ΕΚ ΒΑΘΕΩΝ ΑΠΟ ΤΟΝ ΓΙΑΝΝΗ ΤΣΑΡΟΥΧΗ

 

 

ΕΚ ΒΑΘΕΩΝ

ΑΠΟ ΤΟΝ ΓΙΑΝΝΗ ΤΣΑΡΟΥΧΗ

Ο Γιάννης Τσαρούχης δεν χρειάζεται συστάσεις — όχι μόνο ως ζωγράφος, αλλά και ως στοχαστής της νεοελληνικής ψυχής. Μοναχικός ερευνητής, ειρωνικός παρατηρητής, ανατόμος της αισθητικής και της κοινωνίας, συνομιλεί εδώ εκ βαθέων, με θάρρος και νηφαλιότητα. Ξεδιπλώνει τις αμφιβολίες και τις διαπιστώσεις του για την τέχνη, τη ζωή, τη μόδα, την πολιτική, την πνευματική ωρίμανση, τη νεότητα και την πικρή αλήθεια του «λάθους προσανατολισμού». Δεν είναι εξομολόγηση. Είναι ένας εσωτερικός μονόλογος που διαλέγεται — με τον εαυτό του και με όλους μας.

Λοιπόν, Γιάννη, λες να πήραμε τη ζωή μας λάθος;*

Ο Τσαρούχης πιστεύει πώς, ναι. Μα δεν είναι πικραμένος. Δεν ξέρει λέει — αν θα γινόταν πάλι ζωγράφος αν ξανάρχιζε τη ζωή του.

Ο προσανατολισμός μας στη Δύση — επισημαίνει — μας οδήγησε στο σημερινό απροχώρητο, στην κοινωνία της πολυκατοικίας και της βίας. Αλλά, πάλι, αν πηγαίναμε προς την Ανατολή, θάβγαινε τίποτα καλύτερο;

Συνέντευξη στον Α. ΔΕΛΗΓΙΑΝΝΗΣ

Ευφυής εγώ; Που τέτοια τύχη;» - λέει ο Γιάννης Τσαρούχης, ένας από τους «πιο ευφυείς» Έλληνες, ο οποίος αντικρούει ταυτόχρονα και τον χαρακτηρισμό τού «ματαιόδοξου» που του προσάπτουν μερικοί, επειδή είναι ο πρώτος Νεοέλληνας πού φτιάχνει ένα Μουσείο στ’ όνομα του. Στην πραγματικότητα μετατρέπει το σπίτι του στο Μαρούσι σε μουσείο πού θα περιέχει όλα τα έργα του — όσα «γλύτωσαν» από την υστερία των συλλεκτών και των έμπορων που ανέδειξαν σε «ζωγράφο   μόδας»   τον   Τσαρούχη.

• Ετοιμάζω, λέει ο Τσαρούχης, το σκηνικό της ζωής μου. Με αποτροπιάζει η ιδέα ότι ετοιμάζω ένα Μουσείο για τον εαυτό μου. Χωρίς νάχω πολύ κακή ιδέα για τον εαυτό μου, ο τίτλος «Μουσείο» μού φαίνεται πομπώδης. Από την άλλη μεριά, το να μαζέψω μερικά έργα μου σε ένα χώρο για να τα γλυτώσω από τους εμπόρους και τους συλλέκτες μου φαίνεται  κάτι  το σωστό.  'Ότι έκανα στη ζωή μου ως ζωγράφος είναι μια σειρά από πειράματα  κι αναζητήσεις.   Κάθε τόσο μου δίνουν κι έναν τίτλο επαινετικό ή υβριστικό. Προσπαθώ να καταλάβω, στ' αλήθεια, τι είναι η ζωγραφική. Προσπαθώ να μάθω πράγματα που θα ήθελα να τα ξέρω και δεν   μου  τα  δίδαξε   κανείς...

—Για ποια πράγματα που δεν ξέρετε μιλάτε;

• Η καλή ζωγραφική αρχίζει από τον μουσαμά, αν όχι από το ίδιο το ύφασμα που γίνεται ο μουσαμάς. Πριν από τρία χρόνια παρακάλεσα έναν καθηγητή, πιο γέρο από μένα να μου επιτρέψει σαν ακροατής να παρακολουθήσω στη Σχολή Καλών Τεχνών τού Παρισιού τα μαθήματα τεχνικής. Μα το όριο ηλικίας για να  γραφτεί  κανείς στη   Σχολή τελειώνει στα 30... Άλλα δεν είναι μονό η τεχνική που μου λείπει. Χρειάζεται μια συνεχής ηθική άσκηση για να είμαστε ο εαυτός μας κι’ όχι ένα καλό ή κακό αντίτυπο της μόδας. Ασφαλώς δεν θα υπάρχουν αριστουργήματα στη συλλογή που θα προσφέρω στο ίδρυμα που πρόκειται να γίνει. Αλλά νομίζω θα υπάρχουν πολλά ενδιαφέροντα στοιχεία για κείνους που νοιάζονται για τη ζωή  και  τη   ζωγραφική...

 

Ύποπτο το ομαδικό

— Είπατε για τη μόδα και δείξατε πως σας ενοχλεί η όχι;

• Η μόδα είναι κάτι το πολύ ανθρώπινο, άλλα γρήγορα γίνεται μια απάνθρωπη και στείρα τυραννία. Όλοι την ακολουθούν και στο βάθος κανείς δεν συμφωνεί μαζί της. Κάθε τι το ομαδικό, υπό καθοδήγηση, τις πιο πολλές φορές είναι ύποπτο. Προτιμώ τις ομαδικότητες που γεννιούνται από προσωπικές συνειδητοποιήσεις και ενώνονται εκ των υστέρων σε ένα κοινό ιδανικό. Η μόδα είναι ή αυτό το καλό και αυθόρμητο πράγμα, η συνήθως βιασμός της προσωπικότητας από συμφέροντα κάποιας ομάδας που ενδιαφέρεται για το κέρδος. Όταν λέμε μόδα συνήθως εννοούμε το κακό πράγμα. Όταν λέμε «ντεμοντέ» υπονοούμε ότι ένα λαχείο έταξε πολλά κέρδη και τελικά δεν έπεσε! Βεβαίως, «ντεμοντέ» δεν είναι ότι είναι απλώς παλαιό  ή  ξεχασμένο...

