Η ΠΡΩΤΗ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ
Έχουν περάσει δύο μόλις χρόνια από την Μικρασιατική Καταστροφή και η Ελλάς ετοιμάζεται να γιορτάσει την επέτειο της Ελληνικής Επανάστασης του 1821 αλλά και κάτι σημαντικότερο. Εκείνη την ημέρα –πριν από εκατό δύο χρόνια, στις 25 Μαρτίου – θα άρχιζε η περίοδος της Πρώτης Ελληνικής Δημοκρατίας, η οποία επρόκειτο να διαρκέσει εντεκάμισι χρόνια, μέχρι που την κατήργησαν, ανατρέποντας την κυβέρνηση Παναγή Τσαλδάρη στις 10 Οκτωβρίου 1935, οι στρατιωτικοί. Βεβαίως στρατιωτικοί ήσαν και εκείνοι που την είχαν επιβάλει και είχαν και το 1924 και το 1935 τον ίδιο αρχηγό, τον Γεώργιο Κονδύλη.
25η Μαρτίου 1924
Το επίσημο της ημέρας χαιρετίστηκε με το πρώτο φως του ήλιου, από το πυροβολείο του Λυκαβηττού με την ρίψη των προβλεπόμενων από το πρωτόκολλο 21 κανονιοβολισμών. Ταυτοχρόνως ακούστηκε και η μουσική της φρουράς, η οποία παρελαύνοντας μέσα από τους σημαιοστόλιστους κεντρικούς δρόμους της πόλης και τις πλατείες, ξύπνησε τους Αθηναίους καθώς ανέκρουε το Εωθινό
Την ίδια ώρα, από πολλά σημεία εκκίνησης, στην πόλη των Αθηνών, άρχισαν να κινούνται τα στρατιωτικά τμήματα που είχαν οριστεί για να λάβουν συγκεκριμένες θέσεις κατά τη στρατιωτική παράταξη. Στρατιωτική παράταξη που ξεκίνησε νωρίς το πρωί, στις 7, κάτω από τους ήχους των σαλπίγγων και ολοκληρώθηκε γύρω στις 10 πμ.
Τα στρατιωτικά τμήματα κατερχόμενα από τα παραπήγματα τους πήραν τις θέσεις που τους είχαν καθοριστεί, σε παράταξη κατά άνδρας και αντιζυγία, κατά μήκος των οδών της Κηφισίας, ξεκινώντας από το υπουργείο των Στρατιωτικών, την Γεωργίου Α΄, την Πλατεία Συντάγματος, Ερμού και Ευαγγελιστρίας. Από εκεί ανέβηκαν προς τις ανατολικές οδούς. Τα σώματα που παρατάσσονταν ανήκαν στη 2η Μεραρχία, μια διλοχία Μηχανικού από το 1ο και 2ο Σύνταγμα Τηλεγραφητών, υπό τη διοίκηση του Λόχου Συντάγματος Σκαπανέων, καθώς και μια δύναμη Χωροφυλάκων.
Στην πλατεία Συντάγματος είχε παραταχθεί σε τρεις εναλλασσόμενους στοίχους ολόκληρο το 2ο Σύνταγμα Ιππικού με τους αξιωματικούς του, μια πυροβολαρχία πεδινού πυροβολικού με πυροβόλα που σύρονταν από στοιχείο και μια άλλη ορεινού πυροβολικού
Στις 9:30 το πρωί παρατάχθηκε εν μέσω χειροκροτημάτων και η Σχολή Ευελπίδων με επικεφαλής την μουσική της φρουράς Αθηνών που ανέκρουσε τον Εθνικό Ύμνο, και παιάνιζε άλλα εμβατήρια. Μετά από αυτήν προσήλθαν και οι σχολές των Ναυτικών Δοκίμων και της Χωροφυλακής και παρατάχθηκαν όλοι μαζί εις τον προ της Μητροπόλεως χώρο σε σχηματισμό Π. Το γενικό πρόσταγμα της ύλης παρατάξεως είχε ό διοικητής της 2ας Μεραρχίας.
