ΤΟ ΜΑΥΡΟ ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ

 

ΤΟ ΜΑΥΡΟ ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ

 

Γράφει ο Παύλος Παπαδημητρόπουλος,

ΤΡΕΙΣ ΦΟΡΕΣ

Τρεις φορές η Ελλάδα προσέτρεξε στην Κύπρο:

Η πρώτη βοήθεια ήρθε το 450 π.Χ. από τον Στρατηγό Κίμωνα (γιος του ήρωα του Μαραθώνα, Μιλτιάδη).

Την δεύτερη φορά, όταν ο Μέγας στρατηλάτης Αλέξανδρος, το 333 π.Χ. απάλλαξε την Κύπρο από την περσική κυριαρχία..

Την τρίτη φορά όταν Έλληνες κομάντος τον Ιούλιο του 1974 πέταξαν στην Κύπρο σε μια αποστολή αυτοκτονίας.

ΣΑΝ ΝΑ ΗΤΑΝ ΧΘΕΣ

Ιούλιος 2025- Ήταν ένα από εκείνα τα καλοκαιρινά απογεύματα που στο Αλεποχώρι μοιάζει να κυλάει πιο αργά ο χρόνος. Ο ήλιος βυθιζόταν αργά πίσω από τα βουνά, βάφοντας τον ουρανό και την θάλασσα μπροστά μας με αποχρώσεις πορτοκαλί και χρυσού. Με τον Γιώργο, καθισμένοι στην υπέροχη βεράντα του, σιωπηλοί , ακούγαμε μόνο τη θάλασσα να μας μουρμουρίζει.

Βαθιά μέσα στον Κορινθιακό κόλπο αχνοφαίνονταν οι βράχινοι σχηματισμοί των Αλκυονίδων νήσων και τα ρουμελιώτικα βουνά να φράζουν σαν απροσπέλαστο τείχος τον ορίζοντα. Ένα αεροπλάνο πετούσε ανατολικά. Κοιτώντας το, με πλημμύρισαν αναμνήσεις.

-«Θυμάσαι τον Ιούλιο του 1974 ;», τον ρώτησα, «Πριν από 52 χρόνια; Εκείνο το βράδυ της 21ης Ιουλίου βγαίνοντας από το κέντρο επιχειρήσεων της 115 ΠΜ για λίγο φρέσκο αέρα, είδα τα λεωφορεία με τους καταδρομείς να φθάνουν. Συγκλονίστηκα ακούγοντας τους να φωνάζουν με δύναμη, πάθος και θέρμη, ρυθμικά: «Πάμε για την νίκη, πάμε για την νίκη…». Παρακολούθησα -πολύ συγκινημένος την -πολύ δύσκολη- απογείωση των Noratlas”

 

 

«ΜΠΕΣ ΟΠΟΥ ΝΑ΄ΝΑΙ»

Ο Γιώργος δεν απάντησε. Δεν ήξερα αν με άκουσε . Τα μάτια του είχαν σκοτεινιάσει, σαν να βυθίστηκε ξαφνικά σε έναν ωκεανό αναμνήσεων. Ένοιωσα ότι δεν ήταν δίπλα μου. Ήταν αλλού. Ποτέ δεν μου είχε μιλήσει για εκείνες τις ημέρες, για την συμμετοχή του, για το πέρασμα μέσα από τον θάνατο. Εκείνη την στιγμή μου άνοιξε την καρδιά του. Μου μίλησε για την αποστολή των κομάντος , για την «Επιχείρηση ΝΙΚΗ», για τις κραυγές και τις σιωπές, για το αεροδρόμιο της Λευκωσίας που δεν έπεσε. Μου έδωσε μια αποκλειστική συνέντευξη για τα «Τα Δικά μας Φτερά», που δεν ήταν απλώς μαρτυρία – ήταν κατάθεση ψυχής.

«20 Ιουλίου 1974. Ημέρα που δεν θα ξεχάσω ποτέ. Η επιστράτευση είχε ήδη ξεκινήσει. Ήμουν στην Α΄ Μοίρα Καταδρομών, υπεύθυνη για την άμυνα των νησιών του Ανατολικού Αιγαίου. Το πρωί της Κυριακής, μάθαμε ότι επιτάσσονται λεωφορεία των ΚΤΕΛ. Το μεσημέρι υπήρχε μεγάλη υπερένταση . Μας είπαν μόνο:

“Φεύγουμε.”»

Ο υπολοχαγός Πλάτων Αριστοτέλης με στέλνει στο 2ο γραφείο. Ο ταγματάρχης Βασίλης Μανουράς μου δίνει εντολή να πάρω ένα ΡΕΟ και να πάω στη Σούδα να παραλάβω τη νέα σειρά από το Μεγάλο Πεύκο. Τρεις ώρες μετά, επιστρέφουμε. Το στρατόπεδο βουίζει: “Πάμε Κύπρο.”

Φθάσαμε στην 115 Πτέρυγα Μάχης. Λόγω της αποστολής μου είχα καθυστερήσει. Δεν βρίσκω τον λόχο μου. Ένας αξιωματικός μου λέει: «Μπες όπου να ’ναι.» Μπαίνω στο πρώτο διαθέσιμο Noratlas ( στο «ΝΙΚΗ 6»)

Μπήκα τελευταίος. Ζήτησα από τους υπόλοιπους να μετακινηθούν κατά μία θέση. Εκείνη η μικρή αλλαγή… άλλαξε τη μοίρα όλων μας».

