόμοι.

Ο λεξικογράφος του βυζαντινού λεξικού της Σουΐδας (Σούδας) αναφέρει ότι οι «ημεροδρόμοι» αυτοί διάνυαν χωρίς διακοπή 1500 στάδια (ένα στάδιο αποτελείτο από 100 μέτρα περίπου).

Όσον αφορά την ιδιωτική ταχυδρομική υπηρεσία, είναι άγνωστο πώς διεξάγετο κατά την αρχαιότητα. Οι ιστορικοί δεν αναφέρουν τίποτε σχετικό. Φαίνεται, ωστόσο, ότι οι ιδιωτικοί ταχυδρόμοι, όπως και οι ταξιδιώτες, μπορούσαν να χρησιμοποιούν για ξεκούρασμα τους δημόσιους ταχυδρομικούς σταθμούς, και ότι οι σταθμοί αυτοί είχαν καταντήσει με τον καιρό ότι περίπου υπήρξαν τα γνωστά χάνια.

Παρόμοιες ταχυδρομικές υπηρεσίες υπήρχαν, φαίνεται, και στις μεγάλες ασιατικές αυτοκρατορίες, όπως στην Κίνα, στην Αραβία και στους Ταρτάρους.

Νίκου Παπουτσόπουλου : Τρυφερή ανάμνηση εποχών ελπίδας και προσδοκίας

     Η πρώτη Χριστουγεννιάτικη κάρτ-ποστάλ του John Calcott Horsley                    

Τρυφερή ανάμνηση εποχών ελπίδας και προσδοκίας

Τον Δεκέμβριο του 1843 εμφανίστηκε πρώτη φορά το πρώτο ταχυδρομικό ευχετήριο δελτάριο (κάρτα). Η ανταλλαγή καρτ ποστάλ με τους Έλληνες της διασποράς και τους μετανάστες τις ημέρες των Χριστουγέννων ήταν εντυπωσιακή, αφού αποτελούσε ακόμη μία ευκαιρία επικοινωνίας με συγγενείς και φίλους.

Του Νίκου Παπουτσόπουλου

Τον Δεκέμβριο του 1843, την εποχή που ο Κάρολος Ντίκενς δημοσίευσε τη νουβέλα «Χριστουγεννιάτικη ιστορία» («A Christmas Carol»), που γνώρισε μεγάλη εμπορική επιτυχία, εμφανίστηκε πρώτη, πιθανώς, φορά και το πρώτο ταχυδρομικό ευχετήριο δελτάριο (κάρτα), ένα τρίπτυχο που απεικονίζει στο μέσον ευτυχισμένη οικογενειακή στιγμή με πλούσιο γεύμα, ενώ στις άκρες αποτυπώνεται, σύμφωνα με το αίτημα της εορταστικής περιόδου, το πνεύμα της φιλανθρωπίας, καθώς το βοηθητικό προσωπικό προσφέρει τρόφιμα σε πένητες.

Ο Ντίκενς, επικριτής των ταξικών διακρίσεων της βικτοριανής Αγγλίας, είχε στιγματίσει τη μεγάλη ανέχεια και την πενία, που επιφύλαξε στους λαούς η Βιομηχανική Επανάσταση, το στυγνό πρόσωπο της εργοδοσίας, τις επισφαλείς και επικίνδυνες συνθήκες εργασίας και τις παραβιάσεις των εργασιακών δικαιωμάτων. Στα νεανικά του χρόνια ο Άγγλος λογοτέχνης είχε γνωρίσει τον τρόμο και τον πανικό της απόλυτης πενίας. Με τον εγκλεισμό του πατέρα του στις φυλακές για χρέη εγκατέλειψε αναγκαστικά τις σπουδές του για να εργαστεί σε εργοστάσιο παραγωγής βερνικιών, με απάνθρωπες εργασιακές συνθήκες, τις οποίες με τόλμη περιέγραψε αργότερα στα έργα του. Στη «Χριστουγεννιάτικη ιστορία» ο Ντίκενς καταθέτει τον κεντρικό άξονα της φιλοσοφίας του, όπου αλληλεγγύη και συμπόνια δημιουργούν την ατμόσφαιρα της πραγματικής προσέγγισης των ανθρώπων κατά την εορταστική περίοδο.

Ο Βρετανός καλλιτέχνης Τζον Κάλκοτ Χόρσλεϊ σχεδίασε την πρώτη ευχετήρια κάρτα των Χριστουγέννων ύστερα από πρόταση του διευθυντή του Μουσείου Victoria and Albert σερ Χένρι Κόουλ, ο οποίος συνέλαβε την πρωτότυπη ιδέα να στείλει τις ευχές του με μια εικόνα που να αναδεικνύει ταυτόχρονα με τις στιγμές της οικογενειακής θαλπωρής και ευτυχίας, τα φιλάνθρωπο αισθήματα.