Τα σημαιοστόλιστα μπαλκόνια και οι εξώστες των γύρω σπιτιών είχαν καταληφθεί από πολίτες που κράταγαν μικρές χάρτινες ελληνικές σημαίες και χαιρετούσαν το πλήθος του κόσμου που συνωστιζόταν στους δρόμους κρατώντας ελληνικές σημαίες και πανηγυρίζοντας κραυγάζοντας συνθήματα υπέρ της αβασίλευτης Δημοκρατίας
Η Δοξολογία στον Ι.Ν της Μητρόπολης των Αθηνών
Ο Μητροπολιτικός ναός είχε καταληφτεί εγκαίρως από αξιωματικούς, κατωτέρων και ανωτέρων βαθμίδων και «πληρεξουσίων» του Κοινοβουλίου. Έξω από τον Ναό είχαν συγκεντρωθεί τα προεδρεία και τα μέλη των Συλλόγων των Φιλελευθέρων και της Δημοκρατικής Ενώσεως μετά των σημαιών και των λαβάρων των, καθώς επίσης και μέγας αριθμός πολιτών που πανηγύριζαν υπέρ της Δημοκρατίας
Μέσα στην εκκλησία ένας εκ των αξιωματικών έθραυσε το Στέμμα, από το θρονοκάθισμα του Αντιβασιλέα που αντικαταστάθηκε με μια κοινή πολυθρόνα.
Από τις 10 το πρωί άρχισε η προσέλευση των Επισήμων στον Μητροπολιτικών Ναό, για την τέλεση της δοξολογίας.
Εκ των πρώτων που προσήλθαν στο ναό ήταν ο Αντιπρόεδρος της Επιτροπής αποκαταστάσεως προσφύγων κ. Κάμπελ, ο πρεσβευτής της Ισπανίας, ο επιτετραμμένος της Ρουμανίας και οι πρέσβεις των Μεγάλων Δυνάμεων και πρεσβευτές άλλων χωρών καθώς επίσης ο αρχιραββίνος και εκπρόσωποι άλλων ξένων εκκλησιών
Επίσης προσήλθε ο κ. Ρακτιβάν μετά του προεδρείου της Συνέλευσης, πολλοί πληρεξούσιοι, ο υποστράτηγος διοικητής του Α'. Σώματος κ. Παπαθανασίου, πλείστοι αξιωματικοί της ξηράς και της θαλάσσης, ανώτεροι υπάλληλοι, ο δήμαρχος κ. Πάτσης μετά του Δημ. Συμβουλίου και άλλοι.
Στις 10.45 π. μ. ακριβώς –προσήλθε στον Ναό «εν σώματι» το Υπουργικό Συμβούλιο συνοδευόμενο από τις ζητωκραυγές του συγκεντρωμένου πλήθους και τους ήχους της στρατιωτικής μπάντας που ανέκρουσε τον κανονισμένο χαιρετισμό.
Αμέσως μετά προσήλθε ο Αντιβασιλέας, γενόμενος δεκτός στην είσοδο του Ναού από αξιωματικούς.,
Μετά την άφιξη του Αντιβασιλιά, ψάλθηκε δοξολογία χοροστατούντος του Μ. Μητροπολίτου κ. Χρυσοστόμου.
Κατά την ώρα της δοξολογίας, ρίχνονταν από το πυροβολείο του Λυκαβηττού οι κεκανονισμένοι κανονιοβολισμοί ενώ ταυτόχρονα αεροπλάνα έρριπταν «φέίγ-βολάν» στον Αττικό ουρανό με την επιγραφή «Η Ελλάς αναγεννάται» «Ζήτω η Ελληνική Δημοκρατία»
ΕΙΣ ΤΗΝ ΒΟΥΛΗΝ
Μετά το πέρας της δοξολογίας, οι επίσημοι, αποχώρησαν εκ του Ναού. Σας μεταφέρω παρακάτω σε σύγχρονα ελληνικά τι έγραψε η εφημερίδα «Καθημερινή» και το «ΕΜΠΡΟΣ» της 26ης Μαρτίου 2024 σχετικά με τους πανηγυρισμούς:
Αμέσως μετά το τέλος της δοξολογίας, το Υπουργικό Συμβούλιο και οι αντιπρόσωποι, έχοντας τεθεί επικεφαλής του λαού, πήγαν με πομπή στο Κτήριο της Βουλής.
Σε όλη τη διαδρομή, οι επίσημοι δέχονταν θερμές εκδηλώσεις από τον λαό, ενώ όταν εμφανίστηκαν μπροστά στο Κτήριο της Βουλής, το συγκεντρωμένο πλήθος τους υποδέχτηκε με ζητωκραυγές υπέρ της Δημοκρατίας.
Μέσα στη Βουλή επίσης, από νωρίς πλήθος κόσμου είχε γεμίσει όλα τα θεωρεία, ενώ αρκετοί είχαν μπει και στην αίθουσα, ανάμεσά τους πολλοί αξιωματικοί του στρατού και του ναυτικού.
Οι περισσότεροι από τους στρατιωτικούς πληρεξούσιους προσέρχονται με πολιτική ενδυμασία.