Ο Γιώργος σταματά για λίγο. Ύστερα συνεχίζει:

«Η πτήση χαμηλή, σχεδόν ξυστά πάνω από τη θάλασσα. Ξαφνικά, το αεροπλάνο χτυπιέται. Διαμπερείς τρύπες ανοίγουν στο σκάφος. Σταθήκαμε όρθιοι μέσα στο απόλυτο σκοτάδι ώστε να ελαχιστοποιηθεί ο όγκος και να μειωθούν οι πιθανότητες να χτυπηθούμε. Οι σφαίρες έμπαιναν από κάτω και διαπερνούσαν την άτρακτο.

Ήμασταν φορτωμένοι με χειροβομβίδες και εκρηκτικά και υπήρχε κίνδυνος να τιναχθούμε όλοι στον αέρα. Ξαφνικά ο διπλανός μου, ο Σπύρος Νόμπελης, μου λέει: «Σειρά, πονάω. Χτυπήθηκα.» Του απαντώ: «Κουράγιο. Φθάνουμε.»

Λίγα λεπτά αργότερα, ο Σπύρος θα αφήσει την τελευταία του πνοή. Ένας από τους δύο νεκρούς του «ΝΙΚΗ 6». Δύο από εκείνους που έπεσαν υπέρ πατρίδος, χωρίς δισταγμό, χωρίς δεύτερη σκέψη. Το όνομά τους, όπως και των άλλων, γράφτηκε με αίμα στο βιβλίο της Ιστορίας. Στο βιβλίο των ηρώων του Έθνους.

 

 

«Προσγειωθήκαμε, πηδήξαμε έξω από το Noratlas που καιγόταν και καλυφθήκαμε όπου βρήκαμε. Πιστεύαμε ότι το αεροδρόμιο ήταν κατειλημμένο από τους Τούρκους, λόγω των πυρών που είχαμε δεχθεί. Το πρωί βγήκαμε από το αεροδρόμιο για να ανασυνταχθούμε.

Πιάσαμε τον δρόμο δεξιά, όπως ήταν σύνηθες, αλλά δεν σκεφθήκαμε στην πίεση που είχαμε ότι στην Κύπρο οδηγούν ανάποδα και το ασθενοφόρο με τους τραυματίες έπεσε επάνω μας με αποτέλεσμα ένας καταδρομέας να σπάσει και τα δυο του πόδια. Πήγαμε και καταλύσαμε στον κήπο της αρχιεπισκοπής όλη την ημέρα κάτω σε ένα λεμονόκηπο. Το απόγεμα στις 17:00 φθάσαμε σε ένα χώρο με λαμαρινένια καταλύματα σε προάστειο της Λευκωσίας. Μπήκαμε στα ΤΟΛ που ήταν διάτρητα από ριπές. Το δάπεδο, οι τοίχοι, τα στρώματα ήταν ματωμένα από τις σφοδρές εμφύλιες μάχες που ακολούθησαν το πραξικόπημα της 15ης Ιουλίου 1974. (σημείωση: Εκεί διέμενε το «Εφεδρικό Σώμα», η προσωπική φρουρά του Μακαρίου. Οι αδικοχαμένοι νεκροί ανήλθαν σε 82 (οι 5 από την Ελλάδα). Ασχοληθήκαμε με οργανώσεις άμυνας (ορύγματα, φυλάκια, περιπόλους και πολυβολεία) για να εποπτεύουμε όχι μόνο το στρατόπεδό μας αλλά και την ευρύτερη περιοχή.

Νωρίς το πρωί της 23ης Ιουλίου επιστρέψαμε στο αεροδρόμιο για να μην πέσει στα χέρια των Τούρκων. Δώσαμε σκληρή μάχη και δεν επιτρέψαμε στον εχθρό να πετύχει τον στόχο του.

Στις 11 Αυγούστου μετακινηθήκαμε στο στρατόπεδο Σταυροβουνίου. Σταδιακά σταμάτησαν οι εχθροπραξίες, δημιουργήθηκε η νεκρή ζώνη που ισχύει μέχρι και σήμερα. Άρχισε η απόσυρση βάσει απολυτηρίου και νέα επάνδρωση. Η 35 ΜΚ είναι ακόμη εκεί».

 

ΨΗΛΑ ΤΑ ΠΡΑΣΙΝΑ ΜΠΕΡΕ

 

 

«Η Α΄ ΜΚ και οι καταδρομείς της Γ΄ΜΑΚ (συνολικά 344 άνδρες) θα ήταν τελικά η μόνη παρουσία της Ελλάδας στην Κύπρο. Είχαν συμμετοχή στις σφοδρές- νικηφόρες μάχες του αεροδρομίου της Λευκωσίας την 23 Ιουλίου και στο ύψωμα 190 ή «Κολοκασίδη» στις 16/17 Αυγούστου, με αποτέλεσμα την αποτροπή των σχεδίων της Τουρκίας για κατάληψη του στρατηγικού στόχου του αεροδρομίου, και την αποκοπή/απομόνωση της Λευκωσίας. Η παρουσία των Ελλήνων λοκατζήδων, αναπτέρωσε στο πιο κρίσιμο σημείο το ηθικό των Κυπρίων πολεμιστών, που μάχονταν για τρεις ημέρες, με μηδαμινό οπλισμό, ένα πάνοπλο «Αττίλα 2»».