Από τότε και έως τη σύγχρονη ηλεκτρονική εποχή, με τις ευκολίες της παραγωγής και της αποστολής ευχών και εικόνων με τους υπολογιστές και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, οι ευχετήριες κάρτες των Χριστουγέννων και της Πρωτοχρονιάς κατέκτησαν κυρίαρχη θέση, καθώς αποτελούσαν το μέσο επικοινωνίας και ταυτόχρονα αναπόσπαστο διακοσμητικό στοιχείο των ημερών. Πολλές από αυτές, μαζί με ανάγλυφες ζωγραφιές με σχετικά εορταστικά θέματα, κοσμούσαν επίσης τα νεανικά λευκώματα, τη «ροζ ευαισθησία και τον μπόλικο ρομαντισμό», όπου ομοιοκατάληκτοι στίχοι με περίτεχνο τρόπο γραφής καταδείκνυαν την επιθυμία αποθήκευσης σε «σκληρό δίσκο» τρυφερών αναμνήσεων: «Είναι το λεύκωμα σταυρός κατά της απουσίας/ κατά της λήθης δέησης και κήπος της φιλίας». (Αχ. Παράσχος). Ακόμη και τα γραμματόσημα που συνόδευαν τους ποικιλόσχημους και πολύχρωμους συχνά φακέλους με τον χάρτινο ευχετήριο θησαυρό πρόσφεραν τις ευκαιρίες και το ερέθισμα για τη δημιουργία συλλογής.

Τα αρχικά θέματα των ευχετήριων δελτίων, με τις οικογενειακές στιγμές θαλπωρής και ευτυχίας, την εικόνα της Γεννήσεως του Χριστού και του αγίου των ημερών (Santa Klauss ή Pere Noell) με δώρα και σάκο εκπλήξεων, ακολούθησαν εικόνες και φωτογραφικά στιγμιότυπα από τα γεγονότα των εποχών και τη ζωή και τα αξιοθέατα των μεγάλων πόλεων της Δύσης. Η ανταλλαγή καρτ ποστάλ με τους Έλληνες της διασποράς και τους μετανάστες τις ημέρες των Χριστουγέννων ήταν εντυπωσιακή, αφού αποτελούσε ακόμη μία ευκαιρία επικοινωνίας με συγγενείς και φίλους, όπου τις στερεότυπες ευχές για το «αίσιον και ευτυχές Νέον Έτος» συνόδευαν οι ειδήσεις και τα «νέα» της οικογένειας.

Εικαστικοί καλλιτέχνες, ζωγράφοι και χαράκτες φιλοτέχνησαν εορταστικές κάρτες με θέματα πρωτότυπα, που απέδιδαν με διαφορετικό ύφος και τεχνοτροπία το κλίμα των καιρών, σύμφωνα με τη διάθεση των ανθρώπων και τις εξελίξεις, και συχνά πρόσθεταν έναν τόνο σάτιρας προκειμένου να λειάνουν τις οξύτητες και να αναθερμάνουν τις προσδοκίες, τα όνειρα και τις ελπίδες για ένα «καλύτερο μέλλον με την ανατολή του πολλά υποσχόμενου Νέου Έτους». Στο πνεύμα αυτό και οι σκιτσογράφοι, που πιστά παρακολουθούσαν τη μαχόμενη δημοσιογραφία, σκιαγραφούσαν με επιτυχία την καθημερινότητα και συχνά πρόσθεταν επίκαιρους στίχους (σχόλια έμμετρα, πολλές φορές): «Δέντρο Χριστουγεννιάτικο με δώρα διαλεκτά/ εν άλλοις λόγοις δηλαδή μ' ανθρώπινα σφακτά» («Ο Ρωμιός», 20/12/1914, με στίχους του Γεωργίου Σουρή, κάτω από σκίτσο του Ηλία Κουμετάκη). Από το ίδιο φύλλο, στην εποχή του Πρώτου Πολέμου, οι πάντοτε επίκαιροι στίχοι του Σουρή: «Τι θανάτου χαροκόπι/ μες στων φώτων την Ευρώπη/ κι αθεράπευτη μανία/ με την ανθρωποκτονία». Ο σκιτσογράφος Ηλίας Κουμετάκης είχε προσπαθήσει να τυπώσει χιουμοριστικά σκίτσα του σε ταχυδρομικά δελτάρια, σύμφωνα με νεανική επιθυμία του. «Έτσι, το 1909, στην Κέρκυρα», όπως χαρακτηριστικά αναφέρει, «επρότεινα στους Αδελφούς Ασπιώτη, οι οποίοι είχαν εκδώσει τότες μια σειρά δελτία με τοπία και τύπους της Κέρκυρας, να εκδώσουν και μία σειρά δικών μου ευθυμογραφικών σκίτσων κερκυραϊκών σκηνών, που είχα ετοιμάσει επί τούτου.

