Η Γριά Μόρα: Το Σκοτεινό Πνεύμα της Νύχτας στη Λαϊκή Παράδοση
Η «Μόρα» στην λαϊκή μας παράδοση
Έχετε νιώσει ποτέ στον ύπνο σας πως μια σκιά σας πλησιάζει από άγνωστη προέλευση, σας ακινητοποιεί και σας παίρνει την ψυχή; Νιώσατε τον τρόμο, σαν να βρίσκεστε σε πλήρη παράλυση - αβοήθητος - χωρίς καμία ελπίδα για άμυνα; Τι συμβαίνει όταν κοιμόμαστε και ποια άγνωστα πλάσματα-οντότητες μας περιβάλλουν, χορεύοντας τριγύρω μας ενώ εμείς.... αγνοούμε παντελώς την μορφή και τις προθέσεις τους;
Πρόκειται για τον κόσμο των σκιών. Έναν κόσμο άυλο και παράλληλο, όπου κατοικεί η Γριά Μόρα και ο Βραχνάς. Η Μόρα έχει εμπνεύσει πολλές λαϊκές ιστορίες και παραδόσεις, κυρίως σε αγροτικές περιοχές της Ελλάδας, όπου οι άνθρωποι προσπαθούσαν να εξηγήσουν μεταφυσικά το έντονο και τρομακτικό αυτό φαινόμενο που κάποιες φορές βίωναν.
Η Μόρα (ή αλλιώς "Μόρα του ύπνου") είναι μια παλιά δοξασία που συναντάται σε πολλές παραδόσεις, κυρίως των Βαλκανίων, αλλά και σε άλλες κουλτούρες άλλων χωρών με διαφορετικά ονόματα.
ΕΤΥΜΟΛΟΓΙΚΑ
Η ρίζα της λέξης Μόρα χάνεται στα βάθη της προϊστορίας. Από την πανάρχαια ινδοευρωπαϊκή λέξη *mer που σήμαινε "πεθαίνω", προέρχεται η Μόρα το νυχτερινό τέρας, που με τη μορφή άσχημης γριάς κάθεται πάνω στο στήθος του κοιμισμένου και του ρουφάει την ανάσα και τη ζωή!
Οι αρχαίοι Έλληνες από αυτή τη ρίζα έπλασαν τη λέξη μοίρα που είναι η μοιρασιά, το μερίδιο, ο κλήρος και η τύχη. Η μοίρα όμως του ανθρώπου είναι ο μόρος, ο θάνατος.
Η λέξη σήμαινε το τέλος του ανθρώπου, το θάνατο και τον όλεθρο. Έτσι συναντάμε τη λέξη «μόρος» στον Όμηρο. Η ομηρική μοίρα δεν είναι προσωποποιημένη θεότητα αλλά απρόσωπη δύναμη, ένα είδος ύπατης νομιμότητας που επιβάλλεται σε θεούς και ανθρώπους. Μαζί με το νόστιμον ήμαρ την ποθητή ημέρα της επιστροφής, υπάρχει και το μόρσιμον ήμαρ, η ημέρα του ολέθρου και του θανάτου! Από την ίδια ρίζα έπλασαν και τη Μορμώ, ένα φοβερό θηλυκό τέρας που τρόμαζε τους ανθρώπους, αλλά και τον Μόρο τον γιό της Νύχτας κι αδερφό του Θανάτου.
Οι Ρωμαίοι, ως ινδοευρωπαϊκός λαός, δημιούργησαν από την ίδια ρίζα τη λέξη mors- rtis για το θάνατο και την τελευτή. Τη λέξη αυτή διασώζουν πολλές σύγχρονες γλώσσες: (murder "φόνος" αγγλικά, αλλά και Nightmare το αντίστοιχο τέρας της νύχτας, mara, mare στα γερμανικά).
Ένας άλλος ινδοευρωπαϊκός λαός που κατέβηκε αργότερα προς τη Μεσόγειο, οι Σλάβοι έφεραν μαζί τους στον ελλαδικό χώρο γύρω στον 7ο αιώνα τη Μόρα (morь), που ήδη από την εποχή της κοινής σλαβικής, σήμαινε το πνεύμα του βασανιστή. Αυτό, με τη μορφή μιας νυχτοπεταλούδας, βασάνιζε ως εφιάλτης και πίεζε το στήθος του κοιμισμένου.