Στο Αλεποχώρι, εκείνο το καλοκαίρι του 2025, η θάλασσα ήταν βουβή, σαν να άκουγε κι αυτή τα λόγια του Γιώργου. Κάθε λέξη του ήταν μια σφαίρα στη λήθη. Κάθε ανάμνηση, μια προσευχή για τους πεσόντες. Για αυτούς που δεν γύρισαν. Για τους άνδρες του «ΝΙΚΗ 4», που θυσιάστηκαν πριν καν πατήσουν στη γη. Για όλους εκείνους που κράτησαν το μετερίζι τους, την τιμή, την Ιστορία. Ποτέ, κανείς δεν αναφέρθηκε σε κάποια ξεχωριστή προσφορά του προς την Πατρίδα, ούτε επιδίωξε κάποια διαφορετική τιμή ή διάκριση, από αυτή των άλλων συμπολεμιστών του. Γνωρίζουν βαθιά μέσα τους, πολύ καλά, ότι δεν ενεργούσαν μεμονωμένα, αλλά σαν ένας Καταδρομέας σε μία συντεταγμένη Μοίρα Καταδρομών

Οι καταδρομείς (όλοι έφεδροι) μετά την τραγική άφιξη τους στην Κύπρο έχοντας υποστεί τεράστιες απώλειες, δεν έχασαν καθόλου το ηθικό τους και την μαχητική τους ικανότητα.

Χωρίς να χάσουν ούτε ένα μικρό μέρος της ορμητικότητας τους ενεπλάκησαν σε μάχη με υπέρτερες και επίλεκτες τουρκικές δυνάμεις στο αεροδρόμιο της Λευκωσίας και τις κατανικούν, προκαλώντας τους βαρύτατες απώλειες.

Οι Μοίρες Καταδρομών δεν ήταν απλώς στρατιωτικές μονάδες. Ήταν η ψυχή της Ελλάδας, σε μια στιγμή που όλα έμοιαζαν χαμένα. Και η μνήμη των ηρώων που χάθηκαν, όπως η φλόγα του ήλιου που χάνεται πίσω από το πέλαγος, δεν θα σβήσει ποτέ.

Ξημερώματα της 20ης Ιουλίου. Ήταν νύχτα ακόμα, όταν έφθασα σε ένα από τα πολυβολεία που ήταν περιμετρικά του αεροδρομίου. Διέκρινα ένα αεροσκάφος της ΟΑ. Πρόσεξα ότι ήταν σε περίεργη θέση «υπό γωνία» στον άξονα του διαδρόμου. Δεν ήξερα τι είχε συμβεί. Ξαφνικά, από το πουθενά, παρουσιάστηκε μπροστά μου ένας βαθμοφόρος καταδρομέας με στολή παραλλαγής. Με χαιρέτησε πρώτος στρατιωτικά, συστηθήκαμε και στην συνέχεια είδα έκπληκτος τους θάμνους να «ζωντανεύουν». Περικυκλωθήκαμε από καταδρομείς. Εντυπωσιάστηκα! Ούτε που τους είχα αντιληφθεί ή ακούσει! Οι πυροβολητές του φυλακίου φίλεψαν τους φίλους μας με ότι υπήρχε στο φυλάκιο από το συσσίτιο, γλυκά, φρούτα, νερό και τσιγάρα.

Σχέδιο «ΟΛΥΜΠΙΑ» (επιστράτευση προσωπικού της ΟΑ και επίταξη αεροσκαφών BOEING 707 και ελικοπτέρων).

 

ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΗ «ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ 1»

Μεταφορά το βράδυ της 20ης Ιουλίου, της Β’ ΜΚ από την Θεσσαλονίκη στην Λευκωσία, μέσω «Δαίδαλου» (κωδικός της Σούδας) για ανεφοδιασμό, με τέσσερα BOEING 707 της ΟΑ, με στόχο να προσβάλλει το προγεφύρωμα των Τούρκων στο Πεντεμίλι / Κυρήνεια. Η αποστολή ματαιώθηκε όταν λίγο πριν από την απογείωση, το Β707 (SX–DBA) λόγω του πολύ μεγάλου βάρους (μετέφερε και τον βαρύ οπλισμό των καταδρομέων), της υπάρχουσας κατηφόρας στον τροχόδρομο, μιας βλάβης που παρουσιάστηκε (διαρροή της metering valve του συστήματος φρένων) κύλησε στα χαλίκια και χτύπησε στους ανασχετήρες (barriers) με αποτέλεσμα να εκραγούν δύο ελαστικά του και να βγει εκτός πτητικής ικανότητας. Η ουρά του βρισκόταν στον διάδρομο απογείωσης, εμποδίζοντας τα υπόλοιπα αεροπλάνα. Η αποστολή ακυρώθηκε λόγω παρέλευσης της ώρας. Τρία α/φη με τους καταδρομείς επέστρεψαν στην Θεσσαλονίκη. Το τέταρτο α/φ μετά την επισκευή απογειώθηκε για το Ελληνικό.

1. «Αλέξανδρος 1» / SX–DBO (Λίνδος): C1 Μυσσίρης Ιωάννης, C2 Αθανάσιος Φούντας, Ι/M Μεταξάς Διονύσιος.

2. «Αλέξανδρος 2» / SX–DBF (Μυκήναι): C1 Γεώργιος Τζουτζουράκης , C2 Ευθύμιος Αποστολόπουλος , Ι/M Ηλίας Καραστατήρης.

3. «Αλέξανδρος 3» / SX–DBA (Αθήναι): C1 Βασίλειος Ρουσσίδης, C2 Αντώνιος Γιαλούρης , Ι/M Σπυρίδων Κορακιανίτης , Μ/E Πρόδρομος Παπαϊωάννου.

4. «Αλέξανδρος 4» / SX–DBE (Πέλλα): C1 Νικόλαος Ανδριανάκης, C2 Λουκάς Γραμματικός, Ι/M Νικόλαος Καϊμάκης, Μ/E Νικόλαος Χρυσικόπουλος.