—Και τι είναι για σας το παλαιό ή το ξεχασμένο, που, ταυτόχρονα, δεν είναι «ντεμοντέ»;

Ο Όμηρος είναι πολύ παλαιότερος από τον Δροσίνη. Δε σημαίνει όμως πως ο Όμηρος είναι ξεπερασμένος... Ο Παπαδιαμάντης ήταν για πολύ καιρό και παλιός και ξεχασμένος. Το ίδιο μπορούμε να πούμε για τον Κάλβο και τον Καβάφη, που   είναι,   σήμερα,   τόσο   επίκαιροι...

—Ας μιλήσουμε κύριε Τσαρούχη για την ευφυΐα σας! Είστε αλήθεια, τόσο ευφυής όσο σας παρουσίαζουν;

•  Η ευφυΐα και η ομορφιά είναι κάτι που το βλέπουν πιο καλά οι άλλοι, παρά εμείς οι ίδιοι. Είναι υπόθεση των άλλων. Αμύνομαι όσο μπορώ και προσπαθώ να εξουδετερώσω τους εχθρούς μου. Ο φόβος ενός κινδύνου αυξάνει τις διανοητικές ικανότητες ενός πλάσματος αν δεν τις διαλύει. Δεν ξέρω αν είμαι ευφυής, γιατί έχω κάνει πολλές γκάφες στη ζωή μου. Μερικοί με λένε είρωνα γιατί είμαι πολύ οξύς, όταν κανονίζω την υποκρισία των άλλων που είναι ένα ύπουλο ερπετό...

—Είσθε λοιπόν είρων! Τι είναι για σας η ειρωνεία — πως την χρησιμοποιείτε;

•  Το να προσπαθώ να ρίχνω το ετοιμόρροπο καμουφλάρισμα που προδίδει πιο πολύ από το καλυπτόμενο. Είναι μια πράξη αγάπης που φαίνεται σαν κακία...

-—Είπατε μόνος σας ότι είσθε και οξύς. Πότε γίνεστε οξύς;

• Έχω κάποια Ιδανικά και κάποια γούστα. Όταν βλέπω να κινδυνεύει η εκπλήρωση τους από κακά ένστικτα αυτοσυντηρήσεως μικρών ανθρώπων γίνομαι έξω φρενών. Τα κακώς εννοούμενα συμφέροντα, οι μικρές εξασφαλίσεις σε βάρος του εαυτού μας και σε βάρος των άλλων, με λίγα λόγια ο φόβος που δημιουργεί ζημιές ανεπανόρθωτες — έ μπροστά σ' αυτά γίνομαι οξύς.

 

 

«Χάνω φίλους...»

—Αυτό τον καιρό με τι γίνεστε οξύς;

•  Προσπαθώ να μη θυμώνω με τίποτα. Προσπαθώ να μελετώ τα προβλήματα που μου παρουσιάζονται όσο μπορώ με πιο μεγάλη γαλήνη. Διαφωνώ μ' αυτούς που θυμώνουν για να ξεσκάσουν! Όταν κάτι είναι πολύ κακό πρέπει να το μελετούμε με πολλή προσοχή και από τη ρίζα του. Σκεφτόμενος έτσι, χάνω κάθε μέρα φίλους, γιατί όλοι — νέοι η γέροι — θέλουν να τα πουν ένα χεράκι και να ξεσκάσουν. Κάθε άσχημο γίνεται κρυφά. Κρυφά και αποτελεσματικά πρέπει να το πολεμούμε. Η μελέτη της πηγής τού κακού, η μελέτη αν πράγματι είναι κακό  ή όχι, αξίζει εκατό φορές παραπάνω από θεαματικές διαδηλώσεις και διαμαρτυρίες που μας ξαλαφρώνουν απλώς. Για ορισμένα πράγματα πρέπει λχ να παύουμε νάμαστε παιδιά και να γινόμαστε ενήλικες. Για ορισμένα άλλα πρέπει νάμαστε παιδιά.

—Τι θέλετε να πείτε; Πότε, ας πούμε, πρέπει νάμαστε ενήλικες και πότε πρέπει  νάμαστε παιδιά;

•    Όταν η ανάγκη το ζητά. Στην ευαισθησία και στην αίσθηση δεν υπάρχει πρόοδος με την ηλικία. Αντίθετα, στο να καταλαβαίνεις την άπατη υπάρχει μια πικρή πρόοδος. Ο Μπετόβεν έλεγε «προστατεύω τον εαυτό μου για να εμποδίσω τους άλλους να κάνουν το κακό» Παρ' όλα αυτά, είναι καλύτερα κανείς να εξαπατάτε παρά να χάσει την ευαισθησία του Το χειρότερο είναι να είσαι βλάκας και αναίσθητος. Το πρόβλημα είναι πως η ευαισθησία των ανθρώπων γίνεται θέμα εκμεταλλεύσεως από τους καπάτσους. Έχουμε κάθε συμφέρον να θέσουμε έκτος εμπορίου την ευαισθησία μας και ν' αδυνατίσουμε κάθε μεσάζοντα...

—Ας μιλήσουμε, κύριε Τσαρούχη για τους νέους...

•   Η σημερινή ζωή αναγκάζει τους νέους διά τις βίας να ωριμάσουν γρήγορα. Είναι πολύ  πιο  ώριμοι   από εμάς  στον καιρό μας. Άλλα αύτη η ωρίμανση είναι συζητήσιμη. Η αληθινή ωρίμανση είναι σπάνιο πράγμα και για τους νέους και για τους γέρους. Φυσικά, αντιπαθώ πολύ τον τύπο του φτωχού πλαίυ μπόυ που είναι ο επικρατέστερος στην εποχή μας. Η πολιτική ανωριμότητα και άγνοια συνδυασμένη με φανατισμό κομματικό, καταργεί κάθε ωρίμανση... Διαλέγει κανείς το κόμμα του με  περισσότερη  επιπολαιότητα  απ' οτι διαλέγει την ποδοσφαιρική του ομάδα. Τίποτα δεν μ’ ενδιαφέρει περισσότερο από τη γνώση της πολιτικής. Αλλά τι σχέση έχει η πολιτική πραγματικότητα με τα κόμματα που λένε «παραμύθια» για να συγκεντρώνουν γύρω τους τους νέους.

 

 

Ισορροπία συμφερόντων

—Η πολιτική για σας τι είναι;

•    Ισορροπία συμφερόντων κι όχι ο παιδικός καυγάς για την απόκτηση της αρχής. Πρέπει να ξέρει κανείς τι συμβαίνει για να μην αισθάνεται μεγάλες απογοητεύσεις. Τίποτα δεν είναι άσχετο με τη ζωή μας και είμαστε υπεύθυνοι για το καθετί..