Ήταν η προσωποποίηση ενός κατώτερου δαίμονα η ανάμνηση του οποίου επιζεί ακόμα στη σλαβική παράδοση. Οι Σλάβοι, στις περιοχές που συμβίωσαν με τους Έλληνες, μετέδωσαν το δαίμονα αυτό της νύχτας με τη μορφή της Μόρας. Σε άλλες περιοχές που δεν υπήρχε συμβίωση, η Μόρα έχει το όνομα "Βαρυπνάς".
Στις λαϊκές παραδόσεις των σλαβικών λαών, ιδιαίτερα των νότιων, υπάρχουν μυθολογικά πρόσωπα με ονόματα του τύπου змора, мора, мара τα οποία έχουν ως κύρια λειτουργία τους να «πνίγουν και να βασανίζουν την νύχτα τους ανθρώπους που κοιμούνται, και να πέφτουν επάνω τους» και έχουν πολλές ομοιότητες με τα ελληνικά τρομακτικά θηλυκά πρόσωπα. Έτσι, στο σέρβικο «Μυθολογικό λεξικό» η μόρα περιγράφεται ως μια θηλυκή ύπαρξη που μοιάζει με στρίγγλα. Οι δοξασίες για την Μόρα είναι αρχαίες και έχουν πανσλαβικό χαρακτήρα
Στην ελληνική λαϊκή παράδοση, πολλοί θεωρούν οτι η προέλευση της είναι από την "Μορμώ" το μυθολογικό τέρας με το οποίο τρόμαζαν τα παιδιά οι αρχαίοι Έλληνες. Η Μόρα περιγράφεται ως ένα κακό πνεύμα ή δαιμονική παρουσία που έρχεται τη νύχτα και κάθεται πάνω στο στήθος του ανθρώπου ενώ κοιμάται, προκαλώντας του:
• Αίσθηση ασφυξίας ή πνιγμού
• Ακινησία – ο άνθρωπος δεν μπορεί να κουνηθεί ή να μιλήσει
• Έντονο φόβο ή πανικό
• Μερικές φορές παραισθήσεις, π.χ. ότι κάποιος είναι παρών στο δωμάτιο
Συχνά θεωρείται ότι πρόκειται για ψυχή νεκρού, ή για μάγισσα, ή για κακόβουλο ον που έρχεται τη νύχτα.
Επιστημονική εξήγηση
Υπάρχει βέβαια για το φαινόμενο αυτό και η επιστημονική ερμηνεία:
• Αυτά τα συμπτώματα αντιστοιχούν σε αυτό που η επιστήμη ονομάζει υπνική παράλυση (sleep paralysis) — μια κατάσταση στην οποία ο εγκέφαλος είναι ξύπνιος αλλά το σώμα παραμένει προσωρινά «παραλυμένο» καθώς μεταβαίνει από τον ύπνο στην εγρήγορση.
Είναι μια κατάσταση κατά την οποία:
• Ο εγκέφαλος "ξυπνά" ενώ το σώμα παραμένει προσωρινά παράλυτο (φυσιολογική λειτουργία REM ύπνου)
• Ο άνθρωπος έχει επίγνωση αλλά δεν μπορεί να κινηθεί
• Συχνά το φαινόμενο συνοδεύεται από υπναγωγικές ή υπνοπομπικές ψευδαισθήσεις, δηλαδή οπτικές ή ακουστικές παραισθήσεις
• Το φαινόμενο συνδέεται με άγχος, διαταραχές ύπνου, έλλειψη ύπνου, υπερβολική κούραση, ή ακόμη και μετατραυματικό στρες.
Προστασία & Αντιμετώπιση κατά τη Λαϊκή Παράδοση
Στην ελληνική παράδοση, η Μόρα πιστευόταν ότι μπορούσε να αποφευχθεί με διάφορους τρόπους:
• Προσευχές ή φυλαχτά
• Κρεμασμένα σκόρδα και σταυρούς, ή ψαλμούς κάτω από το μαξιλάρι.
• Λεκτικές προσταγές για να φύγει ("Φύγε Μόρα, είμαι του Χριστού")
Η Μόρα με διαφορετικό όνομα αναφέρεται και στην λαϊκή παράδοση άλλων χωρών. Έτσι έχουμε:
• Στη σκανδιναβική παράδοση να είναι γνωστή ως "Mara"
• Στην Ιαπωνία να υπάρχει το φαινόμενο "kanashibari"
• Στις ΗΠΑ και αλλού απλώς αναγνωρίζεται ως "sleep paralysis"
Παραδοσιακές Ιστορίες για τη Μόρα
1. Η Μόρα ως μάγισσα
Σε πολλά χωριά πίστευαν ότι η Μόρα δεν ήταν πνεύμα, αλλά μάγισσα ή γριά που μπορούσε να «βγει από το σώμα της» τη νύχτα και να πάει να πνίξει ανθρώπους στον ύπνο τους. Μερικοί έλεγαν ότι: «Αν ξυπνήσεις και τη δεις, δεν πρέπει να της μιλήσεις, γιατί αν σου απαντήσει, πεθαίνεις.»