 

ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΗ «ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ 2»

Στις 21 Ιουλίου, στο Β707 που είχε προσγειωθεί στο Ελληνικό, έγινε αλλαγή πληρώματος με : C1 Ιωάννης Καλεντέρης, C2 Δημήτρης Δουκάκης, Ι/Μ Δημήτριος Καλιπόζης. Για αντικατάσταση των πληρωμάτων που ήταν στην Θεσσαλονίκη, αποφασίσθηκε η αποστολή ενός YS-11 με τους : C1 Σπύρος Κατσιλέρος ( λόγω αρχαιότητος ορίσθηκε αρχηγός σχηματισμού) C2 Γιώργος Κοντέας, C1 Σπύρος Χωραφάς, C2 Γιώργος Αλεβιζάκης, C1 Μιλτιάδης ΄Ητουνας, C2 Διονύσιος Ρομποτής-Μαυροκέφαλος, Ι/Μ Χρήστος Οικονόμου, Ιωάννης Καλεντέρης, Δημήτριος Δουκάκης

Η δεύτερη αποστολή για την Κύπρο, ματαιώθηκε το βράδυ της ίδιας ημέρας ενώ τα αεροσκάφη ήταν έτοιμα για απογείωση, λόγω θέσης εκτός ενέργειας του μεγαλύτερου σε μήκος διαδρόμου προσγείωσης του αεροδρομίου Λευκωσίας, από βομβαρδισμό της Τουρκικής Αεροπορίας.

 

 

ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΗ «ΣΜΥΡΝΗ»

Αμέσως με την έναρξη της εισβολής των Τούρκων στην Κύπρο, στην ΟΑ σήμανε συναγερμός. Ματαιώνονται οι πτήσεις ΟΑ-259 (Λονδίνο) & ΟΑ-201 (Παρίσι) και δύο Β707 (SX-DBA & SX-DBC) απογειώνονται στις 13:50 για την Σμύρνη με αποστολή την παραλαβή των ανδρών του Διπλωματικού Σώματος και των αξιωματικών του εκεί κλιμακίου του ΝΑΤΟ με τις οικογένειες τους. Πληρώματα: Στο SX-DBA, Κ1/Γρηγόριος Ζορμπάς Κ2/Μ. Καβάσιλας, Ι/Μ Θύμιος Καρδάσης και στο SX-DBC, Κ1/Πούλιος Ζαφειρόπουλος Κ2/Μίλτος Χατζηγιαννάκης, Ι/Μ Γιώργος Φιλιππίδης. Το απόγευμα τα δυο α/φη επέστρεψαν στο Ελληνικό με 275 επιβάτες.

 

 

ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΗ: «ΑΝΥΠΑΡΚΤΗ ΠΤΗΣΗ»

Τέλη Ιουλίου 1974: Το Αεροσκάφος NAMC YS-11-220 «Νήσος Σαμοθράκη» (SX-BBI) φορτώνεται ασφυκτικά με μυστικότητα στην περιοχή «χαμομήλια» του Α/Σ Ελληνικού, με υγειονομικό υλικό και με τους έμπειρους –βετεράνους κυβερνήτες (K1/Παναγιώτης Κυρτάτος, K/2 Παύλος Ιωαννίδης) και Ι/Σ την Σταυρούλα Αγτζιόγλου- Στεφάνου, θα πετάξουν «αγγίζοντας την θάλασσα» σε απόρρητη πτήση για την Κύπρο. Προσγειώθηκαν στο στρωμένο με σιδηρόπλεγμα (P.S.P.), αεροδρόμιο της Λακατάμιας, διατρέχοντας θανάσιμο κίνδυνο να χτυπηθούν από ελεύθερους σκοπευτές. Εκεί το α/φ ξεφορτώθηκε ταχύτατα από το δακρυσμένο προσωπικό του αεροδρομίου της Λευκωσίας. Τον πρώτο τους καφέ οι κυβερνήτες τον απόλαυσαν μόλις μπήκαν στον εναέριο χώρο της Ελλάδας. (Η Ι/Σ νομίζουμε ότι ήταν η μοναδική γυναίκα από την Ελλάδα, που συνέδραμε στα τραγικά γεγονότα).Ο αριθμός της πτήσης : 000 (όπως λέμε: It never happened)

 

ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΗ «ΝΙΚΗ»

Την επόμενη μέρα της εισβολής της Τουρκίας στη Κύπρο, με την ανοχή των ΗΠΑ και της Μεγάλης Βρετανίας, η Ελλάδα με τον χουντικό στρατιωτικό βερμπαλισμό που είχε ανοίξει το «κουτί της Πανδώρας», σε συντριβή, ενεργεί σπασμωδικά για να «βοηθήσει» την Κύπρο, που ήταν βαθιά πολιτικά διχασμένη, βαρύτατα τραυματισμένη από το εμφύλιο πραξικόπημα, αδύναμη να αντιμετωπίσει μόνη της ένα πόλεμο σε εξέλιξη στο έδαφος της. Αρχικά σχεδιάστηκε να σταλεί μία Μοίρα Καταδρομών με επιταγμένα αεροσκάφη της Ολυμπιακής Αεροπορίας. Η σκέψη δεν έγινε πράξη και μέσα σε συνθήκες πανικού, ο τραγικός κλήρος της θυσίας έπεσε στη Α’ Μοίρα Καταδρομών που έδρευε στο Μάλεμε της Κρήτης και της Γ’ Μοίρας Αμφίβιων καταδρομών (περίπου 40 άνδρες). Πέταξαν στην Κύπρο με 15 Nord N2501D Noratlas ( κατασκευής της δεκαετίας του 1940- είχαν δοθεί στην Ελλάδα από την Γερμανία το 1968 στα πλαίσια των πολεμικών αποζημιώσεων-) σε μια μοναδική ασυνόδευτη αεροαποβατική επιχείρηση –«κατακόρυφη υπερκέραση» στην στρατιωτική ορολογία- που αποτέλεσε «θέμα ειδικής μελέτης» για στρατιωτικά επιτελεία άλλων χωρών. Λέχθηκε ότι υπήρξε προπομπός της επιχείρησης στο Εντέμπε των Ισραηλινών δύο χρόνια μετά. Μια αποστολή θανάτου που η Ελληνική πολιτεία για δεκαετίες, υποκρινόταν ότι δεν έγινε ποτέ και οι τραυματίες πήραν μια σύνταξη για ένα πόλεμο που ήταν αγέννητοι (1940-1949) !!

