ΤΟ ΕΘΙΜΙΚΟ ΦΑΓΗΤΟ ΤΩΝ ΘΕΟΦΑΝΕΙΩΝ

 

ΤΟ ΕΘΙΜΙΚΟ ΦΑΓΗΤΟ ΤΩΝ ΘΕΟΦΑΝΕΙΩΝ

Σπάνια συναντά κανείς τόση ιστορία, τόσους συμβολισμούς και τόσες δοξασίες σ' ένα απλό φαγητό της λαϊκής κουζίνας. Η ιστορία του χάνεται μέσα σε θρύλους και παραδόσεις, ολόκληροι μύθοι πλάστηκαν για να ντύσουν το ανθρώπινο δέος και να προσδώσουν τελετουργικό χαρακτήρα σε μια από τις πιο ευγενικές εκφράσεις του πολιτισμού μας. Είναι τα «παλικάρια» της Κρήτης, που σε κάποιες περιοχές του νησιού ονομάζονται και ψαροκόλλυβα και μαγεριά. Όλα τα όσπρια βρασμένα μαζί...

Το φαγητό παρασκευάζεται την παραμονή μιας από τις πιο μεγάλες γιορτές της Ορθοδοξίας αλλά οι ρίζες του βρίσκονται πολύ μακριά, πολύ βαθιά στον χρόνο, ίσως ακόμη και στην προϊστορική εποχή, τότε που οι μακρινοί πρόγονοί μας προσπαθούσαν να ερμηνεύσουν τον κόσμο μέσα από την εμπειρία και την παρατήρηση. Έτσι γιατί πίσω από τούτο το απλό τελετουργικό παρασκεύασμα κρύβεται η αρχέγονη αγωνία του ανθρώπου που ακόμη και σήμερα, στην εποχή της τεχνολογίας και της επιστήμης, εξακολουθεί να στέκεται αδύναμος μπροστά στην παντοδυναμία της φύσης.

Τούτη τη μεγάλη μέρα που ανοίγουν οι ουρανοί για να φανερωθεί το ανέσπερο φως η φύση προβάλλει μπροστά μας ως ολότητα. Καθαγιάζονται τα νερά, ξανακαινουργιώνει ο κόσμος και όλα τα έμβια όντα βρίσκονται να παρακάθονται στην ίδια κοινή τράπεζα, ν' απολαμβάνουν από κοινού τα γεννήματα της γης. Άνθρωποι και ζώα, μέχρι και τα πετεινά τ' ουρανού γεύονται το ίδιο φαγητό. Σε παλιότερες εποχές η οικοδέσποινα πρόσφερε σε όλα τα οικόσιτα ζώα το μερτικό τους. Κι ύστερα σκορπούσε μικρές ποσότητες στους δρόμους, στα δώματα, στα χωράφια - πεσκέσι στα πουλιά, στους φτερωτούς μας συγκάτοικους.

Δεν είναι απλά «οικολογικό» το μήνυμα που αναδύεται μέσα από το εθιμικό φαγητό των Θεοφανείων, είναι στάση ζωής, είναι η συνειδητοποίηση της ενότητας του κόσμου, είναι ο ίδιος ο λαϊκός άνθρωπος που αναστοχάζεται, που διδάσκεται από τις προηγούμενες γενιές, που μεταφέρει την ανθρώπινη εμπειρία με παραδόσεις και σύμβολα. 

Το εθιμικό έδεσμα των κρητικών Θεοφανείων θυμίζει έντονα την αρχαιοελληνική πανσπερμία, αλλά και τις μινωικές προσφορές απαρχών. Στην αρχαία Ελλάδα αποτελούσε προσφορά στους θεούς (στον Απόλλωνα κατά την 7η ημέρα του Πυανεψιώνος, στον Χθόνιο Ερμή και στους νεκρούς κατά τη διάρκεια των Ανθεστηρίων) και παρασκευαζόταν κατά την ημέρα των Χύτρων και την εορτή των Θαργηλίων. Συνήθιζαν να συγκεντρώνουν λίγους απ' όλους τους καινούργιους καρπούς, να τους βράζουν και να τους προσφέρουν στους θεούς ως ένδειξη ευγνωμοσύνης για την καινούργια σοδιά. Στις παραδοσιακές αγροτικές κοινωνίες αποτυπώνει με τελετουργικό τρόπο την αγωνία για την αγροτική παραγωγή.