Έπειτα από κάμποσα χρόνια ο εκδότης Γ. Παπαδημητρίου (ο οποίος τότε μαζί με τον ευθυμογράφο Δ. Γιαννουκάκη, γιο του καπνοβιομηχάνου Μιχ. Γιαννουκάκη, και τον συγγενή του ζωγράφο Περιβολαράκη, διευθυντή του λιθογραφείου ΕΛΚΑ, εξέδιδε το περιοδικό «Σατιρικό» με το οποίο συνεργαζόμουν), μου εζήτησε να του κάμω μια σειρά από είκοσι πέντε ευθυμογραφικά δελτάρια πάνω σε στίχους του Δ. Γιαννουκάκη. Με την πρόφαση ότι εριψοκινδύνευε, επέτυχε να του τα κάμω σε μια τιμή πάρα πολύ χαμηλή. Εκυκλοφόρησαν κατά τα Χριστούγεννα του 1928 - Πρωτοχρονιά 1929. Άρεσαν πολύ και είχαν καταπληκτική κατανάλωση. Εν τούτοις ο τσιγκούνης ο εκδότης δεν επροθυμοποιήθηκε να μου δώσει ένα συμπλήρωμα της χαμηλής αμοιβής μου. Αυτό μ' ερέθισε και μ' έκανε να επιχειρήσω να γίνω εκδότης και να βγάλω μια σειρά από έξι Πασχαλινά δελτάρια για το επόμενο Πάσχα. Η επιχείρηση πήγε κατά διαβόλου. Τυπώθηκαν με καθυστέρηση, η εποχή ακατάλληλη, τα στιχάκια, που ηθέλησε να μου φτιάξη ο καλός μου φίλος Γ. Φακίρης, διευθυντής τότε του λιθογραφείου Γ. Εργίνου, στο οποίο ετυπώνοντο τα δελτάρια, μάλλον αποτυχημένα».

Μόλις λίγα χρόνια προτού η ηλεκτρονική έξαρση καταργήσει το έθιμο της αποστολής των ευχετήριων καρτών, της επιλογής από μια τεράστια ποικιλία θεμάτων που πρόσφεραν εκδοτικοί οίκοι και των ωρών της μεγάλης αναμονής στα ταχυδρομεία για την έγκαιρη αποστολή, πολλές οργανώσεις, ιδρύματα και φορείς, αλλά και ιδιωτικές εταιρίες είχαν αναθέσει σε γνωστούς καλλιτέχνες τη φιλοτέχνηση των καρτών, όπου παράλληλα με τις στερεότυπες ευχές ήταν απαραίτητη και η προβολή προϊόντων ή υπηρεσιών. Καλλιτεχνικά τυπογραφεία αναλάμβαναν την άψογη εκτύπωση ευχετήριων δελτίων σπάνιας αισθητικής, που αποτελούν μοναδικά έργα τέχνης της τυπογραφίας.

Πολλοί επίσης καλλιτέχνες είχαν προσφέρει πρωτότυπα έργα τους σε συλλόγους και ιδρύματα και οργανώσεις που φροντίζουν άτομα με ειδικές ανάγκες και προσπαθούν με κάθε τρόπο να ανακουφίσουν τον πόνο των αναξιοπαθούντων, προκειμένου να αποσταλούν ευχετήριες κάρτες -και χειροποίητες συνθέσεις, συχνά- και να αναθερμάνουν τα φιλάνθρωπο αισθήματα του κόσμου ιδιαίτερα τις ημέρες των εορτών του χειμώνα, όπου πρυτανεύει πνεύμα κατανόησης και της αλληλεγγύης.

Κυριακάτικη δημοκρατία

Από τους «τατάρηδες» στον ταχυδρόμο της γειτονιάς!

Από τους «τατάρηδες» στον ταχυδρόμο της γειτονιάς!

Σαν σήμερα ο τότε Κυβερνήτης της Ελλάδος Ιωάννης Καποδίστριας υπέγραψε ψήφισμα το ΙΖ΄, στον Πόρο, "περί συστάσεως τακτικής ταχυδρομικής συγκοινωνίας" 

Ήταν  24 Σεπτεμβρίου του 1828 όταν ο τότε  Κυβερνήτης της Ελλάδος Ιωάννης Καποδίστριας υπέγραψε  ψήφισμα το ΙΖ΄, στον Πόρο,  "περί συστάσεως τακτικής ταχυδρομικής συγκοινωνίας"  ιδρύοντας το "Γενικόν Ταχυδρομείον ". Σκοπός ήταν η μεταφορά της επίσημης και ιδιωτικής αλληλογραφίας. Με το ίδιο ψήφισμα συστήνονται τα πέντε πρώτα κεντρικά ταχυδρομεία «εις Άργος, εις Τριπολιτσάν, εις Επίδαυρον, εις Αίγιναν και εις Σύραν». 