 

 

ΕΠΙΛΟΓΟΣ

Σήμερα ζούμε σε μια εποχή στην οποία καταβάλλεται ενεργή προσπάθεια για παραχάραξη της Ιστορίας – είτε για να κολακεύσει, είτε να εξαπατήσει, είτε για να εξυπηρετήσει επιμέρους σκοπιμότητες. Καμία ωφέλεια δεν μπορεί να προκύψει από τέτοιες στρεβλώσεις, ακόμη κι όταν αυτές απορρέουν από ανιδιοτελή κίνητρα. Η Ιστορία είναι η συλλογική μνήμη και αν αντιληφθούμε το κοινωνικό σώμα κατ’ αναλογία προς το ανθρώπινο σώμα, τότε η απουσία της ισοδυναμεί με αμνησία, ενώ η παραμορφωμένη Ιστορία συνιστά νεύρωση. Στην χώρα μας η επέτειος του Ιουλίου 1974 σημαίνει την κατάρρευση της Χούντας- αποσιωπώντας το γεγονός ότι η δημοκρατία μας θεμελιώθηκε στις στάχτες της Κύπρου.

Tα δικά μας φτερά - Τεύχος 219 | Ιανουάριος - Φεβρουάριος 2026 |

ΟΙ ΜΕΡΕΣ ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΚΗΡΥΞΗ ΤΗΣ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗΣ ΣΤΗΝ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗ

 

 

ΟΙ ΜΕΡΕΣ ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΚΗΡΥΞΗ ΤΗΣ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗΣ ΣΤΗΝ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗ

ΚΑΙ Ο ΑΠΑΓΧΟΝΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΠΑΤΡΙΑΡΧΗ

Κατά την 29ην Μαρτίου άρχισαν οι εκτελέσεις κορυφαίων Ελλήνων. Αποκεφαλίσθηκαν ο ένας μετά τον άλλον ο Νικόλαος Σκαναβής, ο Μιχαήλ Μάνος, ο Θεόδωρος Ρίζος και ο Αλέξανδρος Φωτεινός ενώ συνεχιζόντουσαν και οι επιθέσεις εναντίον των έγκλειστων στα σπίτια τους Ελλήνων καθώς και οι σφαγές τους. Δεν υπήρχε ανάγκη να προσκομισθούν στοιχεία για την ενοχή τους και αρκούσε η παραμικρή υποψία για να θανατωθεί ο οποιοσδήποτε. Απλά αρκούσε το ότι ήταν Ελληνικής καταγωγής. Αγχόνες είχαν στηθεί παντού και οι σφαγές συστηματοποιήθηκαν με την εγκατάσταση σε ορισμένες θέσεις της πόλεως συνεργείων σφαγέων. Τότε ο Ρώσος πρεσβευτής προέβη σε διάβημα προς την Πύλη για όλα τα εγκλήματα που συνέβαιναν και έλαβε την απάντηση ότι επρόκειτο περί μικρών αταξιών οι οποίες προκλήθηκαν από την αποστασία των Ελλήνων της Μολδοβλαχίας.

Ο κεραυνός της αναγγελίας δι' εφίππων απεσταλμένων του Χουρσίτ, των επαναστατικών γεγονότων της Πελοποννήσου, έπεσε σαν κεραυνός στην Κωνσταντινούπολη κατά το δειλινό της 31ης Μαρτίου. Ακολούθως την 4ην Απριλίου έφθασαν άλλοι αγγελιαφόροι με νεωτέρες ειδήσεις για την επέκταση της επαναστάσεως. Τα συνταρακτικά νέα διακηρύχθηκαν αμέσως στην Πόλη υπό των μαινόμενων στις Ελληνικές συνοικίες γενιτσάρων. Στα ανάκτορα και στην Πύλη έγιναν συσκέψεις και υπό το κράτος της οργής, άλλα και του φόβου εκ τού επεκτεινομένου κινήματος, αποφασίστηκε κατά πρώτον να κτυπήσουν τον Ελληνικό πληθυσμό της Κωνσταντινουπόλεως και να τον παραλύσουν δια του τρόμου. Τώρα πλέον οι οχλαγωγίες και οι σφαγές κατευθυνόντουσαν από την Πύλη και από τα ανάκτορα. Εντός της ημέρας μεγάλη διαδήλωση στην οποία μετείχαν και Λαζοί περιήλθε τις συνοικίες και διαπράχθηκαν ανήκουστα εγκλήματα. Τα Ελληνικά σπίτια παραβιαζόντουσαν το ένα μετά το άλλο και σφαγές και λεηλασίες γινόντουσαν παντού.  Τέλος ο όχλος επιτέθηκε και κατά της εκκλησίας της Ζωοδόχου Πηγής, όπου είχαν καταφύγει αρκετοί Έλληνες. Διηρπάγησαν τα ιερά σκεύη ενώ όσοι πιστοί βρέθηκαν εκεί θανατώθηκαν από τους Λαζούς ως σφάγια επί της αγίας τραπέζης και η εκκλησία παραδόθηκε στις φλόγες. Κατά την αυτήν ημέρα αποκεφαλίστηκε δια πελέκεως ο μέγας διερμηνεύς της Πύλης Κωνσταντίνος Μουρούζης.