Παραλλαγές του ίδιου φαγητού συναντάμε σε όλες σχεδόν τις περιοχές της Ελλάδας και σε πολλές χώρες της ανατολικής Μεσογείου, μόνο που παρασκευάζονται σε διαφορετικές εορτές, του Αγίου Ανδρέα, της Αγίας Βαρβάρας, του Άη Νικόλα... Είναι εντυπωσιακό το γεγονός ότι διατηρεί παντού τον εθιμικό – τελετουργικό χαρακτήρα του ως φαγητό ανάγκης ενώ στην αρχαιότητα διατηρούσε πάντα το εξαιρετικά ενδιαφέρον μυθολογικό του υπόστρωμα. Συνήθως συνδεόταν με τον μεγάλο κατακλυσμό που κατέστρεψε τον παλιό κόσμο.

Στην Κρήτη αποτελεί το κύριο πιάτο της 5ης Ιανουαρίου και τρώγεται αλάδωτο (νηστεία παραμονής των Φώτων). Την επόμενη μέρα σερβίρεται με λάδι ως συνοδευτικό των υπόλοιπων εορταστικών εδεσμάτων.

Η ΣΥΝΤΑΓΗ

Μεταφέρω τη συνταγή από το βιβλίο μας «ΚΡΗΤΙΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΗ ΚΟΥΖΙΝΑ – ΤΟ ΘΑΥΜΑ ΤΗΣ ΚΡΗΤΙΚΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ»:

Για να το μαγειρέψομε παίρνομε μια χούφτα (100 γραμ.) από όσα όσπρια θέλομε:

κουκιά, ρεβίθια, φασόλια, φακές, μπιζέλια…

150 γραμ. σιτάρι

Για το σερβίρισμα: κρεμμύδι φρέσκο ή ξερό

1 ματσάκι άνηθο ψιλοκομμένο

ελαιόλαδο

χυμό λεμονιού

Αποβραδίς μουσκεύομε τα όσπρια σε νερό, χωριστά το στάρι με τα ρεβίθια και χωριστά τα υπόλοιπα όσπρια, εκτός τις φακές ή τη φάβα, αν χρησιμοποιήσομε.

Την επομένη βράζομε πρώτα το στάρι με τα ρεβίθια για μισή ώρα. Προσθέτομε τα υπόλοιπα όσπρια και βράζομε μέχρι να μαλακώσουν. Ρίχνομε αλάτι και πιπέρι και σερβίρομε, είτε σαν σούπα με το ζουμί τους είτε στεγνά σαν σαλάτα, με ελαιόλαδο, λεμόνι, άνηθο και κρεμμύδι κατά βούληση.

Στην εποχή της κατανάλωσης και της διατροφικής σύγχυσης τα βασικά δομικά συστατικά της λαϊκής κουζίνας αποτελούν σταθερή διαχρονική αξία, πηγή έμπνευσης και εγγύηση για καλύτερη – υγιεινή διατροφή.

ΣΗΜΑΝΙΚΗ ΥΠΕΝΘΥΜΙΣΗ ΓΙΑ ΙΣΤΟΣΕΛΙΔΕΣ:

Για τυχόν αναδημοσιεύσεις είναι ΥΠΟΧΡΕΩΤΙΚΗ η παράθεση ενεργού συνδέσμου:

http://karmanor.gr/el/article/ethimiko-fagito-ton-theofaneion

 

ΦΩΤΗ ΚΟΝΤΟΓΛΟΥ : Θεοφάνεια στ' Αϊβαλί

Στά θαλασσινά τα μέρη ρίχνουνε τον Σταυρό, ύστερ' από τη Λειτουργία των Θεοφανίων.Έτσι τον ρίχνανε καί στην πατρίδα μου, κ' ήτανε ένα θέαμα έμορφο και παράξενο.

Ξεκινούσε η συνοδεία από τη μητρόπολη. Μπροστά πηγαίνανε τα ξαφτέρουγα και τα μπαϊράκια, κ' ύστερα πηγαίνανε οι παπάδες με τον δεσπότη, ντυμένοι με τα χρυσά τα άμφια, παπάδες πολλοί κι αρχιμαντρίτες, γιατί η πολιτεία είχε δώδεκα εκκλησίες, και κατά τις επίσημες μέρες στις μικρές ενορίες τελειώνανε γλήγορα τη Λειτουρ­γία και πηγαίνανε οι παπάδες στη μητρόπολη, για να γίνεται η γιορ­τή πιο επίσημη. Οι ψαλτάδες ήτανε και κείνοι κάμποσοι κ' οι πιο καλλίφωνοι, και ψέλνανε με μεγαλοπρέπεια βυζαντινά, δηλαδή ελ­ληνικά, κι όχι σαν σήμερα πού τρελλαθήκαμε και κάναμε την ψαλ­μωδία μας σαν ανάλατα και ξενικά θεατρικά τραγούδια. Από πίσω ακολουθούσε λαός πολύς.