Ανάμεσά τους διακρίνονται οι κ.κ. Γονατάς, Μαυρομιχάλης, Χαβίνης, Σακελλαρόπουλος, Βούλγαρης και άλλοι.
Ο κ. Πάγκαλος φορά τη στολή του στρατηγού. Τη ναυτική τους στολή φορούν ο κ. Μπαμπούλης και ο κ. Θεοχάρης. Οι στρατιωτικοί πληρεξούσιοι έχουν αφαιρέσει το στέμμα από τα πηλίκια τους.
Εκείνη τη στιγμή εμφανίζεται ο κ. Φιλάρετος, ο «πατήρ της Ελληνικής Δημοκρατίας», και γίνεται δεκτός με θερμές ζητωκραυγές συμπαθείας από τους παριστάμενους
Οδηγείται στο πρώτο εδώλιο όπισθεν του Υπουργικού Συμβουλίου και κάθεται τιμής ένεκεν παραπλεύρως του κ. Μαρή. Επίσης, ο κ. Πετμεζάς, ένας από τους ιδρυτές της Δημοκρατικής Ένωσης, λαμβάνει τιμητική θέση ανάμεσα στους πληρεξούσιους, ενώ μόνο ο κ. Λουκάς Νάκος παραμένει όρθιος.
Πρώτος από τους Υπουργούς εισέρχεται στην αίθουσα του Κοινοβουλίου ο κ. Χατζηκυριάκος και μετά από αυτόν ο κ. Λυμπερόπουλος, με παρατεταμένα χειροκροτήματα από τα θεωρεία.
Οι υπόλοιποι Υπουργοί συνεδριάζουν. Μετά τη λήξη του Υπουργικού Συμβουλίου εισέρχονται στην αίθουσα και εκείνη τη στιγμή η Βουλή αντηχεί από τις ζητωκραυγές και τα χειροκροτήματα των πληρεξουσίων. Όρθιοι οι πληρεξούσιοι και τα θεωρεία, για λίγα δευτερόλεπτα, ζητωκραυγάζουν δυνατά υπέρ της Δημοκρατίας.
— Ζήτω η Δημοκρατία!
— Ζήτω το Έθνος!
— Ζήτω η Δημοκρατία!
— Ζήτω ο Στρατός!
Ακριβώς στις 11.55 το μεσημέρι, ο πρόεδρος της Συνέλευσης κ. Ρακτιβάν πήρε τη θέση του και κήρυξε την έναρξη της συνεδρίασης.
Διαβάζονται τα πρακτικά της προηγούμενης συνεδρίασης.
Ο κ. Μπουμπούλης, μιλώντας και για τα πρακτικά, αναφέρει ότι σε αυτά σημειώνεται πως ο πληρεξούσιος της Λέσβου, κ. Παπανδρέου, ψήφισε «ναι» ενώ απέσχε. Ζητά να διορθωθεί το λάθος, επειδή το έγγραφο θα ανήκει στην ιστορία. Κάποιες παρατηρήσεις έκανε και ο κ. Κόρακας.
Στη συνέχεια ο κ. Ρακτιβάν απευθύνεται προς τους πληρεξουσίους
Κ. Ρακτιβάν (Πρόεδρος): Αντικείμενον της σημερινής συνεδρίας είναι η συζήτηση επί του ψηφίσματος περί εκπτώσεως της δυναστείας και εγκαθιδρύσεως της Δημοκρατίας.
(Ακολουθούν ομιλίες του Παπαναστασίου, του Γονατά και άλλων.)
Διαβάστηκε το ψήφισμα (…) και στη συνέχεια έγινε ψηφοφορία, στην οποία συμμετείχαν 283 αντιπρόσωποι, οι οποίοι το ενέκριναν όλοι.
(Ακολουθεί ομιλία του προέδρου της Εθνοσυνέλευσης. Έπειτα, ο πρωθυπουργός Α. Παπαναστασίου διαβάζει το κείμενο διαγγέλματος, ανακοινώνει αμνηστία για τους πολιτικούς κατηγορούμενους και χάρη για τους φυλακισμένους στρατιωτικούς, ανακοινώνει τη διεξαγωγή επικυρωτικού δημοψηφίσματος στις 13 Απριλίου και προτείνει να διακοπούν οι εργασίες της Εθνοσυνέλευσης για σαράντα ημέρες, πρόταση που γίνεται δεκτή.)
Μετά το τέλος της τελετής, και την ώρα που η Συνέλευση αποφάσιζε την αλλαγή του πολιτεύματος, τα στρατιωτικά τμήματα και οι στρατιωτικές σχολές συγκεντρώθηκαν στην πλατεία Συντάγματος, όπου παρατάχθηκαν με μέτωπο προς τα γραφεία του Α΄ Σώματος Στρατού.