—Πόσο σας ενδιαφέρει η πολιτική;

•   Η πολιτική  για μένα είναι οι κίνδυνοι προς μελέτη — κι όχι το λαχείο που ελπίζω να μου πέσει. Σ' αυτό διαφωνώ με τους περισσότερους οι ο ποίοι βλέπουν ότι η πολιτική είναι αυτό που «τάζει» κι ον αυτό  που  δίνει...

—Και τι δίνει η πολιτική;

•   Συνήθως τίποτα.

—Και ποιοι δίνουν, κύριε Τσαρούχη;

•    Κανένας. Αλλά γιατί πρέπει να δίνει κανείς; Δεν έχουμε χέρια να δουλέψουμε;

— Ας αγγίξουμε ένα άλλο κεφάλαιο, κι ας μιλήσουμε για τα βραβεία και τους επαίνους που, όπως φαίνεται, είναι πράγματα που δεν σας αγγίζουν...

•    Σπανίως παίρνει κανείς ένα βραβείο για την προσφορά του στον άνθρωπο. Το παίρνει, μάλλον, για το συμφέρον αυτού που του το δίνει. Γενικά η τέχνη βραβεύεται μόνο από την έκφραση τού προσώπου αυτού που την αγγίζει... Όλα τ’  άλλα  είναι   υψηλή   η  χαμηλή  πολιτική και μάλλον κομματική. Συμβαίνει όμως, πολλές φορές, άνθρωποι πραγματικής άξιας να παίρνουν βραβεία. Είναι από την ανάγκη αυτών που τα δίνουν να μην χάσει την αξία του το βραβείο. Βραβεύονται συνήθως οι υπηρέτες και κάθε τόσο ένα αφεντικό για να ψηλώνει ο υπηρέτης πως πήρε το ίδιο βραβείο με το αφεντικό..

— Εσείς,    ένας    «αισθητικός   ανατόμος   αυτού    τού τόπου...». Αλήθεια σας αρέσει   αυτός  ο  χαρακτηρισμός;

• Όχι. Είναι ωραίο έργο αλλά δύσκολο. Έχω επίγνωση πόσο  λίγο  αξίζω.

— Εσείς λοιπόν, που ζείτε σε μια κοινωνία που όλα της είναι «πλην».. Έτσι δεν πιστεύετε;

• Ως καλλιτέχνης, αν μου επιτρέπετε αυτό τον τίτλο, μόνο οργή και ειρωνεία αισθάνομαι. Ως άνθρωπος όμως συμπόνια και ενδιαφέρον για το παραστράτημα τόσων απλών ανθρώπων. Οι πολυκατοικίες τους τα δυάρια τους  οι διακοσμήσεις τους, τα πάρτι, τους, το ντύσιμο τους -— όλα αυτά είναι ανάξια φέρετρα ζωντανών ανθρώπων. Θάθελα νάχα ικανότητες γιατρού για να τους ελευθερώσω από τα δεσμά   τού   «ανωτέρου»  επιπέδου τους... Όλοι με λένε δάσκαλο και μερικοί «μαιτρ». Κανένας δεν είναι πρόθυμος να δώσει προσοχή στις διδασκαλίες μου και στον καλύτερο τρόπο ζωής που προσπαθώ να έχω. Το πρόβλημα για μένα τίθεται ως έξης: ' Η θα πρέπει να τα παρατήσω όλα και να γίνω δάσκαλος ψυχών ή γελοιογράφος ή να κλειστώ και να μην βλέπω κανέναν... Όλοι εξανίστανται εναντίον των «ισχυρών της γης», φωνάζουν και ξεσπάνε, άλλα κανένας δεν κάνει το παραμικρό για να πάψουν να τον προστατεύουν...   Ζούμε    σε   μια   εποχή μεταβατική . Η ίδια η τέχνη στην οποία ειδικεύτηκα πολύ συχνά μου φαίνεται ανήθικη ή κουτή. Δεν ξέρω αν θα ξαναδιάλεγα την ίδια δουλειά αν ξανάρχιζα τη ζωή μου. Ασφαλώς όχι. Ότι θεωρούμε κάλο στην εποχή μας καταντάει στο τέλος να βοηθά ανθρώπους να σκοτώνουν την ψυχή μας Η αρρώστια που μας δέρνει δεν γιατρεύεται   με   αισθητική...

 

Η ζωή  μας λάθος

—Μιλάτε   με    λόγια   ενός πικραμένου ανθρώπου...

• Δεν είμαι πικραμένος. Απλούστατα συχνά σκέπτομαι πως πήρα τη ζωή μου λάθος. Προσπάθησα να κάνω κάτι στη ζωή μου. Δεν ήταν απολύτως αυτό που ήθελα να κάνω. Ο προσανατολισμός μας στη Δύση, που αρχίζει από την επανάσταση του 1821, μας οδήγησε στο σημερινό απροχώρητο. Για να το πούμε πιο άπλα — στην πολυκατοικία και στη βία.. Δε λέω πως υπήρχε δυνατότητα να πάμε προςτην "Ασία — ποια Ασία άλλωστε; Η Ασία των μουσείων όπως και η Δύση των μουσείων τι σχέση μπορεί να έχει με την αγριότητα της σημερινής ζωής. Τα μουσεία όμως μας διδάσκουν πως ο κόσμος ήταν το ίδιο άγριος πάντοτε. Κι’ ο καλλιτέχνης προσπαθούσε να λάβει συνείδηση ενός ανώτερου, προορισμού τού ανθρώπου. Προσπαθώ να μετατρέψω την πίκρα μου σε γνώση χρήσιμη για να αντιμετωπιστούν τα αληθινά αίτια της πίκρας. Η ηθική ζωή μ’ ενδιαφέρει πιο πολύ από την τέχνη. Γι’ αυτό δικαίως πολλοί λένε πως δεν είμαι καλός καλλιτέχνης...

—Κρίση λοιπόν της κοινωνίας μας, που δεν βγάζει, πια κύριε Τσαρούχη ούτε μεγάλους ζωγράφους, ούτε μεγάλους ποιητές...