Σαν φτάνανε στ' Αγγελή τον Γιαλό, όπως λέγανε κείνη την ακρογιαλιά, ο δεσπότης με τους παπάδες ανεβαίνανε σε μια μεγάλη σανιδωτή σάγια εμορφοσκαρωμένη, για να κάνουνε τον Αγιασμό, Ο κόσμος έπιανε την ακρογιαλιά κι ανέβαινε ο καθένας όπου εύρισκε, για να μπορεί να βλέπει. Τα σπίτια πού ήτανε ένα γύρο γεμίζανε κόσμο. Οι γυναίκες θυμιάζανε από τα παραθύρια. Από το μέρος της θάλασσας ήτανε μαζεμένα ίσαμε εκατό καΐκια και βάρκες αμέτρητες, με τις πλώρες γυρισμένες κατά το μέρος πού στεκότανε ο δεσπότης. Έτσι πού ήτανε παραταγμένα τα καΐ­κια, μοιάζανε σαν αρμάδα πού θα κάνει πόλεμο. Πιο ανοιχτά, κατά το πέλαγο, έβλεπες φουνταρισμένα τα μεγάλα καΐκια, γεμάτα κόσμο και κείνα. Άλλα πάλι είχανε περιζωσμένες τις βάρκες πού βρισκόντανε γιαλό, κ' ήτανε κι αυτά γεμάτα κόσμο, προ πάντων θαλασσινοί και παιδομάνι.

Σ' αυτά τα μέρη κάνει πολύ κρύο, και τις πιο πολλές φορές οι αντένες των καραβιών ήτανε χιονισμένες, ένα θέαμα πολύ έμορφο. Απάνου στα ξάρτια και στις σκαλιέρες, στις γάμπιες και στα μπαστούνια των καραβιών ήτανε σκαλωμένοι πλήθος θαλασσινοί, μεγάλοι και μικροί. Η θάλασσα ήτανε κοιμισμένη, μπουνάτσα. Κρούσταλλα κρεμόντανε από τα ξάρτια σε πολλά καΐκια. Κρύο τάρταρος. Στην κάθε βάρκα από κείνες πού είχανε κοντοζυγώσει στη στε­ριά και περιμένανε να πέσει ο Σταυρός στη θάλασσα, στεκόντανε από ένα - δυο νοματέοι απάνω στην πλώρη, ενώ άλλοι δυο ήτανε στα κουπιά. Αυτοί πού στεκόντανε ορθοί στην πλώρη, ήτανε ολόγυμνοι, εξόν ένα άσπρο βρακί πού φορούσανε σαν πεστιμάλι. Οι πιο πολλοί ήτανε σαν θεριά, χεροδύναμοι, πλαταράδες, χοντρολαίμηδες, μαλλιαρόστηθοι, τα κορμιά τους ήτανε κόκκινα από το κρύο. Τα ποδάρια τους ήτανε γερά και φουσκωμένα σαν αδράχτια, θαλασσάνθρωποι, γεμιτζήδες, κοντραμπατζήδες, ψημένοι με τ' αλάτι. Οι πιο πολλοί είχανε ριχμένες στις πλάτες τις γούνες τους, για να μην παγώσουνε, Ένα - δυο όμως στεκόντανε γυμνοί και κάνανε κάπου - κάπου τον σταυρό τους. Μα το μάτι τους ήτανε καρφωμένο στο μέρος πού θα 'ριχνε τον Σταυρό ο δεσπότης.