Μόλις ανακοινώθηκε με κανονιοβολισμούς η απόφαση της Συνέλευσης και ενώ ακούγονταν οι σάλπιγγες, βγήκε στο μπαλκόνι των γραφείων του Α΄ Σώματος ο διοικητής του, κ. Παπαθανασίου. Μιλώντας προς τον στρατό, τόνισε τα δεινά της δυναστείας και τα οφέλη της δημοκρατίας και κατέληξε:
«Γι’ αυτό, φωνάζω: ζήτω το Έθνος, ζήτω η Δημοκρατία, ζήτω ο Στρατός. Και τώρα ας απομακρύνουμε το σύμβολο της μοναρχίας».
Μετά το τέλος του λόγου του, ο κ. Παπαθανασίου έβγαλε το πηλήκιό του και αφαίρεσε το στέμμα. Το ίδιο έκαναν και οι αξιωματικοί και οι στρατιώτες που ήταν παραταγμένοι από κάτω, ενώ οι σάλπιγγες έπαιζαν το εμβατήριο της Δημοκρατίας.
Αμέσως μετά την αφαίρεση των στεμμάτων από τα πηλίκια και τους μπερέδες, τα τμήματα που είχαν συγκεντρωθεί στην πλατεία αναπτύχθηκαν σύμφωνα με τη δημοσιευμένη διαταγή του Σώματος Στρατού, έτοιμα για την παρέλαση ενώπιον του Υπουργικού Συμβουλίου.
Η 1η ΕΛΛΗΝΙΚΉ ΔΗΜΟΚΡΑΤΊΑ
Την περίοδο εκείνη κυριαρχούσε, κοντά στην προσωπικότητα του Ελευθερίου Βενιζέλου και ένας άλλος πολιτικός που στο πέρασμα των χρόνων θα επονομαζόταν ως ο «Γέρος της Δημοκρατίας». Πρόκειται για τον Γεώργιο Παπανδρέου που ήταν στενός φίλος και συνεργάτης του Στρατηγού Πλαστήρα που βρισκόταν στο Παρίσι. Προς αυτόν λοιπόν απευθύνει επιστολή την ίδια ημέρα της ανακήρυξης της Δημοκρατίας ενημερώνοντάς τον για όσα προηγήθηκαν της ανακήρυξης καθώς και προσωπικές του σκέψεις και απόψεις.
Την επιστολή αυτή παρουσιάζει σε άρθρο του στην ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ της 25ης Μαρτίου 1994 ο Μιχάλης Κατσίγερας. Το σχετικό άρθρο και την επιστολή που αξίζει να τα διαβάσετε παραθέτουμε παρακάτω :
«Να γίνη και αυτή η Δημοκρατία...
Συμπληρώθηκαν 70 χρόνια (σ.σ. σήμερα 102) από την εγκαθίδρυση της Πρώτης Ελληνικής Δημοκρατίας, την ημέρα της εορτής της Εθνικής Παλιγγενεσίας.
Στην Aθήνα, 25 Μαρτίου 1924, μεσημέρι ώρα 1.20'. Ο πρόεδρος της Εθνοσυνελεύσεως Κωνσταντίνος Ρακτιβάν βγαίνει στο προαύλιο του Κοινοβουλίου και αναγγέλλει στο συγκεντρωμένο πλήθος την υπερψήφιση της πολιτειακής μεταβολής, από τη βασιλεία στη δημοκρατία. Ο κόσμος ξεσπά σε ζητωκραυγές, οι στρατιώτες παρουσιάζουν όπλα και το πυροβολείο του Λυκαβηττού χαιρετίζει το γεγονός με 21 κανονιοβολισμούς.
Έτσι –πριν από εκατό δύο χρόνια, στις 25 Μαρτίου - άρχιζε η περίοδος της Πρώτης Ελληνικής Δημοκρατίας, η οποία διήρκεσε εντεκάμισι χρόνια, μέχρι που την κατήργησαν, ανατρέποντας την κυβέρνηση Παναγή Τσαλδάρη στις 10 Οκτωβρίου 1935, οι στρατιωτικοί. Στρατιωτικοί ήσαν και εκείνοι που την είχαν επιβάλει. Είχαν και το 1924 και το 1935 τον ίδιο αρχηγό, τον Γεώργιο Κονδύλη.