2. Η Μόρα που μπήκε από την κλειδαρότρυπα
Άλλη ιστορία λέει ότι η Μόρα μπαίνει στο σπίτι σαν καπνός ή από την κλειδαρότρυπα. Ένας άντρας την είδε να έρχεται σαν μαύρη σκιά και να κάθεται στο στήθος του. Έκανε το σταυρό του και φώναξε:
«Φύγε Μόρα, είμαι του Χριστού!»
Τότε εκείνη εξαφανίστηκε μέσα από τον τοίχο.
3. Η Μόρα και ο καθρέφτης
Σε κάποιες περιοχές, πίστευαν ότι αν κοιτάξεις καθρέφτη αμέσως μετά την επίθεση της Μόρας, θα δεις το πρόσωπό της πίσω από τον ώμο σου. Αν το δεις και πεις το όνομά της, θα την ξεμασκαρέψεις – και ίσως καταλάβεις ποια μάγισσα του χωριού είναι.
Παραδοσιακοί Τρόποι Αντιμετώπισης
Με θρησκευτικά φυλαχτά:
• Κρεμούν σταυρούς, κομποσκοίνια ή εικόνες αγίων στο κεφαλάρι του κρεβατιού.
• Πολλοί κοιμούνται με ένα φυλαχτό κάτω από το μαξιλάρι ή λένε την ευχή:
«Ιησούς Χριστός νικά και όλα τα κακά σκορπά» τρεις φορές πριν κοιμηθούν.
Φυσικά υπάρχουν και μαγικά μέσα:
• Βάζουν σκόρδα ή φλούδες λεμονιού κάτω από το μαξιλάρι για προστασία.
• Κάποιοι αλείφουνν την πόρτα με αγιασμό ή λάδι από το καντήλι για να μην μπει η Μόρα.
Τελετουργικές ή μαγικές πρακτικές
• Υπήρχε το έθιμο να γράφουν το όνομα του θύματος σε χαρτί, να το καίνε και να λένε ξόρκια.
• Άλλοι πρότειναν να μην κοιμάται κάποιος ανάσκελα οπότε έτσι «δεν δίνεις χώρο στη Μόρα να κάτσει στο στήθος σου».
Στην λαογραφία υπάρχει καταγραφή του Κωνσταντίνου Μαντζίλα, πρακτικού γιατρού από το χωριό Χουλιαράδες Ιωαννίνων όπου αναφέρεται το λαϊκό γιατροσόφι για το «ξάφνισμα στον ύπνο», γνωστό ως «Μώρα». Σύμφωνα με την καταγραφή, όταν κάποιος πάσχει από «ξάφνισμα στον ύπνο», ρίχνουν όπλο στο κρεβάτι και σταυρώνουν το κρεβάτι και το στήθος του πάσχοντος τρεις φορές. Η καταγραφή αυτή δημοσιεύθηκε το 1959 από τον Δημήτριο Β. Οικονομίδη και φυλάσσεται στο Κέντρο Λαογραφίας της Ακαδημίας Αθηνών.
Στη Λακωνική Μάνη, όταν ο ανάδοχος παραδίνει το νεοβάφτιστο στη μητέρα του και εύχεται να το φυλάει από τις στρίγγλες και τις μόρες. Από τους Σλάβους, πήραν τη λέξη κι οι Ηπειρώτες με την έννοια του εφιάλτη.
Μωρή Μόρα και Μορού
μέτρα τ' άστρα τ' ουρανού
και την άμμο της θαλάσσης,
και τα σοκάκια τση Πόλης
κι απέ να 'ρθεις να με πλακώεις.
Αυτό το ξόρκι για να μη ξανάρθει η Μόρα, τραγουδούσαν στο Φοινίκι της Θεσπρωτίας.
Οι παραπάνω καταγραφές αντικατοπτρίζουν τις λαϊκές αντιλήψεις και πρακτικές αντιμετώπισης της Μόρας, του φαινομένου που έχει έντονη παρουσία στην ελληνική παράδοση.