Ανάμεσα στους γυμνούς ήτανε ο Κωστής ο Γιωργάρας, ο Στρατης ο Μπεκός, ο Γιωργής ο Σόνιος, ο Δημητρός ο Μπούμπας,  Πέτρος ο Κλόκας, ο Βασίλης ο Αρναούτης, ο παλαβό - Παρασκευάς κι άλλοι. Σαν να τους βλέπω μπροστά μου. Ο Γιωργάρας ήτανε μιαν ανθρωπάρα θηρίο, σαν Κουταλιανός, με μουστάκια μαύρα, μ' έναν λαιμό σαν βαρέλι. Είχε δεμένο στο κεφάλι του ένα μαντίλι κ' ήτα­νε ίδιος κουρσάρος. Ακουμπούσε απάνω σ' ένα κοντάρι, λες κ' ήτανε ο Ποσειδώνας ζωντανός. Ο Δημητρός ο Μπούμπας ήτανε ένα άλλο θεριόψαρο, χοντρός και κοντόφαρδος, μαυριδερός σαν Σαρακηνός, και καθότανε ανεκούρκουδος, σκεπασμένος με τη γούνα του, με το μάτι του καρφωμένο στον δεσπότη. Ο Πατσός ο Αράπης, ο λεγόμενος παλαβό - Παρασκευάς, είχε γένεια κατσαρά και κόκκινα και το πετσί του ήτανε από φυσικό του κόκκινο. Στο κορμί ήτανε αντρειωμένος και σβέλτος σαν τζαμπάζης και δεν χαμπάριζε ολότελα από κρύο. Στο σουλούπι ήτανε ίδιος Ρούσος. Αυτός ήτανε ανεβασμένος απάνω στα ξάρτια σε μια μπρατσέρα φουνταρισμένη, και στεκότανε δίχως να σαλέψει, σαν τ' άγαλμα. Μυστήριο πώς δεν πάγωνε! O Πέτρος ο Κλόκας ήτανε ο μονάχος πού δε φορούσε βρακιά. Αυτός ήτανε ευρωπαϊσμένος, φορούσε στενό πανταλόνι και ναυτικό σκουφί. Στο κορμί ήτανε λιγνός και μάγκας στο σχέδιο. Τα χέρια του τα 'χε μπλεγμένα μπροστά στο στήθος του και σουλατσάριζε απάνω στη βάρκα, ολοένα μιλούσε κ' έκανε και κάμποσα θεατρικά.

Σαν σίμωνε λοιπόν η συνοδεία στη θάλασσα, κι ακουγότανε από μακριά η ψαλμωδία, γινότανε μεγάλος αλαλαγμός απάνω στις βάρκες. Οι βουτηχτάδες πετούσανε τις γούνες τους κ' οι άλλοι τραβούσανε τα κουπιά, για να 'ναι οι βάρκες τους κοντά στο μέρος πού θα 'πεφτε ο Σταυρός. Άλλοι φωνάζανε από τα ξάρτια, άλλοι μαλώνανε, άλλοι ανεβαίνανε στις κουπαστές για να δούνε. Τέλος φτάνανε οι στρατιώτες και ταχτοποιούσανε τον κόσμο. Μπροστά πήγαινε ο αξιωματικός ο Τούρκος κι άνοιγε τον δρόμο να περάσει ο δεσπότης, κ' έλεγε: «Γιόλ βέριν εφεντιά!» - δηλαδή: «Κάνετε δρόμο στον αφέντη!» Ο στρατός αραδιαζότανε σε παράταξη κ' οι ψαλτάδες ψέλνανε πολλές φορές «Εν Ιορδάνη βαπτιζομένου σου, Κύριε». Στο τέλος το 'ψελνε κι ο δεσπότης κ' έριχνε τον Σταυρό στη θάλασσα. Αλαλαγμός σηκωνότανε μέσα στη θάλασσα. Οι βάρκες και τα καΐκια καργάρανε τα κουπιά και τρακάρανε το 'να τ' άλλο. Οι πλώ­ρες χτυπούσαμε η μια την άλλη. Κουπιά, κοντάρια, καμάκια, απόχες μπερδευόντανε μεταξύ τους. Οι βουτηχτάδες πέφτανε στο νερό κ' ή θάλασσα άφριζε σαν να παλεύανε σκυλόψαρα. Πολλοί απ' αυτούς κάνανε ώρα πολλή ν' ανεβούνε απάνω, παίρνανε μακροβούτι και ψάχνανε στον πάτο να βρούνε τον Σταυρό. Για μια στιγμή φανερωνότανε κανένα κεφάλι και βούλιαζε γλήγορα πριν να το δεις.