Η Δημοκρατία εκείνη -με εξαίρεση τη λαμπρή και δημιουργική τετραετία, 1928-1932, του Ελευθερίου Βενιζέλου- ήταν άθυρμα στα χέρια φιλοδοξών στρατιωτικών, οι οποίοι συμμαχούντες μεταξύ τους αλληλοκαταδιωκόμενοι και αλληλοφυλακιζόμενοι προσπαθούσαν -και αυτοί- να λύσουν τα προβλήματα που είχε επισωρεύσει στην Ελλάδα η μικρασιατική καταστροφή και ο ανταγωνισμός των τότε μεγάλων ευρωπαϊκών δυνάμεων.
Το πολίτευμα που εγκαθιδρύθηκε την 25η Μαρτίου 1924 κινείτο μεταξύ Κοινοβουλίου και στρατώνων. Άλλωστε μεταξύ στρατώνων και Κοινοβουλίου είχε γεννηθεί. Η «σύλληψη» του συνέβη στις 11 Σεπτεμβρίου 1922, όταν, στη Χίο και τη Λέσβο, στασίασαν τα στρατιωτικά τμήματα που είχαν περισωθεί από την ήττα στη Μικράν Ασία.
Ακολούθησε -βασιλεύοντος εν αβουλία του Γεωργίου Β'- η σφαγή των Εξ εξιλαστήριων θυμάτων τα οποία, με επικεφαλής τον Δημήτριο Γούναρη, πλήρωσαν με τη ζωή τους την ήττα του Τόπου όλου, το αίμα των πεσόντων στην άφρονα εκστρατεία στη Μικρά Ασία και τον, μερικό έως τότε, ξεριζωμό του ελληνισμού από τις προαιώνιες εστίες του. Κυρίως όμως πλήρωσαν με τη ζωή τους την ανάγκη παγιώσεως των στασιαστών και μετατροπής της στάσεως τους -και ουσιαστικώς-σε επικρατήσασα επανάσταση.
Στη δύσκολη εκείνη εποχή, η καθημαγμένη Ελλάδα διέθετε τον ακριβό νου του Βενιζέλου, ο οποίος με τη διπλωματική του δεξιότητα κατάφερε να περιορίσει, ολίγον, το εύρος της καταστροφής. Δεν κατόρθωσε όμως ο Βενιζέλος να επηρεάσει αποφασιστικά τις εσωτερικές εξελίξεις της περιόδου 1922-1924. Ήταν η εποχή των αδιαλλάκτων. Πολύ περισσότερο μάλιστα που η αντίπαλη βασιλική παράταξη -μετά και το αποτυχόν αντικίνημα Λεοναρδόπουλου, Γαργαλίδη και Μεταξά- καταπτοημένη και διαιρεμένη παραδόθηκε πολιτικά στους νέους κυρίαρχους. Στην παράδοση αυτή συνέβαλε η επιτυχής κίνηση του εκ των αδιαλλάκτων πολιτικών ηγετών πρωθυπουργού Αλέξανδρου Παπαναστασίου να προτείνει όρους συμφιλίωσης, τον Μάρτιο του 1924.
Μέσα στο κλίμα αυτό και ενώ είχαν σαρωθεί από την αδιαλλαξία του Κονδύλη και του Χατζηκυριάκου οι κυβερνήσεις Βενιζέλου και Καφαντάρη, με τον διαλλακτικό αρχηγό της επαναστάσεως Πλαστήρα νοσηλευόμενο στο εξωτερικό, ο Παπαναστασίου προχώρησε στη διά ψηφίσματος της Εθνοσυνελεύσεως εγκαθίδρυση της Δημοκρατίας συνδυάζοντας τη γέννηση της με την ημέρα της εορτής της Παλιγγενεσίας.
Ο Γεώργιος Παπανδρέου, κλασικός φιλελεύθερος και μετριοπαθής, τηρούσε ενήμερο τον Πλαστήρα για τα διαδραματιζόμενα στη χώρα. Το πρωί της 25ης Μαρτίου 1924 του γράφει την επιστολή -που σήμερα δημοσιεύεται ολόκληρη και σχολιασμένη- και τον ενημερώνει για όσα προηγήθηκαν. Εκφράζει εκτιμήσεις γι' αυτά και επιχειρεί προβλέψεις για όσα πρόκειται να ακολουθήσουν.
Είναι μια επιστολή στην οποία αποτυπώνεται η νηφάλια πολιτική του σκέψη. Το ύφος της φέρει τη σφραγίδα της ρητορικής δεινότητας του συντάκτου της. Φαίνεται περισσότερο ως κείμενο το οποίο γράφτηκε για να εκφωνηθεί. Είναι χαρακτηριστική εν προκειμένω η συχνή χρήση του συνδυασμού τελείας και παύλας.