• Άλλα είναι τα ιδανικά και οι σκοποί της εποχής μας. Άλλα πράγματα έχουμε ανάγκη. Γι' αυτό το μεγαλείο στην εποχή μας πρέπει να κριθεί ανάλογα   με   την   εξυπηρέτηση   μεγάλων αναγκών του ανθρώπου. Οι μεγάλοι άνθρωποι μιας άλλης εποχής ήταν χρήσιμοι, βαθύτερα χρήσιμοι. Υπάρχουν σπουδαία βιβλία στην εποχή μας, σπουδαίοι άνθρωποι και σπουδαία μυαλά. Αλλά δεν είναι γνωστοί και η δομή της κοινωνίας δεν τους επιτρέπει νάρθουν σε επαφή με το κοινό. Αλλά κι αν έρθουν, το κοινό είναι τόσο προκατειλημμένο από την ακαδημαϊκή ρουτίνα της επίσημης τέχνης. Σε μια παλιότερη εποχή το Λούβρο και το Πράντο τυράννησαν καλλιτέχνες και κοινό. Σήμερα, το «Μπωμπούρ» και το Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης του κάθε τόπου τυραννεί και ερεθίζει τους νέους που επιθυμούν να γίνουν διάσημοι και πλούσιοι. Δεν μπορούμε να γυρίζουμε στην παλιά καλή εποχή. Αλλά δε μπορούμε κιόλας να περιφερόμαστε αλλόφρονες με το λαχείο που δεν μας έπεσε! Τοχω ξαναπεί. Τα μουσεία μοντέρνας τέχνης μου θυμίζουν το μαυσωλείο του Λένιν. Δεν κρίνω τον Λένιν ή την μοντέρνα τέχνη μιλώντας έτσι, άλλα κάτι δεν πάει  καλά στα Μουσεία.

—Κι όμως εσείς, φτιάχνατε μουσείο και, μάλιστα δικό σας...

• Βεβαίως. Κι αυτό μου δημιουργεί πολλά προβλήματα ηθικά — που είναι μεγαλύτερα από τα οικονομικά... Συστήνω να διαβάσετε τον βίο της Άγιας Μελανιάς. Ένα θαυμάσιο κείμενο γραμμένο σε υπέροχη αρχαία ελληνική γλώσσα. Για να δώσει τα χρήματα της στους φτωχούς και να μείνει φτωχή, έπρεπε -κα πουλήσει όλους τους δούλους της που ήταν μερικές χιλιάδες. Έτσι  θα καταλάβετε πως κάθε εποχή είναι   μεταβατική...

Ο Τσαρούχης δεν ομολογεί, ούτε διδάσκει. Στοχάζεται φωναχτά. Μετατρέπει την αυτογνωσία του σε κριτική μιας κοινωνίας που ντύνει την εσωτερική της ένδεια με επιφάνειες και φαντασιώσεις προόδου. Δεν είναι πικραμένος, λέει — μα είναι βαθιά ανήσυχος. Η τέχνη του υπήρξε πάντα μια πράξη αντίστασης: όχι ενάντια σε κάποια εξωτερική τυραννία, αλλά ενάντια στη λήθη του νοήματος. Κι η ζωή του, έστω και «λάθος» όπως ο ίδιος υποψιάζεται, είναι ένα ζωντανό μουσείο αναζήτησης.

 

Γιάννης Τσαρούχης (1910–1989)

Ο Γιάννης Τσαρούχης υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους Έλληνες ζωγράφους του 20ού αιώνα, με καθοριστική συμβολή στη διαμόρφωση της νεοελληνικής καλλιτεχνικής ταυτότητας. Γεννήθηκε στον Πειραιά και σπούδασε στην Ανώτατη Σχολή Καλών Τεχνών της Αθήνας. Μαθήτευσε κοντά στον Φώτη Κόντογλου και επηρεάστηκε βαθιά από τη βυζαντινή τέχνη, την ελληνιστική ζωγραφική, αλλά και το λαϊκό θέατρο, τη σκηνογραφία και την αρχαία τραγωδία.

Συνδύασε με τολμηρό τρόπο την παράδοση με το μοντέρνο πνεύμα, δημιουργώντας ένα προσωπικό ύφος με κεντρικά θέματα τον Έλληνα άντρα, το ναυτικό, τη φαντασία και τον ερωτισμό, που διακρίνεται για τη λιτότητα, τη στιβαρή γραφή και τη θεατρικότητα. Έζησε και εργάστηκε για μεγάλα διαστήματα στο Παρίσι και συνεργάστηκε με διεθνείς καλλιτεχνικούς κύκλους, χωρίς ποτέ να χάσει τον βαθύ δεσμό του με την ελληνική ταυτότητα.

Το 1982 ίδρυσε το Ίδρυμα Γιάννη Τσαρούχη στο Μαρούσι, στο σπίτι του, με στόχο τη διατήρηση και την προβολή του έργου του. Η συμβολή του στην τέχνη παραμένει διαχρονική, καθώς άνοιξε δρόμους για τη σύγχρονη ελληνική εικαστική έκφραση.

(* Η ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ ΠΟΥ ΑΝΑΔΗΜΟΣΙΕΎΕΤΑΙ ΕΔΩ ΔΟΘΗΚΕ ΣΤΗΝ ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ ΤΟ ΒΗΜΑ ΤΗΣ ΚΥΡΙΑΚΗΣ ΚΑΙ ΔΗΜΟΣΙΕΥΘΗΚΕ ΣΤΙΣ 17 ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΥ 1980)

ΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΜΙΛΑΝΕ ΜΕ ΤΑ ΣΚΙΤΣΑ ΤΟΥΣ

 

Οικογενειακό πορτραίτο που περιλαμβάνει μια φιγούρα η οποία έχει διαγραφεί με επιθετικές γραμμές. Οι υπόλοιπες φιγούρες είναι μικρές και απομακρυσμένες, με αποσυνδεδεμένες εκφράσεις. Οι ασυνήθιστες γραμμές και τα έντονα χρώματα αποπνέουν μια αίσθηση σύγκρουσης ή έντασης μέσα στην οικογένεια. 

https://papadimitriadis.gr/

Και όμως αν οι γονείς ήξεραν να διαβάζουν τις ζωγραφιές των παιδιών

τους θα συνειδητοποιούσαν ότι:

ΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΜΙΛΑΝΕ ΜΕ ΤΑ ΣΚΙΤΣΑ ΤΟΥΣ

Πίσω από τα χρώματα που χρησιμοποιούν βρίσκεται ο χαρακτήρας τους, πίσω από τα θέματα που ζωγραφίζουν κρύβονται, τα προβλήματα τους. Και από το μέγεθος των ζωγραφιών αναδύεται ή συμπεριφορά τους.

Της ΦΡΙΝΤΑΣ ΜΠΙΟΥΜΠΙ

Χρόνια τώρα, η παιδική ζωγραφική γοητεύει και προβληματίζει ψυχολόγους, εκπαιδευτικούς και γονείς.