Άξαφνα βγήκε ένα κεφάλι με κόκκινα γένεια κ' ένα χέρι ξενέρισε και βαστούσε τον Σταυρό. Ήτανε ο παλαβό - Παρασκευάς. Με δυο - τρεις χεροβολιές κολύμπησε κατά το μέρος του δεσπότη και σκάλωσε στην αραξιά. Έκανε μετάνοια και φίλησε το χέρι του κ' έδωσε τον Σταυρό. Ο δεσπότης τον πήρε, τον ασπάστηκε και τον έβαλε στον ασημένιο δίσκο κ' υστέρα έδωσε τον δίσκο στον Παρασκευά. Οι ψαλτάδες πιάσανε πάλι και ψέλνανε κι ο κόσμος αλάλαζε. Ύστερα η συνοδεία τράβηξε πάλι για την εκκλησιά. Ο Παρασκευάς θεόγυμνος, με τον δίσκο στα χέρια, γύριζε στους μεγάλους καφενέδες και στις ταβέρνες κ' έρριχνε ο κάθε ένας ό,τι ρεγάλο ήθελε. Τόσες ώρες ολόγυμνος και βρεμένος, με παγωμένο βρακί, μήτε κρύωνε, μήτε κάνε τους ώμους του δεν ανεσήκωνε. Όπως ήτανε κοκκινογένης αστακόχρωμος, έλεγε κανένας πώς ήτανε ο Σκύθης Ανάχαρσις, πού γύριζε τον χειμώνα γυμνός μέσα στην Αθήνα τα παλιά τα χρόνια, κ' οι Αθηναίοι τον ρωτούσανε γιατί δεν κρυώνει, κι αυτός αποκρινότανε πώς όλο το κορμί του είναι σαν το κούτελο, πού δεν κρυώνει ποτές.

Την ώρα πού έπεφτε ο Σταυρός στη θάλασσα, όλα τα καΐκια και τα καράβια, πού ήτανε φουνταρισμένα ανοιχτά στο πέλαγο, γυρίζανε την πλώρη τους κατά την Ανατολή, από κει πού ήρθε ο Χριστός στον κόσμο.

(*) Από το βιβλίο του «Το Αϊβαλί η πατρίδα μου»


http://librodoro.blogspot.com/2012/01/blog-post_1387.html

Ηθη και έθιμα των Φώτων στην Ελλάδα

Χαρούμενα και ελπιδοφόρα τα Φώτα

Ήθη και έθιμα της γιορτής των Θεοφανείων

Αθήνα

 

Χαρούμενα, θριαμβευτικά και ελπιδοφόρα, τα Θεοφάνεια ή Φώτα κλείνουν το Δωδεκαήμερο, που «άνοιξε» την παραμονή των Χριστουγέννων. Σε πολλές περιοχές της Ελλάδας γιορτάζονται πανηγυρικά μέσα από διάφορα ήθη και έθιμα.

Στα πρώτα χριστιανικά χρόνια η γιορτή αυτή κάλυπτε μαζί τα Χριστούγεννα και την Πρωτοχρονιά.

Καθ' όλη τη διάρκεια του τριημέρου των Φώτων (Αγιασμού, Θεοφάνεια, Αγίου Ιωάννη) γιορτάζεται και μία υπολανθάνουσα λατρεία προς το νερό. Τα νερά θεωρούνται παντού αγιασμένα. Κανείς πια δεισιδαιμονικός φόβος από τις νύχτες και τα ξωτικά του χειμώνα.

Κατά τα Θεοφάνεια φανερώθηκε η τριαδικότητα του Θεού, η Αγία Τριάδα. Λέγονται όμως και «Φώτα», γιατί κατά τα πρώτα χριστιανικά χρόνια, την παραμονή των Θεοφανίων βαπτίζονταν οι οπαδοί της νέας θρησκείας. Η αναζήτηση της καθάρσεως από τον άνθρωπο αντικατοπτρίζεται ακόμη και στις αρχαίες θρησκείες.

Αυτή τη μέρα ξεκινά και η αντίστροφη μέτρηση για τους καλικάντζαρους. Στις 5 Ιανουαρίου, παραμονή των Θεοφανείων, τα αερικά, τα παγανά, οι καλκάδες, οι γνωστοί σε όλους μας καλικάντζαροι, που έκαναν την εμφάνισή τους στον επάνω κόσμο με την αρχή του Δωδεκαήμερου, εγκαταλείπουν τις εγκόσμιες αταξίες τους και ξαναγυρίζουν στο αιώνιο έργο τους: Να κόψουν το δέντρο, που κρατάει τον κόσμο, ώστε να γκρεμιστεί και να χαθεί, για να εκδικηθούν τους ανθρώπους.