Η επιστολή Γ. Παπανδρέου προς Πλαστήρα, αποτελούμενη από οκτώ σελίδες, περιλαμβάνεται στο φάκελο υπ' αριθμόν 8 του Αρχείου Νικολάου Πλαστήρα και φωτοτυπία της, με τη φροντίδα της κας Τσελίκα, από το Τμήμα Ιστορικών Αρχείων του Μουσείου Μπενάκη παραδόθηκε το 1994 στον δημοσιογράφο της ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗΣ κ. Μιχάλη Κατσίγερα και δημοσιεύθηκε στο φύλο της 25ης Μαρτίου 1994 από όπου λάβαμε και το παρόν.
Η επιστολή Γ. Παπανδρέου προς Πλαστήρα
Αθήναι 25.3.1924
Αγαπητέ Νίκο,
Έλαβα το γράμμα σου. Στον χθεσινό «Ελ. Λόγο» εδημοσιεύθη η μετάβασίς σου στο Παρίσι.(1)
Τα πολιτικά μας επήραν περίεργο δρόμο. Η Κυβέρνησις Παπαναστασίου επήρε την κυβέρνηση (2) με τον αέρα της αδιαλλαξίας. Οι παρουσίες άλλως τε Κονδύλη -Χατζηκυριάκου την ηγγυώντο. Γι' αυτό η άνοδος της έφερε ενθουσιασμό στα αδιάλλακτα στοιχεία του Στρατού και Λαού και φόβο στους αντιπάλους. Οι απότακτοι, που θορυβούσαν πριν, τρύπωσαν. Αλλά έφερε και ανησυχία στον πολύν ήσυχο κόσμο -ιδίως το Βενιζελικό, ο οποίος δεν τους συνεχώρει την άδικη εξορία του Βενιζέλου. (3)
Απροσδόκητα όμως έσκασε το «πρωτόκολλο της συμφιλιώσεως». (4) Τα ενθουσιασμένα αδιάλλακτα στοιχεία πάγωσαν. Είμαι πληροφορημένος -δηλαδή το έλεγε ο ίδιος Παπαναστασίου στον Καφαντάρη- πως εσχεδιάσθη μάλιστα η ανατροπή του, την οποίαν επρόλαβεν ο Κονδύλης, κηρυχθείς αλληλέγγυος. Ο πολύς κόσμος ενεθουσιάσθη. Γιατί έβλεπε να επιδιώκεται η συμφιλίωσις ακόμη και από τους αδιαλλάκτους. Η συνταγματική παράταξις (5) διελύθη. Ηρχισαν ύβρεις μεταξύ των, αποκαλύψεις - και επηκολούθησεν αποσύνθεσις.
Η συμφιλίωσις απέτυχε. Ήταν ασφαλώς λάθος η εξόγκωσις της σημασίας του Μεταξά. Ήταν επίσης και τερατώδης ανακολουθία με την προηγούμενη πολιτική της Ενώσεως. (6) Αλλά τα γενικά αποτελέσματα ήσαν άριστα: Εδημιουργήθη λαϊκόν ρεύμα υπέρ της συμφιλιώσεως. Και η Δημοκρατία ενεφανίσθη στο Λαό όχι ως τιμωρός, αλλά, όπως την είπαν «έμπλεως επιεικείας και καλωσύνης». Κι έτσι, έγινε ανεκτή.
Το μοναδικό, το κυρίαρχο λαϊκό αίσθημα, είναι ο κάματος. Ο κόσμος θέλει ησυχία και φτήνεια. Όσο η Δημοκρατία ήρχετο ως αδιαλλαξία, την εφοβείτο. Τώρα, που φάνηκε «συμφιλιωτική» τη δέχεται. Τη δέχεται, όπως λένε, για να τελειώνωμε και να ησυχάσωμε. Γι' αυτό, ενώ απέτυχεν η προσπάθεια Παπαναστάση, ο Συνταγματικός κόσμος εζήτησε συνεννόηση με τον Καφαντάρη. Και κατέληξαν να δεχθούν ότι, αν δεν πάρουν στο δημοψήφισμα πλέον των 70% υπέρ της Δυναστείας, να μη γυρίση ο Γεώργιος - επειδή και αυτοί (7) αναγνωρίζουν ότι συνήθης πλειοψηφία δεν αρκεί, προκειμένου περί Δυναστείας...