Ο Νικόλαος Πολίτης επίσης θεμελιωτής της ελληνικής λαογραφίας, κατέγραψε πολυάριθμες παραδόσεις σχετικές με τη Μόρα. Στο έργο του «Παραδόσεις» (τόμος Β΄), περιλαμβάνεται η εξής αφήγηση:
«Η Μόρα είναι πνεύμα που έρχεται τη νύχτα και κάθεται στο στήθος του κοιμισμένου, προκαλώντας του ασφυξία και τρόμο. Για να την αποτρέψουν, οι άνθρωποι σταυρώνουν το κρεβάτι και το στήθος τους τρεις φορές πριν τον ύπνο.»
Αυτή η καταγραφή αντικατοπτρίζει τις λαϊκές αντιλήψεις και πρακτικές αντιμετώπισης της Μόρας, ενός φαινομένου που όμως συνδέεται επιστημονικά με την υπνική παράλυση αλλά ας δούμε και τι λένε οι μύστες του μεταφυσικού.
Η ΓΡΙΑ ΜΟΡΑ ΜΕΤΑΦΥΣΙΚΑ
Για το μυστήριο αυτό έχουν ερευνήσει πολλοί μελετητές του μεταφυσικού. Ο Τζόναθαν Μπράιτ, έχει ερευνήσει διεξοδικά το θέμα της Μόρας. Μιλώντας στον Γιάννη Μούτσο, αποκαλύπτει τα στοιχεία των ερευνών του και τα συμπεράσματα στα οποία έχει καταλήξει.
"Ποια είναι η γριά Μόρα;" "Το φαινόμενο της Μόρας είναι γνωστό από την παράδοση περισσότερο. Είναι κάτι συνηθισμένο και παρατηρείται εδώ και χιλιάδες χρόνια.
Η Μόρα είναι το φαινόμενο κατά το οποίο κυρίως όταν ήμαστε ξαπλωμένοι και σε χαλάρωση την ώρα του ύπνου ή σε υπναγωγικά στάδια, νοιώθουμε μια επίθεση από κάτι ξένο να μας πλακώνει, να μην μας επιτρέπει να αναπνεύσουμε και συχνά αυτό συνοδεύεται από οπτασίες από μορφές σκοτεινές, σκιώδεις. Αυτό είναι που έχει μείνει και στην παράδοση να λέμε σαν Μόρα ή Βραχνά. Είναι το αντίστοιχο του σαξονικού nightmare ενώ η μόρα η βαλκανική είναι το nightmare των άγγλων".
"Ένα πραγματικό φαινόμενο"
"Πραγματικό είναι με την έννοια του οτιδήποτε αντιλαμβανόμαστε εμείς σαν αληθινό, εγώ θα το ονόμαζα πραγματικό. Η διάκριση του πραγματικού με το αληθινό για μένα είναι λεπτή και δεν έχει να κάνει με το αν κάποιος αντιλαμβάνεται κάτι με τον Α ή με τον Β τρόπο, όσο με τα αν υπάρχει κάτι πραγματικά που να προκαλεί ένα ερέθισμα ώστε ο άλλος να το αντιληφθεί με κάποιο τρόπο. Η επιστήμη το εξετάζει και το διερευνά σαν φαινόμενο το οποίο μπορεί να προκαλείται από τον οργανισμό. Η παράδοση πάλι έχει τις δικές τις ερμηνείες -ότι πρόκειται για ένα πλάσμα το οποίο έρχεται και επιτίθεται. Η αλήθεια είναι κάπου στη μέση.
Υπάρχουν διάφορες μορφές που παραδοσιακά μπορεί να παίρνει αυτό το φαινόμενο, όπως, η γριά ή ένα μικρό πλάσμα με ένα σκουφί. Τέτοιες καταγραφές έχουνε γίνει από τον Νικόλαο Πολίτη από τις αρχές του 20ου αιώνα, τέλη 19ου αιώνα. Υπάρχουν παραδόσεις και παραδοσιακές ρύσεις που αφορούν αυτό το πράγμα: λένε ότι «με πλάκωσε η Μόρα» ή «έβγαλα το Βραχνά» ". "Μόρα - μια συμφωνία σιωπής;" "Εκείνο που περιγράφει ένας άνθρωπος που έχει έρθει σε επαφή με την Μόρα είναι ένα βίωμα του. Συνήθως όμως αποφεύγει να το περιγράψει γιατί φοβάται. Είναι συνήθως κάτι που το καταπνίγει. Δεν είναι πολλές φορές που αυτός που βιώνει κάτι τέτοιο -χωρίς κάποιο έναυσμα- θα βγει να μιλήσει αριστερά και δεξιά. Παρόλα αυτά είναι πάρα πολύς ο κόσμος που το βιώνει. Σε μια στατιστική έρευνα που είχε κάνει ο Χάφορντ πριν από 20 χρόνια, έδειξε ότι τουλάχιστον ένα 15% έχει αντίστοιχα βιώματα έστω και μία φορά στη ζωή του και αυτό είναι το βίωμα που μένει στον άνθρωπο και το οποίο θα περιέγραφε.