Στην ανατολική Μακεδονία ξεχωριστό ενδιαφέρον παρουσιάζει ο εορτασμός των Θεοφανείων στη Δράμα με πληθώρα εκδηλώσεων και δρώμενων. Σκοπός τους είναι η εξασφάλιση της καλοχρονίας, δηλαδή η καλή υγεία και η πλούσια γεωργική και κτηνοτροφική παραγωγή. Μαύρες κάπες, δέρματα ζώων, μάσκες, κουδούνια και θόρυβοι, στάχτη και σταχτώματα, χοροί και αγερμοί, αναπαράσταση οργώματος και σποράς, πλούσιο φαγοπότι και ευχές επιδιώκουν να επενεργήσουν στην καρποφορία της φύσης.

Σε απόσταση τεσσάρων χιλιομέτρων από την πόλη της Δράμας βρίσκεται το Μοναστηράκι, όπου κάθε χρόνο, στις 6 Ιανουαρίου, την ημέρα των Θεοφανίων, αναβιώνει το έθιμο των Αράπηδων. Έχει τις ρίζες του στην αρχαία ελληνική θρησκεία και πιο συγκεκριμένα στις διονυσιακές τελετές, ενώ έχει δεχτεί και χριστιανικές επιρροές.

Οι Αράπηδες είναι μια εθιμική παράσταση (δρώμενο) με έντονα την υπερβολή, το μαγικό και το λατρευτικό στοιχείο, στην οποία συμμετέχουν οι κάτοικοι της περιοχής. Είναι μία από τις μεταμφιέσεις του Δωδεκαημέρου (25/12-6/1) που γίνονται στο Νομό Δράμας και πιο συγκεκριμένα στο Μοναστηράκι, στο Βώλακα, στην Πετρούσα, στον Ξηροπόταμο, στους Πύργους και στην Καλή Βρύση.

Το ίδιο έθιμο συναντάμε επίσης και στα χωριά Βώλακας, Πετρούσα και Ξηροπόταμος. Αναβιώνει επίσης κάθε χρόνο και στη Νίκησιανη του Δήμου Παγγαίου στο νομό Καβάλας.

Στην Νέα Καρβάλη, ανατολικά της Καβάλας, κάθε χρόνο την παραμονή των Θεοφανίων αναβιώνουν τα «Σάγια», ένα έθιμο που τηρούνταν σε όλη την Καππαδοκία.

Το έθιμο αποτελεί μια τελετουργική πράξη με χορό και τραγούδι γύρω από αναμμένες πυρές.

Ένα από τα πιο γνωστά έθιμα των Θεοφανείων, τα «ραγκουτσάρια», αναβιώνει κάθε χρόνο στην πόλη της Καστοριάς, όπου οι κάτοικοι μεταμφιέζονται για να ξορκίσουν το κακό.

Φορούν τρομακτικές μάσκες που έχουν συμβολικό χαρακτήρα και περιφέρονται στους δρόμους κάνοντας εκκωφαντικούς θορύβους με τα κουδούνια τους. Συνηθίζουν να ζητούν από τον κόσμο την ανταμοιβή τους, επειδή όπως συνηθίζουν να λένε είναι το αντίτιμο για να διώξουν τα κακά πνεύματα.

Το «γιάλα - γιάλα» αναβιώνει στην Ερμιόνη της Αργολίδας πάνω από 50 χρόνια. Ανάλογα έθιμα επιβιώνουν και σε πολλά ψαροχώρια της περιοχής, όπως στο Πόρτο Χέλι και την Κοιλάδα.

Τα ξημερώματα των Φώτων, τα αγόρια που πρόκειται τη νέα χρονιά να παρουσιαστούν στο στρατό, συγκεντρώνονται, γευματίζουν όλοι μαζί και έπειτα γυρνούν σε όλα τα σπίτια της περιοχής από σοκάκι σε σοκάκι, φορώντας παραδοσιακές ναυτικές φορεσιές και τραγουδώντας το «γιάλα - γιάλα».

Την παραμονή των Φώτων οι κάτοικοι στολίζουν της βάρκες τους με φοίνικες, νεραντζιές και μυρτιές, τις οποίες δένουν στο λιμάνι πριν την καθιερωμένη βουτιά.

Στην Λευκάδα τηρείται το έθιμο «των πορτοκαλιών». Οι πιστοί βουτούν στη θάλασσα τα πορτοκάλια που κρατούν στα χέρια τους και τα οποία είναι δεμένα μεταξύ τους με σπάγκο.