Με άλλα λόγια: Έχουν αναγνωρίσει την αδυναμία τους. Και θέλουν εύσχημο τρόπο προσαρμογής. Δεν θέλουν να φανούν υποκύπτοντες στην τρομοκρατία, ούτε εξαγοραζόμενοι. Θέλουν να φανή ότι προσαρμόζονται στη λαϊκή θέληση. Και είναι φανερό τι θα συνέβαινε, αν συνεφωνείτο η λύσις αυτή. Το δημοψήφισμα θα μας έδιδε 90% τουλάχιστον. (8) Γιατί οι βασιλικοί δεν θα επήγαιναν να εκτεθούν, για να υποστηρίξουν μια οριστικώς χαμένη υπόθεση. Και ο Γεώργιος ίσως θα έσπευδε να παραιτηθή(9) για να μην υποστή το στίγμα μιας πανδήμου εκπτώσεως...
Ο Καφαντάρης το είπε του Παπαναστάση. Αλλά, όπως πάντοτε, ο Παπαναστάσης εννοεί να γίνη και η Δημοκρατία μόνον δ(ι)' αυτού, και επίσης η Συμφιλίωσις...
Εκλήθη λοιπόν για χθες η Συνέλευσις. Μεταξύ των πληρεξουσίων έγινε ρεύμα υπέρ της Κυβερνήσεως, ανταποκρινόμενον ως ρεύμα της κοινής γνώμης. Ο κόσμος απέκαμεν από τας συζητήσεις και ζητεί τέρμα. Να γίνη επί τέλους και αυτή η Δημοκρατία, να ησυχάσωμεν...
Εμείς -Καφαντάρης, κ.ά.- επροτιμήσαμεν να απόσχωμεν. Από αύριο θα πάμε στη Συνέλευση. Ηξεύραμε πως θα πάρη η Κυβέρνησιο μενάλη πλειοψηφία. (10) Να πάμε και να την ψηφήσωμε; Δεν ηθέλαμε να επιβραβεύσωμε την τακτική της. Να της κάμωμε αντιπολίτευση; Θα εχαλούσαμε την εντύπωση, που υπάρχει. Θα ήρχιζεν η αμοιβαία φθορά μας και θα ξαναδίναμε θάρρος στους βασιλικούς. Αλλά εδηλώσαμεν, όπως είδες, πως είμαστε ηνωμένοι ενώπιον του Λαού για το δημοψήφισμα. Δεν μιμούμεθα φυσικά τους φίλους μας της Ενώσεως...
Σήμερα, θα κηρύξουν τη Δημοκρατία. Αλλά ο Κουντουριώτης θα μείνη «Αντιβασιλεύς» της Δημοκρατίας... Τραγέλαφος... Θα χτυπήσουν σε λίγο τα κανόνια... Και όμως η τύχη της Δημοκρατίας θα κριθή μεθαύριο, με το δημοψήφισμα...
Αλλ' αυτά όλα είναι λογική, ενώ οι κυβερνήται έχουν επαναστατικό πνεύμα...
Τώρα, το δημοψήφισμα είναι απολύτως ασφαλές. Γι' αυτό έχομε συμφέρον να μετάσχουν οι αντίπαλοι, και να ηττηθούν. Για να τελείωση η διαμάχη οριστικώς. Για την ώρα, επικαλούμενοι το πραξικόπημα, (11) φαίνεται πως θα απόσχουν. Εμείς θα προσπαθήσουμε να τους παρασύρωμεν εις συμμετοχήν.
Γενικό συμπέρασμα: Η κατάστασις βαίνει προς ευόδωσιν. Θα έχωμε γρήγορα και Δημοκρατία και Συμφιλίωση. Γιατί είναι επιτακτκή η θέλησις του κουρασμένου Λαού να ησυχάση...
Σε φιλώ, με αδελφική αγάπη
Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ
Επεξηγηματικές σημειώσεις Μ. Κατσίγερα
1. Ο Πλαστήρας είχε μεταβεί στο Παρίσι από την Ελβετία, όπου ενοσηλεύετο πάσχων από φυματίωση.
2. Στις 12 Μαρτίου 1924.
3. Ο Ελευθέριος Βενιζέλος, επανελθών στην Ελλάδα από το Παρίσι, είχε σχηματίσει κυβέρνηση στις 11 Ιανουαρίου 1924. Η πίεση, όμως, των υπό τον Παπαναστασίου αδιαλλάκτων, για πραξικοπηματική υπό της Συνελεύσεως εγκαθίδρυση Δημοκρατίας, τον ανάγκασε σε παραίτηση στις 4 Φεβρουαρίου και στις 10 Μαρτίου αναχώρησε, απογοητευμένος, στο εξωτερικό.