Οι πρέσβεις των Ευρωπαϊκών κρατών προέβησαν τότε σε παραστάσεις δια την έλλειψη κάθε ασφαλείας και έλαβαν την απάντηση ότι η Πύλη βρισκόταν σε αδυναμία να συγκράτηση τον ευρισκόμενο σε ιερή αγανάκτηση Τουρκικό λαό. Ο πρέσβης της Ρωσίας Στρογγανώφ ζήτησε να γίνει δεκτή μία επέμβαση της Ρωσίας προς τους επαναστάτες για να εξευρεθεί λύσις διασφαλίζουσα την ειρήνη χωρίς ζημιά του γοήτρου της Τουρκίας, αλλά ο μέγας Βεζύρης του απάντησε: «Η μεγάλειότης του δεν συνηθίζει να διαπραγματεύεται με επαναστάτες!». Την επόμενη μέρα κλήθηκε ο πατριάρχης στην Πύλη και ο μέγας Βεζύρης τον ρώτησε αν εγγυάται για την ησυχία των Ελλήνων υπηκόων του σουλτάνου και εκείνος απάντησε ότι ως εθνάρχης των πρέπει να θεωρείται και εγγυητής της ησυχίας των Χριστιανών, αλλά ότι αρμοδιότεροι αυτού ήταν οι κατά τόπους διοικητές του κράτους. Ακολούθως του ζητήθηκε ένας πλήρης κατάλογος των Ελληνικών οικογενειών του Φαναρίου και εκείνος τους απάντησε ότι τοιούτος κατάλογος δεν υπήρχε στο Πατριαρχείο. Η καταγραφή έγινε δι' άλλου τρόπου υπό γενιτσάρων πού γνώριζαν Ελληνικά, αλλά ήδη ο πατριάρχης ερχόταν σε φανερή αντίθεση προς την Πύλην. Τότε τον συμβούλευσαν οι περί αυτόν να φύγει, αλλά εκείνος αρνήθηκε. Τουναντίον τέλεσε ο ίδιος μνημόσυνο για τον Κ. Μουρούζην.

Το ίδιο διάστημα συνεχιζόντουσαν οι ομαδικές πλέον σφαγές και καταζητούντο περισσότερο οι καταγόμενοι εκ της Πελοποννήσου. Έγινε εισβολή του όχλου στην Ισπανική πρεσβεία ενώ έγινε και απόπειρα να παραβιαστεί και η Ρωσική πρεσβεία. Παντού κατεζητούντο "Έλληνες. Οι ακτές γέμισαν από τα πτώματα των πνιγμένων κατά τις νύκτες Ελλήνων. Επειδή οι δήμιοι των καθοριζομένων για τις θανατώσεις τόπων δεν ήταν αρκετοί για τα τόσα θύματα, παλαιά πλοία φορτώνονταν με τους συλλαμβανομένους και καταποντιζόντουσαν τα βράδια στο πέλαγος.

 Με επίσημη διαταγή της Πύλης εκτελέστηκαν ο Αντώνιος Τσιμάς, ο γιος του Στέφανος, ο Δημήτριος Παπαρρηγόπουλος, ο αδελφός του Ιωάννης, ο Δημήτριος Σκαναβής, ο Παναγιώτης Τσογκής, ο πρώην διερμηνεύς του στόλου Μ. Χατζερής, ο Γ. Μαυροκορδάτος, ο Χατζηβασίλης, ο Δημ. Κάλφας, ο X. Πανανός, ο Κ. Μάνος, ο Αλ. Μαυροκορδάτος, ο Κ. Ήμερος, ο Έμμ. Δανέζης, ο Δημ. Χατζερής, ο Αλ. Ράλλης, ο Τσαλίκης, ο Δημ. Λεβίδης και ό αδελφός του Στέφανος. Κατεσφάγη επίσης και ο ευρισκόμενος ακόμα σε υπηρεσία διερμηνέας του στόλου Νικόλαος Μουρούζης γνωστός για την μεγάλη του μόρφωση και την αρχαιοφιλία του, ο όποιος προ ενός έτους τότε είχε προσπαθήσει ματαίως να σώσει από τα χέρια των Γάλλων το περίφημο άγαλμα της Αφροδίτης της Μήλου, που το άρπαξαν από τα υπόγεια της μονής όπου φυλασσόταν και φορτώθηκε επί του Γαλλικού πλοίου «Εσταφέτ» κατόπιν πραγματικής μάχης προς τους ανίσχυρους κατοίκους της νήσου.