Το βίωμα είναι αναμφισβήτητο. Δεν είναι ένα παραμυθάκι. Είναι βίωμα". "Το βίωμα της Μόρας" "Αυτό που βιώνει κανείς το αντιλαμβάνεται περισσότερο σαν αίσθηση ότι κάτι του επιτίθεται, κάτι τον πλακώνει, κάτι τον δυσκολεύει να αναπνεύσει. Και συχνά αυτό το κάτι το βλέπει κιόλας με πολύ συγκεκριμένες μορφές. Μορφές σκιώδεις που συνήθως θυμίζουν κάποιον σκοτεινό κουκουλοφόρο ή -ανάλογα πως την ερμηνεύει κανείς- σαν γυναικεία μορφή με κουκούλα, μαντίλα ή κάποιος τύπος με καπέλο άλλοτε ημίψηλο άλλοτε σε στυλ καουμπόικο. Ουσιαστικά τη σιλουέτα βλέπουνε ή και κάποιο πλάσμα που είναι καθισμένο πάνω τους ή τους πιέζει. Είναι μεγάλη συζήτηση το αν αυτό είναι γέννημα του εγκεφάλου τους ή είναι κάτι το οποίο έρχεται πραγματικά πάνω τους εκείνη τη στιγμή. Πιστεύω ότι η αλήθεια είναι κάπου ενδιάμεσα. Η εναλλακτική άποψη των ερευνητών είναι ότι πραγματικά αφορά κάποια άλλα πλάσματα τα οποία μπορεί να είναι οντότητες από κάποιες άλλες διαστάσεις, μπορεί να είναι κάποια δαιμονικά πλάσματα. Από την άλλη πλευρά η άποψη της ψυχιατρικής, ψυχολογίας κάνει λόγο για παραίσθηση ουσιαστικά που προκαλείται για τον Α ή Β λόγο από κάποιον μηχανισμό στον άνθρωπο. Ωστόσο η δική μου έρευνα έχει δείξει ότι υπάρχει ένα ερέθισμα εξωτερικό το οποίο επικοινωνεί και εσωτερικά με τον άνθρωπο και η μορφή που βλέπουμε δεν έχει τόση μεγάλη σημασία. Είναι απλά ένα μέσο που επικοινωνούμε με το περιβάλλον, και έτσι το αντιλαμβανόμαστε¨".
"Οι άνθρωποι δεν κοιμούνται όταν βλέπουν την Μόρα" "Οι περισσότερες μαρτυρίες λένε ότι η Μόρα εμφανίζεται όταν οι άνθρωποι είναι ξαπλωμένοι στο κρεβάτι τους σε απόλυτο σκοτάδι. Υπάρχουν και μαρτυρίες για ανθρώπους που δεν έχουν καμία σχέση με αυτά τα στάδια. Βλέπουν αντίστοιχες μορφές σε εντελώς διαφορετικές συνθήκες. Κατά κανόνα, σύμφωνα με τις περισσότερες μαρτυρίες συμβαίνει την ώρα που είναι προς τα στάδια πριν και μετά από τον βαθύτερο ύπνο δηλαδή σε υπναγωγικό στάδιο το οποίο είναι ένα λεπτό χρονικό σημείο γιατί την ίδια στιγμή υπάρχει και η ζυγαριά μεταξύ συνειδητού και ασυνειδήτου που αρχίζει και μετακινείται από τη μία και την άλλη μεριά. Προσωπικά πιστεύω ότι είναι μια στιγμή που μπορεί να ανοίξει μία πύλη μέσα από την οποία μπορείς να επικοινωνήσεις με κάποιον άλλο χωροχρόνο, ή μια άλλη διάσταση".
Πηγές:
ΒΙΚΙΠΑΙΔΕΙΑ
https://labastia.blogspot.com/2016/04/12.html
https://www.eens.org/EENS_congresses/2010/Klimova_Ksenia.pdf