Οι πιο προοδευτικοί δάσκαλοι έχουν κατανοήσει ότι η τέχνη στο σχολείο, όταν διδάσκεται σωστά, παίζει ένα μεγάλο ρόλο «εμπλουτισμού» της προσωπικότητας τού παιδιού: Δραστηριοποιεί τη φυσική του περιέργεια, το ωθεί να εξωτερικέψει τα αισθήματα του, το βοηθάει ν' αναπτύξει τη φαντασία του και τις διανοητικές του ικανότητες, κι ακόμα να οργανώσει στο μυαλό του τις εικόνες που βλέπει γύρω του.

Οι ψυχολόγοι, απ’ τη δική τους μεριά, έχουν με πολλούς τρόπους χρησιμοποιήσει την παιδική ζωγραφική σαν μέσο  διάγνωσης της ψυχικής κατάστασης τού παιδιού. Παρατηρώντας, αναλύοντας και ταξινομώντας τις παιδικές ζωγραφιές, έχουν κατορθώσει να βγάλουν μερικά, πολύ χρήσιμα, γενικά συμπεράσματα, για την παιδική ψυχολογία και σε ειδικές περιπτώσεις να παρακολουθήσουν τη διανοητική ανάπτυξη του παιδιού, την προσαρμοστικότητα του την ψυχική του ισορροπία, τους φόβους και τις κρυφές του ανησυχίες.

Οι γονείς, τέλος, έχουν πολλές φορές σταθεί με απορία ή και δέος ακόμη, μπροστά στα ακατανόητα ιερογλυφικά των παιδιών τους και στις τολμηρές, συχνά, γραφίστικες εκφράσεις της φαντασίας τους. Ένας πατέρας, πριν από λίγο καιρό, ζήτησε τη γνώμη ενός ψυχολόγου, γιατί το παιδί του, παρ' όλο που είχε κλείσει τα δέκα και παρά τις προσπάθειες της δασκάλας του, ζωγράφιζε σαν να ήταν νήπιο. Ο πατέρας, μέ εύλογη ανησυχία, έδειξε στον ειδικό ένα χαρτί όπου το παιδί είχε, υποτίθεται, ζωγραφίσει  τη γειτονιά του — ένα θέμα που είχε δοθεί από τη δασκάλα σ’ όλη την ταξη. Το χαρτί ήταν γεμάτο μουτζούρες: κύκλους, γραμμές, σπείρες, ημιτελή τετράγωνα, ακαθόριστες γωνίες... «Είναι το παιδί μου ανώμαλο;» ρωτούσε ο πατέρας. 0 ψυχολόγος απέφυγε ν’ απαντήσει πριν γίνουν άλλα τεστ, άλλα είναι αρκετά βέβαιος ότι πράγματι υπάρχει κάποια ανωμαλία στην προσωπικότητα τού παιδιού  και στη διανοητική του ανάπτυξη.

Ο ίδιος διηγείται μια άλλη περίπτωση δωδεκάχρονου αγοριού, που τα ψυχικά τραύματα του είχαν φανεί από ένα σχέδιο που είχε κάνει και που οι γονείς του είχαν βρει μέσα σ’ ένα από τα σχολικά του βιβλία: Πάνω σε μια ριγωτή κόλλα τετραδίου, το αγόρι είχε ζωγραφίσει έναν «εσταυρωμένο», με τεράστια καρφιά σ’ όλο του το σώμα. Δύο άγρια λιοντάρια άπλωναν επάνω του τα νύχια τους και ξέσκιζαν τις σάρκες του. Το σχέδιο — ένας εφιάλτης — ήταν πολύ ακαθόριστο, άλλα δύο λέξεις πάνω απ’ την κεντρική φιγούρα εξηγούσαν το θέμα: «Εγώ» και δίπλα τ’ όνομα. Το παιδί είχε κάνει την αυτοπροσωπογραφία του.

 

Ακόμα όμως και σε ομαλότερες περιπτώσεις, η παιδική ζωγραφιά μπορεί να πει πολλά για την προσωπικότητα τού παιδιού. Η κ. Μαριέττα Ρήγα, ζωγράφος και κοινωνιολόγος που έχει ασχοληθεί αρκετά μ' αυτό το θέμα, επιβεβαιώνει την γνωστή άποψη ότι «όλα όσα βάζει το παιδί πάνω στο χαρτί-και ο τρόπος που τα βάζει έχουν σημασίας Από τα χρώματα που χρησιμοποιεί, και τα σχήματα, ως την ένταση με την όποια πατάει το μολύβι του και τη διάταξη που δίνει στα σχήματα πάνω στο χαρτί του. Επισημαίνει όμως μια επιφύλαξη της. Ότι η ζωγραφιά από μονή της δεν μπορεί να χρησιμεύσει σαν μέσο διάγνωσης, άλλα μόνο σαν ένα βοήθημα, για την κατεύθυνση που πρέπει να πάρει ή έρευνα τού ειδικού.

Ένας απλουστευμένος οδηγός για την ανάλυση της παιδικής ζωγραφικής δίνεται (πάντα με επιφύλαξη) από την κ. Ρήγα:

Τα χρώματα: Από τα τρία δυνατά χρώματα (το κόκκινο, το κίτρινο και το μπλε) που θα χρησιμοποιήσει πιθανώς το παιδί για τη ζωγραφιά του φαίνεται μια γενική τάση του. Αν, για παράδειγμα, χρησιμοποιεί πολύ το κόκκινο, δείχνει δυναμικότητα, ενεργητικότητα, αυτονομία και ζωτικότητα. Η χρήση τού μπλε μπορεί να σημαίνει συναισθηματικότητα κι ευαισθησία. Το κίτρινο φανερώνει αυθορμητισμό, γνησιότητα ίσως κι εκκεντρικότητα. «Αυτά φυσικά, δεν ισχύουν για την παιδική ζωγραφική μόνο», σημειώνει η κ. Ρήγα θυμίζοντας ότι ακόμα κι όταν μιλάμε για μεγάλους ζωγράφους, όπως τον Πικάσο, συνηθίζουμε ν’ αναφερόμαστε στη «γαλάζια» ή την «ροζ» εποχή του.

Χαρακτηριστική μπορεί να είναι και η υπερβολική χρήση τού μαύρου. «Σε παλιότερες έρευνες που είχαν γίνει για τη   σχέση  της ψυχικής  κατάστασης του παιδιού με το χρώμα», λέει η κα Ρήγα:, «είχε ζητηθεί απ’ τα παιδιά των πόλεων να ζωγραφίσουν το περιβάλλον τους. Τα παιδιά ζωγράφισαν γκρίζες πόλεις. Κι αυτό δεν έγινε γιατί οι πόλεις ήταν γκρίζες (το παιδί δεν προσπαθεί ν’ απεικονίσει το θέμα του σαν σε φωτογραφία), αλλά γιατί ή διάθεση τους ήταν γκρίζα — ουδέτερη, άχρωμη».