4. Ως «πρωτόκολλο της συμφιλιώσεως» αναφέρονται οι προτάσεις Παπαναστασίου προς τη συνταγματική παράταξη και τον εξόριστο στο Βρινδήσιο Ιωάννη Μεταξά με βάση τις οποίες τους ζητούσε να συνδράμουν στην «αποκατάσταση της εσωτερικής ομαλότητος». Το θέμα ξέσπασε στις 15 Μαρτίου 1924 και την επομένη η «Καθημερινή" δημοσίευσε ολόκληρο το κείμενο των προτάσεων. Η πρωτοβουλία αυτή του Παπαναατασίου είχε ως αποτέλεσμα την διάλυσιν -λόγω εσωτερικών διαφωνιών- της συνταγματικής παρατάξεως, ενώ ο Μεταξάς τελικώς συμβιβάστηκε -και αφού προηγουμένως του εδόθη αμνηστία για τη συμμετοχή του στο κίνημα Γαργαλίδη-Λεοναρδόπουλου- και έφθασε στην Ελλάδα (Κέρκυρα) στις 4 Απριλίου αποφεύγοντας στους λόγους του να εκδηλωθεί υπέρ της βασιλείας.
5. Η συνταγματική παράταξις είχε ως τυπικό σχήμα τον Πανελλήνιο Συνταγματικό Σύνδεσμο στον οποίον είχαν ενταχθεί βασιλόφρονες πολιτευτές από τα κόμματα Ελευθεροφρόνων, Λαϊκό. Μεταρρυθμιστικό, Πολιτική Ένωσις και από ομάδες Μακεδόνων και Ανεξαρτήτων. Ηγετικά στελέχη τους ήταν οι Κ. Αγγελόπουλος, Π. Τσαλδάρης, Γ. Μπούσιος, Γρ. Ευστρατιάδης, Γ.Δ. Ράλλης, Λυκ. Τσουκαλάς.
6. Εννοεί το κόμμα του Παπαναστασίου «Δημοκρατική Ένωσις».
7. «Και αυτοί αναγνωρίζουν», υπονοεί και τον υπό του Βενιζέλου προβληθέντα (αντίστροφο) πολιτικό όρο ότι η εγκαθίδρυση Δημοκρατίας απαιτεί άνω του 70% των ψήφων κατά το δημοψήφισμα.
8. Το δημοψήφισμα διεξήχθη στις 13 Απριλίου 1924 και έδωσε 70% υπέρ της δημοκρατίας έναντι 30% υπέρ της βασιλείας.
9. Ο Γεώργιος δεν είχε παραιτηθεί αλλά είχε φύγει με «άδεια» στις 18 Δεκεμβρίου 1923, εγκατασταθείς στο Βουκουρέστι.
10. Στην ψηφοφορία της 24ης Μαρτίου 1924 ψήφισαν συνολικώς 274 βουλευτές. Η κυβέρνηση Παπαναστασίου έλαβε 259 ψήφους. Τρεις ψήφισαν κατά και 13 αρνήθηκαν την ψήφο.
11. Ως πραξικόπημα χαρακτηρίζεται η εγκαθίδρυση Δημοκρατίας χωρίς να προηγηθεί δημοψήφισμα. Ο Γ. Παπανδρέου δεν θέτει τον όρο εντός εισαγωγικών, προφανώς αποδεχόμενος αυτόν.
* Οι υπογραμμίσεις στο κείμενο της επιστολής είναι του ιδίου του Γ. Παπανδρέου.
Η ανακήρυξη της Πρώτης Ελληνικής Δημοκρατίας υπήρξε προϊόν μιας εποχής αντιφάσεων: ελπίδας και κόπωσης, ιδεαλισμού και πολιτικών ανταγωνισμών. Παρά τη σύντομη διάρκειά της και τις έντονες αναταράξεις που τη συνόδευσαν, σημάδεψε βαθιά την πορεία του ελληνικού πολιτεύματος και ανέδειξε το διαρκές αίτημα της κοινωνίας για σταθερότητα και δημοκρατική ομαλότητα. Η 25η Μαρτίου 1924 δεν είναι απλώς μια ιστορική ημερομηνία — είναι μια υπενθύμιση του πόσο δύσκολη, αλλά και πολύτιμη, είναι η πορεία προς τη δημοκρατία.
Πηγές :
ΕΦΗΜΕΡΙΣ ΣΚΡΙΠΤ 26.3.1924
ΕΦΗΜΕΡΙΣ ΕΜΠΡΟΣ 26.3.1924
ΕΦΗΜΕΡΙΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ 26.3.1924
ΕΦΗΜΕΡΙΣ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ 25.3.1994