Η νέα αυτή υπηρεσία στα πρώτα χρόνια της ίδρυσής της εξυπηρετούσε μόνον τις κρατικές ανάγκες. Λένε πως στην Αθήνα ο ταχυδρόμος ερχόμενος από το Ναύπλιο, την τότε πρωτεύουσα, "ανήρχετο επί βαρελίου, αναγιγνώσκων εις επήκοον των συγκεντρωμένων κατοίκων τας επί των επιστολών διευθύνσεις. Εν περιπτώσει καθ ην δεν εμφανίζοντο οι αποδέκται, αι επιστολαί εκαίοντο επιτόπου." Η γεωγραφική ιδιομορφία και ποικιλία της χώρας, και η παντελής έλλειψη συγκοινωνιακής υποδομής κάνει το ταχυδρομικό έργο ιδιαίτερα δύσκολο. Η οργάνωση μιας τέτοιας υπηρεσίας αυτής σε μια χώρα, όπου οι επικοινωνίες ήταν ακόμα πολύ δύσκολες, συνάντησε μεγάλα εμπόδια, όμως σημείωσε σημαντική πρόοδο λόγω της ενέργειας και της ευφυΐας της ελληνικής διοίκησης. Ο Γενικός Διευθυντής των Ταχυδρομείων, πρώην αγωνιστής της επαναστάσεων, Θεόδωρος Λεονάρδος, παρουσίασε την ιστορία των ελληνικών ταχυδρομείων, που δημοσιεύθηκε το 1862, υπό τον τίτλο Γενικός Λογαριασμός του Οργανισμού Ταχυδρομείων στην Ελλάδα.Στα 1834 σε συμφωνία με τον Γάλλο τραπεζίτη Φεράλδη εξασφαλίζεται η εξυπηρέτηση του ταχυδρομείου προς και από τα νησιά, ενώ το 1836 τοποθετούνται οι πρώτες άμαξες για τη μεταφορά αλληλογραφίας Αθήνα-Πειραιά.

Τι υπήρχε όμως πριν από την σύσταση του « Γενικού Ταχυδρομείου» στην Ελλάδα;

Την περίοδο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας το ταχυδρομικό σύστημα «μενζίλι», χρησιμοποιεί έφιππους ταχυδρόμους «τατάρηδες», οι οποίοι ανήκουν σε ξεχωριστό προνομιούχο τάγμα με ιδιαίτερο κώδικα ενδυμασίας, εναλλάσσονται στους σταθμούς «μενζίλ χανέδες» και μεταφέρουν τις διαταγές και τα φιρμάνια στις επαρχιακές υπηρεσίες Παράλληλα, υπάρχει έκτακτο ταχυδρομείο με πεζούς «οι πεζόδρομοι», για την εξυπηρέτηση των ιδιωτών. Ενώ οι πρώτοι είναι μισθωτοί, οι δεύτεροι παίρνουν ένα «ποδοκόπι» ή «αγιακτερί» από τα χωριά, τα οποία είναι υποχρεωμένα να τους δώσουν επίσης στέγη και τροφή (κονάκι), γεγονός που προκαλεί έντονη δυσαρέσκεια.

Στην Επανάσταση του 1821, οι ανάγκες του αγώνα καθιστούν επιτακτική την οργάνωση ταχυδρομικής υπηρεσίας. Χρησιμοποιείται το πλαίσιο της περιόδου της Τουρκοκρατίας. Εκτακτοι πεζοί ή έφιπποι ταχυδρόμοι (οι «γραμματοφόροι» ή «πεζόδρομοι» της Διοίκησης, οι «πεζοί», οι «σουρτζήδες») κάτω από τις τοπικές αρχές, έχουν ως επάγγελμα ή προσωρινή ενασχόληση τη μεταφορά της αλληλογραφίας. Τις δαπάνες της μεταβίβασης κυβερνητικών διαταγών επωμίζονται και πάλι οι χωρικοί, ενώ οι αποστάσεις είναι μεγάλες και δύσκολες. Υπάρχουν τοπικά ταχυδρομεία, τα οποία διοικούν πρόκριτοι και επιχειρηματίες, ενώ συχνό φαινόμενο είναι η παραβίαση του απορρήτου της αλληλογραφίας και η μεγάλη αργοπορία στην παράδοση των επιστολών.

Η πρώτη ενέργεια για την οργάνωση των επικοινωνιών γίνεται από το Δημήτριο Υψηλάντη τον Ιούλιο του 1821. Ερχόμενος ως πληρεξούσιος του αδελφού του Αλέξανδρου, «Γενικού Επιτρόπου της Αρχής» της Φιλικής Εταιρείας, υποβάλλει στους προκρίτους της Πελοποννήσου ένα σχέδιο που προβλέπει την οργάνωση ταχυδρομικής εξυπηρέτησης. Το σχέδιο μένει στα χαρτιά.

Το Φεβρουάριο του 1822 ο Δημήτριος Υψηλάντης επιδιώκει τη σύσταση «δημοσίων ιπποστασίων και σταθμών», των «μενζίλχαδένων» δηλαδή της Τουρκοκρατίας. Στα τέλη του ίδιου μήνα η Πελοποννησιακή Γερουσία καλείται επισήμως να αποκτήσει 25 άλογα και ο Άρειος Πάγος 15 για την αποστολή ειδήσεων και διαταγών από τη Διοίκηση.

Ο Ιωάννης Κωλέττης, Μινίστρος (Υπουργός) των Εξωτερικών είναι ο άνθρωπος που σχεδόν επιτυγχάνει την οργάνωση ικανοποιητικής Κυβερνητικής Ταχυδρομικής Υπηρεσίας, αξιοποιώντας την εμπειρία που έχει αποκτήσει από την προϋπηρεσία του σε θέματα οργάνωσης στην Αυλή του Αλή Πασά στα Γιάννενα. Οι ταχυδρόμοι του Κωλέττη είναι συνήθως έκτακτοι υπάλληλοι, επιλεγμένοι από τις εκάστοτε τοπικές αρχές.