Το κακόν είχε φθάσει στο αποκορύφωμα του. Κατά το δειλινό του Μεγάλου Σαββάτου 9ην Απριλίου πέντε χιλιάδες περίπου γενίτσαροι ένοπλοι έτοιμοι προς μάχη πλημμύρισαν την ενορία του Πατριαρχείου. Περιφερόντουσαν διαρκώς χωρίς να ενοχλούν κανένα, άλλα και μόνη η επίμονος εκείνη παρουσία τους ήταν αρκετή για να προκαλέσει τον τρόμο στους ευρισκομένους εντός του μεγάλου εκκλησιαστικού ιδρύματος. Φοβόντουσαν ότι θα ακολουθούσαν ομαδικές σφαγές όταν θα συγκεντρώνονταν οι Χριστιανοί για την λειτουργία της Αναστάσεως. Ο πατριάρχης εξεδήλωσε το προαίσθημα του ενωρίς. Επρόκειτο περί προγραφής αυτού του ιδίου. Περνούσε ώρες αγωνίας. Εν τούτοις όταν έφθασε η ώρα της λειτουργίας φόρεσε τα καλύτερα του άμφια και κατέβηκε στην εκκλησία όπου παρά την τρομοκρατία είχαν προσέλθει αρκετοί πιστοί και λειτούργησε. Όταν μετά την λειτουργία ανήλθε στο Πατριαρχείο αντί να κατακλιθεί κάθισε σε ένα καναπέ και έμεινε εκεί προσπαθώντας να αναπαύσει το κεφάλι του επάνω σε ένα προσκέφαλο, άλλα χωρίς να κατορθώσει να ηρεμήσει. Κατά την 11ην πρωινή του ανήγγειλαν ότι έφτασε ο νέος μέγας διερμηνεύς Στ. Αριστάρχης και τον περίμενε στην μεγάλη αίθουσα. Ο Γρηγόριος έσπευσε να προσέλθει και βρήκε την αίθουσα πλημμυρισμένη από τους κληθέντας συνοδικούς και από τους ανωτέρους αξιωματούχους της Πύλης. Μεταξύ τούτων παρίστατο και ο Κεσεδάρης - ο αρχιδήμιος. Τότε ο Αριστάρχης ανέγνωσεν εν μέσω νεκρικής σιγής το φιρμάνι δια του οποίου ο πατριάρχης Γρηγόριος «επειδή έφάνη ανάξιος του πατριαρχικού θρόνου αχάριστος και άπιστος προς την Πύλην» κηρυσσόταν έκπτωτος του Πατριαρχικού Θρόνου και του προσδιοριζόταν διαμονή στο Καδίκιοϊ. Ο αρχιδήμιος τον παρέλαβε αμέσως, αλλά αντί να τον οδηγήσει στο Καδίκιοΐ τον παρέδωσε στις φύλακές του Μποστατζήμπασι. Από εκεί μετ' ολίγον τον μετέφεραν με βάρκα με τα χέρια δεμένα πισθάγκωνα ως επικίνδυνο κακούργο στο Φανάρι. Ο δήμιος περίμενε εκεί και με την συνοδεία αλαλάζοντος όχλου και Εβραίων τον επήγαν προς τον δρόμο του Πατριαρχείου και σταμάτησαν προ της εξωτερικής πύλης όπου τον απαγχόνισαν. Ταυτοχρόνως απαγχονίστηκαν και τρεις εκ των κρατουμένων ως ομήρων Ιεραρχών. Ο νεκρός του Γρήγορου παραδόθηκε εις τον όχλο και μεταφέρθηκε μέχρι της ακτής συρόμενος κατά Γής και από εκεί παραλήφθηκε από βάρκα και ρίχτηκε στην θάλασσαν. Μετά τρεις ημέρας επιπλέοντας το νεκρό σώμα του στη θάλασσα αναγνωρίσθηκε από τον Κεφαλλήνιο πλοίαρχο Σκλάβον και μεταφέρθηκε στην Οδησσό, όπου η Ορθοδοξία κήδευσε τον μέγα εθνομάρτυρα.

Ο απαγχονισμός του πατριάρχου Γρηγορίου προκάλεσε φρίκη στα μεγάλα Ευρωπαϊκά κέντρα και αποδοκιμάσθηκε από όλα τα ανακτοβούλια ακόμη και της Βιέννης. Ενεργήθηκε υπό της Πύλης ως πολιτική πράξη αλλά απέμεινε οικτρό έγκλημα που προκάλεσε εις βάρος των δραστών του τον αποτροπιασμό του πολιτισμένου κόσμου. Ταυτοχρόνως έγιναν διώξεις και σφαγές στην Σμύρνη όπου οι ζεϊμπέκηδες διέπραξαν όσα οι γενίτσαροι έκαναν στην Κωνσταντινούπολη, και στην Κύπρο ο τούρκος διοικητής Κιουτσούκ Μεχμέτ με σύμβουλο τον Φραγκολεβαντίνο Γεώργ. Λασιέρ θανάτωσε πολλούς προκρίτους, τον μητροπολίτη Κυπριανό και τους αρχιερείς της Πάφου, του Κιτίου και της Κυρήνειας. Σφαγές έγιναν επίσης στην Κώ, στην Λήμνο, στην Θάσο και στην Αδριανούπολη, όπου απαγχονίστηκε ο πρώην οικουμενικός πατριάρχης Κύριλλος.