 

 

 Ο εγώ – κεντρισμός είναι μια υγιής παιδική εκδήλωση

•   Η διάθεση τού χώρου: Το παιδί δεν καταλαμβάνει πάντα με τη ζωγραφική του όλο το χαρτί που έχει στη διάθεση του, άλλα αν αποφεύγει συστηματικά να επεκταθεί πέρα από μια μικρή γωνία, δείχνει δειλία και μια έλλειψη εμπιστοσύνης στον εαυτό του. Μια δωδεκάχρονη μαθήτρια της κ. Ρήγα ήταν μια τέτοια περίπτωση. Όσο κι αν ή δασκάλα της την ενθάρρυνε να γεμίσει με χρώματα τη σελίδα, αρνιόταν Περιοριζόταν σε μια μικρή γωνιά στο κάτω μέρος της σελίδας, κάνοντας αχνά — αν και άρτια— σχέδια. Αποδείχτηκε τελικά ότι ο πατέρας του κοριτσιού, που   ήταν ο  ίδιος   ζωγράφος,  είχε  δημιουργήσει στο παιδί «μπλοκάρισμα» για τις δικές του ικανότητες και φόβο ότι η δική του ζωγραφική δεν ήταν καλή,   συγκρινόμενη   με  του   πατέρα   του.

•   Η διάταξη των αντικειμένων πάνω στο χαρτί: Το να βάλει το παιδί τον εαυτό του στο κέντρο, είναι ένα δείγμα εγωκεντρισμού, άλλα και μια υγιής εκδήλωση στις μικρές ηλικίες. Γενικά, Η κεντρική φιγούρα συμβολίζει το θέμα που απασχολεί το παιδί περισσότερο  (όχι πάντα ανησυχητικά).

•   Το μέγεθος τού σχήματος: Ένα δυσανάλογα μεγάλο σχήμα μπορεί να εκφράζει την επιθετικότητα τού παιδιού που  το ζωγραφίζει.

Μπορεί ακόμα να εκφράζει την ανάγκη του να απλωθεί ή και την καταπίεση που νιώθει από κάποιον ή κάτι.

•   Το θέμα της ζωγραφικής: Δείχνει επίσης το πρόβλημα που απασχολεί το παιδί (αν διαλέγει συχνά να ζωγραφίζει σπίτια λόχου χάρη, μπορεί να ερμηνευτεί σαν μια ανάγκη του να εκφραστεί για την οικογένεια του). Αλλά τα θέματα είναι και ζήτημα ηλικίας.

Απ’ τη στιγμή που το νήπιο μπορεί να κρατήσει ένα μολύβι σχηματίζει στο χαρτί αποκλειστικά σχεδόν κύκλους και γραμμές. Αργότερα ανθρωπάκια. Γύρω στα 5 ή 6 χρόνια του, σπιτάκια κ..ο.κ.

•   Τα επαναλαμβανόμενα σβησίματα δείχνουν αβεβαιότητα —ως ένα βαθμό, χαρακτηριστικό τού ομαλού παιδιού. Η πίεση τού μολυβιού δηλώνει την ένταση στην όποια βρίσκεται το παιδί ή, στο άλλο άκρο (η πιο απαλή γραμμή) κάποιο φόβο, ανασφάλεια ή δειλία.

 

Όταν ζωγραφίζουν την οικογένεια σε μορφές ζώων

 

 

Στο Κέντρο Συμβουλευτικής Ψυχολογίας, όπου διδάσκονται μαθήματα εξελικτικής ψυχολογίας σε γονείς που θέλουν κάποια βοήθεια για να λύσουν τα προβλήματα των παιδιών τους, γίνεται τώρα ένα τεστ, που απευθύνεται στα παιδιά, με θέμα: «Ζωγραφίστε την οικογένεια σας στο Κέντρο», «είναι ένα από τα  μέσα  που χρησιμοποιούμε για να εξακριβώσουμε την ασυνείδητη στάση τού παιδιού απέναντι στη σχέση του με την οικογένεια του, με τον εαυτό του, με το ρόλο που καλείται να έχει μέσα στην οικογένεια κι ακόμα είναι ένας τρόπος για να διαπιστωθεί η άποψη που έχει το παιδί για τη σχέση των άλλων μελών της οικογένειας μεταξύ τους».

Έχει επιτυχία το τεστ; "Απόλυτη. Φτάνει να είναι τα παιδιά κάτω των 12 χρονών, ώστε να εκφράζονται με μεγαλύτερη γνησιότητα. Τα μεγαλύτερα παιδιά έχουν ανάγκη να δώσουν μια «επιτυχημένη, κοινωνικά» εικόνα, και η ανάγκη τους αυτή θολώνει το ασυνείδητο. Στο κάλεσμα δηλαδή, να ζωγραφίσουν την οικογένεια τους, τα μεγαλύτερα παιδιά θα απαντούσαν ζωγραφίζοντας την οικογένεια όχι όπως είναι, άλλα όπως θα ήθελαν να είναι. Για τον ίδιο λόγο ζητείται από τα παιδιά ν’ αποτυπώσουν την οικογένεια τους σε μορφή ζώων. Διαφορετικά, η στάση τους να «καλλωπίσουν» την πραγματικότητα θα ήταν πιο έντονη και θα τους απασχολούσαν λεπτομέρειες που απομακρύνουν   από   την   ουσία   και   που,   εν πάση    περιπτώσει,   δεν   έχουν   για   τα συγκεκριμένα τεστ,   καμιά σημασία.

«Εκείνο που έχει σημασία», εξηγεί η κ. Ξεφτέρη, «είναι η θέση που κατέχει στην εικόνα το κάθε ζώο σε σχέση με τ' άλλα, Η κατεύθυνση στην όποια κοιτούν, η καθαρότητα τού προσώπου, κ.ά. Εμείς αναλύουμε, μετά, την κάθε εικόνα, συζητάμε τις απόψεις μας με τους γονείς και βλέπουμε πόσο εκπληκτικά καθαρά αποδίδει πάντοτε η εικόνα του παιδιού την πραγματικότητα. Ό,τι δεν μπορεί να πει το παιδί με λόγια το φωνάζει με τη ζωγραφιά ταυ».