Μη αρκούμενος στους «Εκτάκτους Πεζούς της Διοικήσεως» ο Κολοκοτρώνης με την ιδιότητα του Αρχηγού των Στρατευμάτων της Πελοποννήσου είναι από τους πρώτους που εισηγούνται την οργάνωση τακτικών ταχυδρομείων. Με επιστολή του προς το «Μινιστέριον των Εσωτερικών», επισημαίνει την ανάγκη «να μετακομίζονται γρήγορα οι διάφορες ειδήσεις, όσες μάλιστα εξαρτώνται από ουσιώδεις περιστάσεις και υποθέσεις πατριωτικές, των οποίων το κρίσιμο δεν χρειάζεται αναβολή». Ζητά δηλαδή τη συστηματοποίηση της διεξαγωγής της ταχυδρομικής υπηρεσίας βάσει της οργάνωσης των «μενζιλίων» που χρησιμοποιούν και οι τουρκικές αρχές όπως ο Κωλέττης.

Η εισήγηση του Γέρου του Μοριά εγκρίνεται αμέσως και συστήνεται ταχυδρομείο, η οργάνωση του οποίου ανατίθεται στον Αθανάσιο Καρδαρά από το χωριό Ζυγοβίτσι της Γορτυνίας που συνεχίζει να υπηρετεί ως Ταχυδρομικός εργολάβος στο Ταχυδρομείο στα χρόνια μετά την απελευθέρωση, όπως προκύπτει από το υπ’ αριθμ. 1616 έγγραφο της Προσωρινής Διοικήσεως της Ελλάδος προς το Μινιστέριον των Εσωτερικών : «Εγνώσθησαν τα διαλαμβανόμενα εν τη αναφορά από γ’ Ιουνίου υπ’ αριθμ. 594 και εγκρίνεται το προβαλλόμενο σχέδιον περί συστάσεως μενζιλίου, μετά της διαφοράς ταύτης, ότι το μενζίλιον πρέπει να συσταθεί όπου ευρίσκεται η Διοίκησις. Ο Μίνιστρος των Εσωτερικών να ενεργήση αυτό τούτον, διδών και αποχρώσαν την απόκρισιν προς τον Στρατηγόν Κολοκοτρώνη».

Τα έγγραφα πιστοποιούν ότι το 1823 λειτουργεί όντως ένα τακτικό έφιππο ταχυδρομείο, διοικούμενο από τον Αθανάσιο Καρδαρά, που συμβάλλει έτσι στην οργάνωση μιας στοιχειωδώς υπάρχουσας υπηρεσίας. Αρχικά συστήνονται Ταχυδρομικά Γραφεία στην Τρίπολη, το Αργος και την Επίδαυρο και αργότερα σε άλλες πόλεις.

Προσπάθειες για την σύσταση αποτελεσματικών ταχυδρομείων έγιναν και από τον συνταγματάρχη Στάνχοουπ αλλά και από τον φιλέλληνα Συνταγματάρχη Φαβιέρο.

Μεχρι την επίσημη σύσταση τους από τον Ιωάννη Καποδίστρια στις 24 Σεπτεμβρίου του 1828.

Και φτάνουμε πια στα 1836…

Τα ταχυδρομικά τέλη για τις επιστολές καθορίζονται ανάλογα με το βάρος και την απόσταση με το διάταγμα της 29ης Νοεμβρίου 1836, ενώ γίνονται ενιαία για όλη την επικράτεια αρκετά αργότερα, με νόμο του 1860. Το βάρος της απλής επιστολής που είχε οριστεί σε 7,5 γραμμάρια το 1855, ορίζεται εκ νέου στα  15 γραμμάρια το 1860.

Το 1855 θεσπίζεται νόμος για το σύστημα γραμματοσήμανσης μέσω των γραμματοσήμων, ο οποίος τροποποιήθηκε από το Κοινοβούλιο στις αρχές του 1860 και μπήκε σε λειτουργία την 1η Οκτωβρίου 1861. Το ελληνικό γραμματόσημο είναι ένα από τα πιο όμορφα γραμματόσημα, σε ορθογώνιο σχήμα 23 Χ 18,5 χιλιοστά. Σχεδιάστηκε και χαράχτηκε από τον Albert Barre. Τυπώθηκε με χρώμα σε έγχρωμο χαρτί. Δεν ήταν διάτρητο και το σχέδιό του ήταν απλό και κομψό. Η κεφαλή του Ερμή, σε δεξί προφίλ, μέσα σε ένα στρογγυλό πλαίσιο.

Η πληρωμή των ταχυδρομικών τελών ήταν υποχρεωτική για τις επιστολές και τα έντυπα που αποστέλλονταν στην Ελλάδα. Το 1861, υπήρχαν 92 ταχυδρομικά γραφεία στην κυρίως χώρα και 11 στο εξωτερικό: 7 στην Τουρκία, 3 στις Παραδουνάβιες Ηγεμονίες και 1 στην Αίγυπτο.