Έπειτα τα παίρνουν στο σπίτι τους για ευλογία και αφήνουν ένα από αυτά για ένα ολόκληρο χρόνο στα εικονίσματα του σπιτιού. Πριν την τελετή της κατάδυσης του Τιμίου Σταυρού, ρίχνουν στη θάλασσα τα παλιά πορτοκάλια.

Σε άλλα νησιά, όπως τη Λέσβο, την ώρα που πέφτουν στη θάλασσα οι βουτηχτάδες για να πιάσουν τον Σταυρό οι γυναίκες παίρνουν με μια νεροκολοκύθα νερό από 40... κύματα. Έπειτα με βαμβάκι που βουτούν σ΄ αυτό καθαρίζουν τα εικονίσματα - χωρίς να μιλούν κατά τη διάρκεια της διαδικασίας - και στη συνέχεια ρίχνουν το νερό σε μέρος «που δεν πατιέται» (σε χωνευτήρι εκκλησίας).

http://news.in.gr/culture/article/?aid=1231144621

Ηθη και έθιμα των Φώτων στη Βόρεια Ελλάδα

 Ήθη και έθιμα, που χάνονται στο βάθος των αιώνων, θα αναβιώσουν αύριο, σε διάφορες περιοχές της βόρειας Ελλάδας, όπου μέσα σε κλίμα θρησκευτικής κατάνυξης, αλλά και ξεφαντώματος, θα πραγματοποιηθεί ο εορτασμός των Φώτων. Σε κωμοπόλεις, αλλά και μικρά χωριά το πρωί θα πραγματοποιηθεί ο καθιερωμένος αγιασμός των υδάτων, με την κατάδυση του σταυρού, ενώ στην Καστοριά, στη Χαλκιδική, στις Σέρρες στην Κομοτηνή και σε άλλες περιοχές της Μακεδονίας και της Θράκης, το εορταστικό δωδεκαήμερο θα ολοκληρωθεί με χορούς, τραγούδια και άφθονο κρασί.

    Στη Θεσσαλονίκη, η βασική τελετουργία των Φώτων, που αποτελεί για την εκκλησία ο αγιασμός των υδάτων, θα πραγματοποιηθεί αύριο (αμέσως μετά την ολοκλήρωση της θείας λειτουργίας στο μητροπολιτικό ναό Γρηγορίου Παλαμά) στην παλιά παραλία, στον ύψος της οδού Αγίας Σοφίας. Παρά τις δυσοίωνες προβλέψεις της Εθνικής Μετεωρολογικής Υπηρεσίας για τον αυριανό καιρό, αρκετοί τολμηροί κολυμβητές αναμένεται να αψηφήσουν την κακοκαιρία και να βουτήξουν στα παγωμένα νερά του Θερμαϊκού κόλπου για να ανασύρουν το σταυρό. Παρόμοιες τελετές θα πραγματοποιηθούν αύριο, μετά τις 11 το πρωί στα δημοτικά κολυμβητήρια Τούμπας, Συκεών, Παύλου Μελά Λαγκαδά, καθώς επίσης και στη δημοτική πισίνα Νεάπολης. Στο Δήμο Καλαμαριάς, μετά τον αγιασμό των υδάτων οι χειμερινοί κολυμβητές, θα κόψουν την πρωτοχρονιάτικη πίτα τους.

    Στην πόλη της Καστοριάς, αλλά και σε άλλες κωμοπόλεις και χωριά της δυτικής Μακεδονίας, θα αναβιώσουν και φέτος τα λεγόμενα «ραγκουτσάρια», το πρώτο «καρναβάλι» του νέου έτους, ένα από τα πιο γνωστά έθιμα σ΄ ολόκληρη την Ελλάδα, όπου οι κάτοικοι «ξορκίζουν» το κακό και διώχνουν τα κακά πνεύματα των καλικαντζάρων, βάφοντας τα πρόσωπά τους, φορώντας προβιές ζώων και χάλκινα κουδούνια. Οι ομάδες μεταμφιεσμένων, ξεχύνονται στους δρόμους και διασκεδάζουν με το πλήθος και υπό τους ήχους των τοπικών μουσικών συγκροτημάτων της περιοχής στήνονται τρικούβερτα γλέντια, σε δρόμους και πλατείες της μακεδονικής πόλης, μέχρι το βράδυ της Δευτέρας. Οι εκδηλώσεις του «καστοριανού καρναβαλιού» θα ολοκληρωθούν τη Δευτέρα 8 Ιανουαρίου, με την παρέλαση των μεταμφιεσμένων.