Ετίθετο έν τώ μεταξύ επί τού διπλωματικού πεδίου το Ελληνικό κίνημα, όχι ως ζήτημα ταραχών και αποστασίας υπηκόων του σουλτάνου, όπως είχε καθαρισθεί στο συνέδριο του Λάϋμπαχ – σύμφωνα με τον χαρακτηρισμό που απέδιδε η Πύλη στα γεγονότα και την εισήγηση του Μέττερνιχ- αλλά ως εθνική επανάσταση που δημιουργούσε ένα ζήτημα στο οποίο όφειλαν να δώσουν προσοχή και να το λύσουν οι μεγάλες Δυνάμεις. Η επιτυχία αυτή για τους Έλληνες ήταν έργον του Ιωάννη Καποδίστρια. Η μεταστροφή της Ρωσικής πολιτικής, Η οποία και βάρυνε περισσότερο απέναντι των άλλων ανακτοβουλίων επί των ζητημάτων της Ανατολής, υπήρξε ραγδαία. Όταν ο Ρώσος αυτοκράτορας Αλέξανδρος αναχωρούσε για την Αγία Πετρούπολη αποχαιρετούσε στις 12ην Μαΐου στο Λάϋμπαχ τον Μέττερνιχ ήταν αιχμάλωτος της πολιτικής του και ο Αυστριακός καγκελάριος φαινόταν απόλυτος κύριος της κατάστασης στο διπλωματικό πεδίο σχετικά με την ειρήνη στη περιοχή της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Όμως κατά την ώρα της αναχώρησης του ο Αλέξανδρος έλαβε γνώση, εκ των μόλις αφιχθέντων από την Κωνσταντινούπολη διπλωματικών φακέλων όλα τα σχετικά με τις  φρικαλεότητες που προκαλούσε ο τουρκικός όχλος, με την ανοχή αλλά και την συμμετοχή του επίσημου κράτους, στην Κωνσταντινούπολη, καθώς επίσης για τον απαγχονισμό του Πατριάρχου.. Συγκινήθηκε, έφριξε και οργίστηκε κατά της Πύλης για την περιφρόνηση της προς τα διαβήματα του πρεσβευτή του και προς την Ρωσική σημαία. Τόε ο Καποδίστριας που τον συνόδευε στο ταξίδι του χρησιμοποίησε την περίσταση και έφθασε σε αποτέλεσμα ευνοϊκό για την Ελληνική Επανάσταση. Στην διαδρομή της επιστροφής ο αυτοκράτορας Αλέξανδρος αποφάσισε να αλλάξει την πολιτική της Ρωσίας  απέναντι στην Τουρκία, αλλά και απέναντι των συμμάχων του συνεδρίου του Λάϋμπαχ. Οι αντιφάσεις της πολιτικής του ηγεμόνα αυτού εξηγούνται εκ της ιδιοσυγκρασίας του που επηρεαζόταν τόσο από το περιβάλλον του όσο και από τα γεγονότα και τους αντιμαχόμενους δαιμόνιους διπλωμάτες της εποχής του. Δέσμιος της γοητείας του Μέττερνιχ στο Λάϋμπαχ, απέβη ολίγον αργότερα όργανο των εθνικών επιδιώξεων του Έλληνα υπουργού του, ο οποίος ενισχυόταν από το φιλοπόλεμο αντιτουρκικό κόμμα στην Πετρούπολη και μάλιστα μέχρι και τα μέσα του 1822 που  η Ελληνική Επανάσταση στερείτο άλλου φίλου στα ανακτοβούλια της Ευρώπης και είχε ανάγκη να τεθεί απέναντι στην υφιστάμενη διπλωματία των ξένων. Ο ευρισκόμενος στην Κωνσταντινούπολη φιλέλληνας ρώσος πρεσβευτής έλαβε τέτοιες εντολές από την Κυβέρνησή του, ώστε προχωρώντας από διάβημα σε διάβημα, έφτασε και σε  προσωπικές ακόμη έριδας και αντεγκλήσεις με τον ρεήζ έφένδην και τον μέγαν βεζύρην. Την 6ην Ιουλίου του 1821 επέδωσε προς την Πύλην τελεσίγραφο διακοίνωση, που είχε συνταχτεί από τον Καποδίστρια. Με την διακοίνωση αυτή η Πύλη καθίστατο υπεύθυνος ουσιωδών παραβάσεων του διεθνούς δικαίου και κάθε ανθρωπιστικής αρχής και των απέναντι της Ρωσίας υποχρεώσεων της και ζητιόταν να σταματήσουν οι καταδιώξεις, να γίνουν επανορθώσεις των αδικημάτων, ν' αναγνωρισθεί το δίκαιον των αθώων Χριστιανών υπηκόων του σουλτάνου και να δοθούν εγγυήσεις για την ασφάλεια του. Δηλωνόταν τέλος ότι αν η Πύλη δεν έδιδε απάντηση ότι αποδεχόταν τις αξιώσεις αυτές εντός οκτώ ήμερων, ο Ρώσος πρέσβης θα αναχωρούσε από την Κωνσταντινούπολη με ολόκληρο το προσωπικό της πρεσβείας. Η Πύλη δεν απήντησε εις αυτά και ο Στρογγανώφ αναχώρησε για την Ρωσία. Οι διπλωματικές σχέσεις της Ρωσίας και της Τουρκίας είχαν διακοπή. Τότε επιδόθηκε και μια άλλη διακοίνωση της Ρωσίας προς τις συμμάχους Δυνάμεις, με την οποία γνωστοποιούνταν τα σχετικά με την διακοίνωση που παραδόθηκε την 6ην Ιουλίου στον ρεήζ έφένδην, και αποδιδόταν στην Πύλη η πρόθεση να ταπείνωση την Χριστιανική Εκκλησία, να εξολόθρευση όχι μόνον τους επαναστάτες άλλα ολόκληρο τον Ελληνικό λαό  διεξάγοντας όχι αγώνα εναντίον επαναστάσεως, άλλα πόλεμο του Ισλαμισμού κατά του Σταυρού και ζητιόταν η σύμπραξη και των άλλων Δυνάμεων προς λήψιν κοινών αποφάσεων απέναντι της Τουρκίας, η όποια αποδείκνυε ότι «δεν ήδύνατο πλέον νά συνυπάρχη μετά τών Χριστιανικών κρατών». Προτεινόταν κατόπιν τούτου η σύγκληση διάσκεψης με την δήλωση ότι η Ρωσία δεν επεδίωκε τίποτε για αυτήν, άλλα μόνον την είρήνη, την σταθερότητα της Ευρωπαϊκής ισορροπίας και «αύτοδιοίκησιν τών Ελληνικών χωρών της Ευρωπαϊκής Τουρκίας». Τέλος καθίστατο γνωστόν ότι «τά Ρωσικά στρατεύματα ήσαν έτοιμα προς επιβολήν τών αποφάσεων του αύτοκράτορος». Τούτο απετέλεσε και την πρώτη μεγάλη πολιτική νίκη της Επαναστάσεως, αφού ετίθετο η Ελληνική υπόθεσης επί της τραπέζης της Ευρωπαϊκής διπλωματίας, νίκη η οποία οφειλόταν κατά κύριο λόγο στον Καποδίστρια.