Το 1869 ψηφίστηκε νόμος περί γραμματοσήμου, ο οποίος εφαρμόστηκε από τον Οκτώβριο του επόμενου έτους. Κυκλοφόρησε τότε η πρώτη σειρά γραμματοσήμων με το φτερωτό κεφάλι του Ερμή, συνολικά επτά γραμματόσημα του ενός, δύο, πέντε, δέκα, είκοσι, σαράντα και ογδόντα λεπτών. Για μία επιστολή εσωτερικού απαιτούνταν ταχυδρομικά τέλη 20 λεπτά, για μία εξωτερικού 140 λεπτά.

Ακόμα το 1869 τα ελληνικά ταχυδρομεία επιβιβάζονται στο τρένο, ενώ το 1874, πάντα πρωτοπόρα, βρίσκονται παρόντα στην Ίδρυση της Παγκόσμιας Ταχυδρομικής Ένωσης στη Βέρνη.

Το 1892 το τηλέφωνο προστίθεται στις αρμοδιότητες των ταχυδρομείων και δημιουργούνται τα 3Τ.

Το 1896 γίνονται οι πρώτοι διεθνείς Ολυμπιακοί αγώνες στην Αθήνα. Τα ελληνικά ταχυδρομεία προχωρούν σε δύο διεθνείς πρωτοπορίες.

Εκδίδουν την- πρώτη παγκοσμίως -σειρά αναμνηστικών γραμματοσήμων με αθλητικό θέμα Διαθέτουν μέρος των εσόδων από την πώληση αυτών των γραμματοσήμων, για να ενισχύσουν οικονομικά την Ολυμπιακή επιτροπή. Με αυτή την ενέργειά τους, τα ελληνικά ταχυδρομεία γίνονται οι πρώτοι επίσημοι χορηγοί των σύγχρονων Ολυμπιακών Αγώνων.

Το 1909 εγκαινιάζεται η αγροτική ταχυδρομική υπηρεσία. Επί δεκαετίες ο αγροτικός διανομέας αποτελεί το μοναδικό μέσο επικοινωνίας της ελληνικής υπαίθρου με τον υπόλοιπο κόσμο.

1926 :Η Ιταλική εταιρία "Αεροεσπρέσσο" απογειώνει για πρώτη φορά τα ελληνικά ταχυδρομεία.

Κατά τη διάρκεια πολεμικών επιχειρήσεων, τα ταχυδρομεία ήταν πάντοτε παρόντα, εξασφαλίζοντας, επιτρέποντας την επικοινωνία με το μέτωπο.  Το 1940 εν όψει του Ελληνοιταλικού πολέμου, οργανώνεται η "εν εκστρατεία ταχυδρομική υπηρεσία".

Το 1949 με την ίδρυση του ΟΤΕ χωρίζονται τα τρία Τ, και τα ταχυδρομεία αναλαμβάνουν αμιγώς ταχυδρομικές υπηρεσίες. Από το 1970 τα "Ελληνικά ταχυδρομεία" λειτουργούν σαν Νομικό Πρόσωπο Ιδιωτικού δικαίου.Το 1983 ο ΕΛΤΑ κοινωνικοποιείται. Εισάγεται ο ταχυδρομικός κώδικας και αρχίζει η προσπάθεια καθολικού εκσυγχρονισμού της εταιρίας.Με νόμο του 1996 καθορίζεται ο τρόπος λειτουργίας των ΔΕΚΟ και το 1998 καθορίζεται ο ρόλος του ΕΛΤΑ σαν φορέα παροχής Καθολικής Ταχυδρομικής Υπηρεσίας.

ΠΗΓΕΣ:
Wikipedia.gr
cityofnafplio.com
Τα Πρώτα Ταχυδρομεία Α’ 1821-1827 Γιάννη Βλαχογιάννη
Argolikivivliothiki.gr
http://www.cretalive.gr/history/view/apo-tous-tatarhdes-ston-tachudromo-ths-geitonias/193513

Oι πρώτες ταχυδρομικές υπηρεσίες

ΤΑΧΥΔΡΟΜΙΚΑ ΠΕΡΙΣΤΕΡΙΑ

Tα πρώτα ταχυδρομεία στον κόσμο 

και η οργάνωση των πρώτων κρατικών ταχυδρομικών υπηρεσιών.

Τα   πρώτα   ταχυδρομεία  ήσαν   προφορικά.   Οι πρώτοι ταχυδρομικοί διανομείς ήταν οι αγγελιαφόροι.   Τα  μηνύματα  μεταδίδονταν  «διά  ζώσης»,   από στόμα σε στόμα. Το είδος όμως αυτό της επικοινωνίας  παρουσίαζε  ένα  διπλό  μειονέκτημα:  Πρώτα-πρώτα υπήρχε πάντοτε ό κίνδυνος να μη μεταδοθεί επακριβώς ένα μήνυμα. Και υστέρα, ό αγγελιαφόρος υπήρχε κίνδυνος να πέσει στα χέρια του εχθρού και πιεζόμενος να αποκάλυψη την φύση της αποστολής του. Γι' αυτό τα μηνύματα άρχισαν να μεταβιβάζονται δια μέσου διαφόρων συμβολικών αντικειμένων, την ακριβή έννοια των όποιων γνώριζε προκαταβολικά ο αποδέκτης. Μια συνέπεια της πρωτογόνου αυτής μεθόδου ήταν ότι τα μηνύματα έπρεπε να είναι πολύ σύντομα. Όσο όμως αυξανόντουσαν οι πληθυσμοί και πολλαπλασιάζονταν οι εμπορικές επικοινωνίες,  άρχισε να φαίνεται ή ανεπάρκεια αυτής της μεθόδου. 