Το «έργο» δεν πρέπει απαραίτητα, γι’ αυτό το τεστ, να είναι γνήσιο. Η «πατηκοσούρα» επιτρέπεται. Για παράδειγμα τα ζώα μιας εικόνας από τα δείγματα που μάς δείχνει η κ. Ξεφτέρη είναι αντιγραφή από κάποιο βιβλίο. «Κι όμως η σύνθεση μιλάει από μόνη της για τη σχέση των μελών της οικογένειας: Τα ζώα που αντιπροσωπεύουν τη μητέρα και τον πατέρα κοιτάζουν προς αντίθετες κατευθύνσεις. Το 9άχρονο  κοριτσάκι  που  έκανε-την  εικόνα  απουσιάζει απ’ αυτήν —πράγμα που φανερώνει, ίσως, τη χαμηλή άποψη που έχει σχηματίσει για τον εαυτό του. Πρόκειται μάλλον για μια οικογένεια ανταγωνιστική και τελειοκρατική, όπου ένα άτομο —και πιο συγκεκριμένα, το παιδί— δεν γίνεται αποδεκτό, παρά  μόνο  αν είναι  πολύ  καλό».

Μια καγκουρό καλύτερη απ’  τους γονείς

 

Ένα κορίτσι 10 χρονών ζωγράφισε ένα μικρό ποντικάκι ( πατέρας του), ένα μεγάλο λιοντάρι, στραμμένο προς το μέρος του ποντικιού, (η μητέρα του), μια όμορφη καγκουρό (η baby-sitter που προσέχει το παιδί όσο οι γονείς είναι στη δουλειά) μια μικρότερη καγκουρό (o εαυτός του). Οι ψυχολόγοι είδαν σ' αυτή την εικόνα τον πατέρα σαν ένα αδύναμο άτομο, τη μητέρα σαν μια δυναμική και προστατευτική γυναίκα, την «baby-sitter» σαν ένα άτομο δοτικό, και το ίδιο το κοριτσάκι σαν ένα αρκετά ευτυχισμένο παιδί, πoy ταυτίζεται, ίσως, (ίδιο σχήμα)   με την  κοπέλα.

Πράγματι, από τη συνέντευξη που ακολούθησε με τους γονείς, φάνηκε ότι δεν είχαν πέσει έξω: Ο πατέρας ήταν ένας άνθρωπος μάλλον παθητικός και χωρίς πολύ θέληση, Η μητέρα δυναμική, πετυχημένη, το στήριγμα της οικογένειας, η κοπέλα τρυφερή με το παιδί  και  το παιδί ευτυχισμένο  μαζί της.

Κάτω από τον τίτλο «Ζώα στο δάσος» ένα οκτάχρονο αγόρι ζωγράφισε τον πατέρα ταυ σαν ιπποπόταμο κι ακριβώς από κάτω τη γιαγιά του (μητέρα τού πατέρα του) και τα δυο αδέλφια του —επίσης σαν ιπποπόταμους. Τη μητέρα του και τον εαυτό του τους αποτύπωσε με τη μορφή δύο ζώων που μοιάζουν με φίδια, σκουλάκια ή κόκκαλα. Στη συνέντευξη με τους ψυχολόγους, η μητέρα είπε: «Πράγματι, έτσι είναι. Νιώθω καταπιεσμένη, χαμένη κάτω από την παρουσία τού άντρα μου και της πεθεράς μου. Τα μεγαλύτερα παιδιά μου δε με λογαριάζουν. Έχω παρηγοριά μου τον μικρό κι   αυτός  έμενα»...

Μια επτάχρονη, έχει ένα πρόβλημα που έγινε φανερό με τη ζωγραφιά της: Μαλώνει πολύ με τ' αδέλφια της. Τα νιώθει επιθετικά. Νιώθει να την ανταγωνίζονται και να την καταπιέζουν. Στο χαρτί της, ζωγράφισε τον εαυτό της σαν γαϊδουράκι, να στέκεται στο ίδιο επίπεδο με τον πατέρα της (το ίδιο ζώο) και τη μητέρα της (γάτα). Τ αδέλφια της σ’ ένα χαμηλότερο επίπεδο: Ο αδελφός της, ένα είδος σκαντζόχοιρου κι ή αδελφή της, ένα όρθιο σκουλήκι!

Το τεστ είναι σχεδόν αλάνθαστο. Η ασφάλεια ή η ανασφάλεια, η δύναμη ή η αδυναμία, η υποταγή ή η αίσθηση ελευθερίας και ανεξαρτησίας, ότι μπορεί να βασανίζει το παιδί ή να το επηρεάζει ευνοϊκά, εκφράζονται και επαληθεύονται. Με τον κατάλληλο χειρισμό μπαίνουν κιόλας τα πράγματα στη θέση τους. Αλλά —τονίζουν οι ειδικοί— ποτέ δεν επιτρέπει η έκφραση του παιδιού μια τόσο απλουστευμένη ερμηνεία, ώστε να βρίσκεται διέξοδος σε μια «σπιτική» διάγνωση  ή  θεραπεία.

 

Ανάγκη να υλοποιήσει τον κόσμο του

 

 

Στο σπίτι των Μπερταμίνη ζωγραφίζουν όλοι. Η Ρία, τώρα 16 χρόνων, είχε κερδίσει το 1976, στον Διεθνή Διαγωνισμό Σανκάρ, τό ασημένιο μετάλλιο. Στον ίδιο διαγωνισμό, η νεότερη κόρη της οικογένειας, η Χριστίνα, κέρδισε, δύο χρόνια αργότερα, όταν ήταν μόλις δέκα χρόνων, το χρυσό μετάλλιο   Νερού,   συναγωνιζόμενη   με   εκατοντάδες παιδιά από 124 χώρες.

«Τα παιδιά μου ζωγράφιζαν από ενός έτους», λέει η κ. Πανάγου – Μπερταμίνη, ζωγράφος η ίδια και καθηγήτρια ζωγραφικής σ' ένα σχολείο της Αθήνας. «Αλλά δεν νομίζω ότι το ταλέντο των παιδιών — κρίνοντας κι από τους μαθητές μου — έχει τόση σημασία, όση έχει η ενθάρρυνση και η εργατικότητα τού παιδιού. Έχω εντοπίσει στη διάρκεια της καριέρας μου μερικά ταλέντα — όχι πολλά — άλλα τα παιδιά αυτά δεν εξελίχθηκαν, ενώ, αντίθετα, παιδιά χωρίς ταλέντο, που ενθαρρύνθηκαν, που δεν επαναπαύτηκαν στο ταλέντο τους και που εργάστηκαν, κι ακόμα, παιδιά που είχαν χρόνο να εργαστούν και με κάποια ιδιαίτερη προσοχή από τους δασκάλους και τους γονείς  τους  εξελίχθηκαν  θαυμάσια».