    Στο Παλαιόκαστρο Χαλκιδικής και σε άλλα χωριά του νομού, αναβιώνει το έθιμο των «Φωταράδων», όπου ομάδα καλαντιστών εκλέγει το "βασιλιά". Καταλήγουν στην πλατεία του χωριού όπου οι υπήκοοί του, οι «Φωταράδες», ντυμένοι με την τοπική ενδυμασία και κρατώντας μεγάλα ξύλινα σπαθιά, χορεύουν, προστατεύοντας από τους υπόλοιπους κατοίκους του χωριού, ένα… μεγάλο λουκάνικο δεμένο πάνω σε πάσαλο.

    Στη Γαλάτιστα, κάτω από ένα το ομοίωμα καμήλας κρύβονται έξι άνδρες, οι οποίοι τραγουδούν, υπό τους ήχους κουδουνιών. Μπροστά από το ομοίωμα προηγούνται χορεύοντας οι λεγόμενοι «Τζαμαλαροί». Το έθιμο της «Καμήλας» ολοκληρώνεται την επόμενη ημέρα των Φώτων, με την τέλεση εικονικού γάμου, μεταξύ ανδρών.

    Σε πολλά χωριά του νομού Δράμας οι κάτοικοι διασκεδάζουν με το διονυσιακό έθιμο των «Αράπηδων». 'Ανδρες, νεαρής κυρίως ηλικίας μεταμφιέζονται, φορώντας προβιές και μουτσούνες ζώων, και κάνοντας θόρυβο με κουδούνια, ενώ σε κάθε χωριό γίνονται γλέντια, με άφθονο τσίπουρο και υπό τους ήχους της μακεδονικής γκάιντας.

    Και στο νομό Σερρών, οι εορταστικές εκδηλώσεις των Φώτων θα ολοκληρωθούν, όπως κάθε χρόνο, την ερχόμενη Δευτέρα. Στις 8 Ιανουαρίου στη Νέα Πέτρα, στη Μονοκκλησιά, στο Χαροπό, και άλλα χωριά θα πραγματοποιηθεί το έθιμο της «Μπάμπως» η «Βρεξούδια», με τη διαφορά, όμως, ότι οι πρωταγωνιστές δεν θα είναι οι άνδρες, αλλά… γυναίκες. Μάλιστα, οι άνδρες είναι υποχρεωμένοι να κρύβονατι στα σπίτια τους ή να παρακολουθούν από μακριά, και για το λόγο αυτό το έθιμο μετονομάστηκε μεταγενέστερα σε “Ημέρα της Γυναικοκρατίας”.

    Η ημέρα αυτή είναι ημέρα τιμής στην γηραιότερη γυναίκα του χωριού (μπάμπω) που εκτελούσε κατά το παρελθόν και χρέη μαμής. Όλες οι παντρεμένες γυναίκες του χωριού κάτω από τους ήχους μουσικών οργάνων, συγκεντρώνονται στην κεντρική πλατεία και από εκεί πορεύονται προς το σπίτι της μπάμπως για να της προσφέρουν δώρα. Στη συνέχεια, σχηματίζοντας πομπή, με σκωπτικά τραγούδια χορό και κρασί, την περιφέρουν στην πλατεία.

    Κατά τη διάρκεια όλων των παραπάνω δεν επιτρέπεται να πλησιάσει κανείς άντρας, διότι τα δρώμενα είναι ακατάλληλα για αντρικά αυτιά. Αν παρ'Α όλα αυτά τολμήσει κάποιος να πλησιάσει, τότε οι γυναίκες τον κυνηγούν, τον καταβρέχουν και προσπαθούν να του βγάλουν ένα ρούχο, το οποίο στην συνέχεια θα δημοπρατήσουν.

    Μετά το πέρας της πομπής ακολουθεί γλέντι “κεκλεισμένων των θυρών”, με σκωπτικά τραγούδια, παραδοσιακά εδέσματα και κρασί.

    Στην Κομοτηνή και τη Νέα Καρβάλη Καβάλας, εξάλλου, θα αναβιώουν τα λεγόμενα «σάγια», όπου οι κάτοικοι πίνουν και γλεντούν γύρω από μεγάλες φωτιές, που ανάβουν στις πλατείες.

http://www.express.gr/news/politismos/550540oz_20120105550540.php3