ΕΠΙΣΤΟΛΗ ΑΣΣΥΡΙΩΝ

Μια μεγάλη στροφή στην επικοινωνία των ανθρώπων σημειώθηκε με την ανακάλυψη της γραφής, αρχικά πά­νω σε πέτρες. Η πέτρα υπήρξε το πρώτο χαρτί, επάνω στο όποιο ο άνθρωπος έγραψε το πρώτο του γράμμα. Το πρώτο γράμμα πού έστειλε ένας άνθρωπος  σ' έναν  άλλο   ήταν μια …. σκαλισμένη πέτρα! Για να μπορούν να μεταφέρονται ευκολότερα, προτιμιόντουσαν πέτρες μικρών διαστάσεων με λεία επιφά­νεια, ώστε ή χάραξη του κείμενου του μηνύματος να  είναι ευκολότερη και, προ παντός, πιο ευανάγνωστη. Με τον καιρό, η πείρα του άνθρωπου και η πρόοδος των τεχνικών του μέσων τον καθοδήγησαν στο να χρησιμοποιεί  κι άλλες ύλες,  όπως ή άργιλος.  Τα πρώτα γράμματα, πού ήταν γράμματα επάνω σε άργιλο, εμφανίσθηκαν στην Μεσοποταμία. Οι Βαβυλώνιοι και oι Ασσύριοι εγκαινίασαν μια τακτική αλληλογραφία.  Επικοινωνούσαν με επιστολές.

Υπήρχε όμως και ένα άλλο πρόβλημα πού έπρεπε να λυθεί. Όποιος έγραφε ένα γράμμα ήθελε να μεταδώσει και νέα πού δεν τον συνέφερε να τα μαθαίνει ούτε ο κομιστής, ούτε κανένας άλλος, εκτός από τον αποδέκτη. Έπρεπε να επινοηθεί ένας τρόπος περιβλήματος, πού να προστατεύει το κείμενο του μηνύματος από αδιάκριτα βλέμματα. Με άλλα λογία, δεν έφθανε πώς είχαν ανακαλυφθεί εύχρηστες κατά το μάλλον ή ήττον πρώτες ύλες επάνω στις όποιες να μπορεί να γραφεί μία επιστολή. Χρειαζόταν και ο φάκελος. Πώς λύθηκε αυτό το πρόβλημα;

 ΕΓΓΥΣ ΑΝΑΤΟΛΗ

Στην  Εγγύς 'Ανατολή, αφού ο επιστολογράφος χάραζε το κείμενο πάνω σε μια πινακίδα από νωπή άργιλο, την έβαζε στον φούρνο να την ψήσει!  Ύστερα την έβαζε μέσα σε ένα φάκελο, πού κι αυτός ήταν φτιαγμένος από την ίδια ύλη: από άργιλο. Στο εξωτερικό αυτό κάλυμμα της επιστολής ο αποστολέας χάραζε το όνομα του αποδεκτού και, καμιά φορά, για μεγαλύτερη ασφάλεια, αποτύπωνε και την σφραγίδα του. Ο αποδέκτης έσπαζε το εξωτερικό περίβλημα. Κι έτσι εξηγείται γιατί οι φάκελοι εκείνης της εποχής που σώθηκαν είναι ασυγκρίτως σπανιότεροι από το «εσώκλειστο» κείμενο, δηλαδή το καθ' εαυτό γράμμα.

ΕΠΙΣΤΟΛΗ ΣΕ ΠΑΠΥΡΟ 3ος ΑΙΩΝΑΣ Π.Χ

Κατόπιν χρησιμοποιήθηκαν και άλλες ύλες, όπως τα μέταλλα. Ο άνθρωπος άρχισε να γράφει επάνω σε λεπτά φύλλα χαλκού ή μολύβδου.   Αλλά ο μεγάλος σταθμός στην αλληλογραφία των ανθρώπων υπήρξε η χρησιμοποίηση του παπύρου.

ΤΑΧΥΔΡΟΜΕΙΟ ΤΩΝ ΡΩΜΑΙΩΝ

Την πρώτη ιδέα οργανωμένου (κρατικού) ταχυδρομείου ο Ηρόδοτος την αποδίδει στον βασιλέα των Περσών Κύρο.  Αλλά εκείνοι πού οργάνωσαν συ­στηματικά την ταχυδρομική υπηρεσία ήταν οι Ρωμαίοι. Κατά μήκος των στρατιωτικών οδών και σε σημεία πού τα χώριζε μικρή απόσταση, οι Ρω­μαίοι είχαν εγκαταστήσει διάφορα «πόστα» (φυλάκια) ταχυδρόμων. Από τα «πόστα» εκείνα των Ρωμαίων βγήκε και η λέξη «πόστ» (post), με τήν οποία προσδιορίζεται σε διάφορες νεώτερες γλώσσες η ταχυδρομική υπηρεσία.