Ανάλογη είναι και η γνώμη τού καθηγητού της Σχολής Καλών Τεχνών, στο  Ε.Μ.Π.,  κυρίου Δημ.  Μυταρά *:

«Μιλώντας για την παιδική ζωγραφική και για το πόσο μπορεί απ’ αυτή να εντοπιστεί το ταλέντο του παιδιού θα έπρεπε πριν απ’ όλα να μην κάνουμε σύγχυση ανάμεσα στη ζωγραφική των «μεγάλων» ή των ζωγράφων και τη ζωγραφική των παιδιών κάτω των δέκα ετών.

»Τό παιδί από τα τρία του χρόνια περίπου, δηλαδή πολύ πριν μάθει να γράφει και να διαβάζει, αρχίζει να σχεδιάζει και να εκφράζεται με χρώματα, προσπαθώντας να υλοποιήσει τον κόσμο του. Η ανάγκη αυτή, είναι τόσο έντονη, ώστε είναι ελάχιστο το ποσοστό των παιδιών που σ’ αυτή την ηλικία δεν ζωγραφίζουν. Ένας προσεκτικός «αναγνώστης» αυτής της ζωγραφικής θα μπορούσε να εντοπίσει όλα τα προβλήματα, τις φοβίες και τις αγάπες ενός μικρού παιδιού. Οι εμπειρίες και οι εντυπώσεις από τον περιβάλλοντα χώρο του, είτε είναι αυτός ο φυσικός χώρος είτε ο ψυχικός, έχουν με τόση σφοδρότητα θίξει την ευαισθησία του, ώστε είναι αμφίβολο αν θα έχει εντονότερες εντυπώσεις στον υπόλοιπο βίο του.

»Πιστεύω ότι σ' αύτη την ηλικία η ζωγραφική των παιδιών παρουσιάζει τα χαρακτηριστικά της μεγάλης τέχνης. Η αμεσότητα στην έκφραση, η λιτότητα στο υλικό (το παιδί δεν το σταματάνε οι τεχνικές δυσκολίες), η ακρίβεια στη σύνθεση (σπάνια ή σχεδόν ποτέ δεν έχω δει λανθασμένη σύνθεση σε παιδικό σχέδιο), καθώς και η αβίαστη και χωρίς όρια φαντασία, είναι χαρακτηριστικά της μεγάλης τέχνης. Νομίζω ότι το μάθημα της ζωγραφικής σ' όλη τη διάρκεια τού Δημοτικού είναι απαραίτητο για την καλλιέργεια και την ψυχική ισορροπία των μικρών μαθητών και, ταυτόχρονα, ένας αλάνθαστος δείκτης της ευαισθησίας, της φαντασίας, των φυσικών ροπών και της νοημοσύνης τους.

»Στην Ελλάδα, δεν γνωρίζω τι χώρο «πιάνει» αυτό το μάθημα και  κατα πόσο είναι ειδικευμένο το διδακτικό προσωπικό. Νομίζω ότι μόνο λίγα πρόσωπα και ιδιωτικά σχολεία δίνουν στο μάθημα της ζωγραφικής ικανοποιητική έκταση.

» Αλλά δε θα έπρεπε να θεωρήσουμε τους μικρούς ζωγράφους ένα είδος «μικρού Μότσαρτ». Διότι σπάνια η λαμπρή καριέρα συνεχίζεται μετά τα 12 χρόνια. Τα χαρακτηριστικά της μεγάλης τέχνης εξαφανίζονται και οι διαδικασίες για την εξέλιξη τού ταλέντου είναι πλέον τελείως διαφορετικές. Το ποσοστό μικραίνει τρομακτικά και δεν πιστεύω — από τη μικρή πείρα που έχω — ότι η ετήσια παραγωγή μας σε ζωγράφους ξεπερνάει τα πέντε ή δέκα άτομα, χωρίς αυτό να σημαίνει, βέβαια, ότι τα άτομα αυτά είναι και απόφοιτοι της Σχολής Καλών Τεχνών».

Σε μια εποχή όπου τα παιδιά μεγαλώνουν μέσα σε πληθώρα ερεθισμάτων αλλά και πιέσεων, οι ζωγραφιές τους παραμένουν ένας από τους πιο αληθινούς και αυθεντικούς καθρέφτες της ψυχής τους. Δεν χρειάζεται να είμαστε ειδικοί για να τους δώσουμε σημασία. Αρκεί να παρατηρούμε με αγάπη και να ακούμε με προσοχή τα χρώματα και τις γραμμές που ίσως λένε πολύ περισσότερα απ’ όσα μπορούν να χωρέσουν οι λέξεις. Ίσως τότε καταφέρουμε να δούμε τα παιδιά μας όχι όπως φαίνονται, αλλά όπως νιώθουν.

·        Ο Δημήτρης Μυταράς (Χαλκίδα, 18 Ιουνίου 1934 - Αθήνα, 16 Φεβρουαρίου 2017) ήταν σύγχρονος Έλληνας ζωγράφος με διεθνή καταξίωση και καθηγητής της Ανωτάτης Σχολής Καλών Τεχνών (ΑΣΚΤ).

Η Φρίντα Μπιούμπι γεννήθηκε στην Αθήνα το 1938 και σπούδασε δημοσιογραφία στο Πανεπιστήμιο του Οχάιο. Στις ΗΠΑ ξεκίνησε και τη δημοσιογραφική της σταδιοδρομία, συνεργαζόμενη με διάφορα έντυπα, ενώ από το 1967 έδινε ανταποκρίσεις για το περιοδικό «Γυναίκα».

Το 1973 επέστρεψε στην Ελλάδα και συνέχισε τη συνεργασία της με το περιοδικό «Γυναίκα», δημοσιεύοντας έρευνες, σχόλια, χρονογραφήματα και ελεύθερο ρεπορτάζ.

Το 1974 συνεργάστηκε με το περιοδικό «Τετράδιο» και στη συνέχεια με την εφημερίδα «Αθηναϊκή», την «Καθημερινή» και από το 1976 με το «Βήμα» και τον «Ταχυδρόμο».

Επίσης, διετέλεσε διευθύντρια της ελληνικής έκδοσης του « Reader’s Digest».

Η Φρίντα Μπιούμπι απεβίωσε τις πρώτες μέρες του 2009 σε ηλικία 70 ετών και άφησε και πλούσιο συγγραφικό έργο. Έγραψε, κυρίως, μυθιστορήματα, διηγήματα και βιογραφίες, μεταξύ των οποίων τα 13 Φεγγάρια, Σχέσεις οργής, Και το όνειρο πάγωσε.

ΤΟ ΒΗΜΑ ΤΗΣ ΚΥΡΙΑΚΗΣ 17.2.1980