ΚΑΡΛΟΜΑΓΝΟΣ

Το «κρατικό ταχυδρομείο» των Ρωμαίων το δια­δέχθηκε στους μέσους χρόνους το «Ταχυδρομείο του Βασιλέως». Ό Καρλομάγνος συνέδεσε το όνομά του, έκτος των άλλων, και με την κατασκευή τριών οδών, πού μοναδικός τους προορισμός ήταν η δια μέσου πεζών και αργότερα εφίππων αγγελιαφόρων εξυπηρέτησης της αλληλογραφίας του βασιλέως. Με τις τρεις εκείνες οδούς συνδέονταν η Ιταλία, η Ισπανία και η Γερμανία. Ειδικούς ταχυδρόμους είχαν στην υπηρεσία τους και ή βασίλισσα και ο διάδοχος του θρόνου. Οι βασιλικοί εκείνοι ταχυδρόμοι είχαν το δικαίωμα να επιτάσσουν εν ανάγκη   άλογα που άνηκαν σε ιδιώτες. Αυτό γινόταν, εννοείται, αφορμή πολλών καταχρήσεων. Πολλοί... ζωοκλέφτες δρούσαν ελεύθερα με το πρόσχημα πώς ήσαν ταχυδρόμοι του βασιλιά.

Εθνικό χαρακτήρα, η οργάνωση και ή λειτουρ­γία της ταχυδρομικής υπηρεσίας στην Ευρώπη, άρ­χισε να παίρνει με την Γαλλική Επανάσταση. Απο­φασιστικό προς την εξέλιξη αυτή στάθηκε το έτος 1793. Εκείνο τον χρόνο η ταχυδρομική υπηρεσία αναδιοργανώθηκε εκ βάθρων στην Γαλλία.

'Ωστόσο, η μεγάλη επανάσταση στην Ιστορία των ταχυδρομείων στάθηκε το γραμματόσημο. Αυτό την καθιέρωσε ως μια υπηρεσία προορισμένη να εξυπηρετεί τους πολλούς. Η αποφασιστική αυτή στροφή σημειώθηκε το πρώτο ήμισυ του 19ου αιώ­νος στην Μεγάλη Βρετανία.  Εμπνευστής και ει­σηγητής της κοσμοϊστορικής αυτής μεταρρύθμισης στάθηκε ο Ρόουλαντ Χίλλ. Αυτός συνέλαβε πρώτος την ιδέα του ενιαίου τέλους για όλες τις — μέχρι ενός ορισμένου βάρους και για ορισμένη εδαφική ακτίνα — ιδιωτικές επιστολές. Το αγγλικό Κοινοβούλιο επικύρωσε την μεγάλη εκείνη μεταρρύθμιση με την ψήφο του. Από την στιγμή εκείνη είχε γεννηθεί το γραμματόσημο, και μαζί με αυτό ένα και­νούργιο πάθος για τους ανθρώπους. Η συλλογή γραμματοσήμων.

Όμως όπως όλα εξελίσσονται σε αυτή την ζωή το ίδιο συνέβη και με την αλληλογραφία των ανθρώπων. Έτσι στην σημερινή ηλεκτρονική εποχή η επικοινωνία των ανθρώπων γίνεται ταχύτερα και ευκολότερα. Τα κοινωνικά δίκτυα, οι κάθε μορφής messengers και το ηλεκτρονικό ταχυδρομείο καλύπτουν το μεγαλύτερο μέρος των αναγκών άμεσης επικοινωνίας των ανθρώπων. Η ταχύτητα παραμέρισε την προσμονή, τα χτυποκάρδια και τον ρομαντισμό που μεταφερόταν μέσα από τα αρωματισμένα γράμματα σημειώνοντας το τέλος μιας εποχής. 

Καλό ή κακό; Για εμάς που ζήσαμε αυτή την παλιά εποχή και ασχοληθήκαμε και με τον φιλοτελισμό σίγουρα μας δημιουργεί συναισθήματα θλίψης και σίγουρα θα μας λείψει καθώς βλέπουμε σιγά – σιγά τις ταχυδρομικές υπηρεσίες να μετατρέπονται σε υπηρεσίες μεταφοράς δεμάτων και εντύπων. Και είναι ακόμα πιο θλιβερό καθώς βλέπουμε ότι ακόμα και οι ευχετήριες κάρτες, για τις μεγάλες γιορτές, μετατρέπονται σε ανταλλαγή ευχετήριων ηλεκτρονικών μηνυμάτων. Αλλά είπαμε η ζωή συνεχίζεται και εξελίσσεται ….

Διασκευή από την 

"Ιστορία Εικονογραφημένη" (1971)