Νίκου Παπουτσόπουλου : Τρυφερή ανάμνηση εποχών ελπίδας και προσδοκίας

     Η πρώτη Χριστουγεννιάτικη κάρτ-ποστάλ του John Calcott Horsley                    

Τρυφερή ανάμνηση εποχών ελπίδας και προσδοκίας

Τον Δεκέμβριο του 1843 εμφανίστηκε πρώτη φορά το πρώτο ταχυδρομικό ευχετήριο δελτάριο (κάρτα). Η ανταλλαγή καρτ ποστάλ με τους Έλληνες της διασποράς και τους μετανάστες τις ημέρες των Χριστουγέννων ήταν εντυπωσιακή, αφού αποτελούσε ακόμη μία ευκαιρία επικοινωνίας με συγγενείς και φίλους.

Του Νίκου Παπουτσόπουλου

Τον Δεκέμβριο του 1843, την εποχή που ο Κάρολος Ντίκενς δημοσίευσε τη νουβέλα «Χριστουγεννιάτικη ιστορία» («A Christmas Carol»), που γνώρισε μεγάλη εμπορική επιτυχία, εμφανίστηκε πρώτη, πιθανώς, φορά και το πρώτο ταχυδρομικό ευχετήριο δελτάριο (κάρτα), ένα τρίπτυχο που απεικονίζει στο μέσον ευτυχισμένη οικογενειακή στιγμή με πλούσιο γεύμα, ενώ στις άκρες αποτυπώνεται, σύμφωνα με το αίτημα της εορταστικής περιόδου, το πνεύμα της φιλανθρωπίας, καθώς το βοηθητικό προσωπικό προσφέρει τρόφιμα σε πένητες.

Ο Ντίκενς, επικριτής των ταξικών διακρίσεων της βικτοριανής Αγγλίας, είχε στιγματίσει τη μεγάλη ανέχεια και την πενία, που επιφύλαξε στους λαούς η Βιομηχανική Επανάσταση, το στυγνό πρόσωπο της εργοδοσίας, τις επισφαλείς και επικίνδυνες συνθήκες εργασίας και τις παραβιάσεις των εργασιακών δικαιωμάτων. Στα νεανικά του χρόνια ο Άγγλος λογοτέχνης είχε γνωρίσει τον τρόμο και τον πανικό της απόλυτης πενίας. Με τον εγκλεισμό του πατέρα του στις φυλακές για χρέη εγκατέλειψε αναγκαστικά τις σπουδές του για να εργαστεί σε εργοστάσιο παραγωγής βερνικιών, με απάνθρωπες εργασιακές συνθήκες, τις οποίες με τόλμη περιέγραψε αργότερα στα έργα του. Στη «Χριστουγεννιάτικη ιστορία» ο Ντίκενς καταθέτει τον κεντρικό άξονα της φιλοσοφίας του, όπου αλληλεγγύη και συμπόνια δημιουργούν την ατμόσφαιρα της πραγματικής προσέγγισης των ανθρώπων κατά την εορταστική περίοδο.

Ο Βρετανός καλλιτέχνης Τζον Κάλκοτ Χόρσλεϊ σχεδίασε την πρώτη ευχετήρια κάρτα των Χριστουγέννων ύστερα από πρόταση του διευθυντή του Μουσείου Victoria and Albert σερ Χένρι Κόουλ, ο οποίος συνέλαβε την πρωτότυπη ιδέα να στείλει τις ευχές του με μια εικόνα που να αναδεικνύει ταυτόχρονα με τις στιγμές της οικογενειακής θαλπωρής και ευτυχίας, τα φιλάνθρωπο αισθήματα.

Από τότε και έως τη σύγχρονη ηλεκτρονική εποχή, με τις ευκολίες της παραγωγής και της αποστολής ευχών και εικόνων με τους υπολογιστές και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, οι ευχετήριες κάρτες των Χριστουγέννων και της Πρωτοχρονιάς κατέκτησαν κυρίαρχη θέση, καθώς αποτελούσαν το μέσο επικοινωνίας και ταυτόχρονα αναπόσπαστο διακοσμητικό στοιχείο των ημερών. Πολλές από αυτές, μαζί με ανάγλυφες ζωγραφιές με σχετικά εορταστικά θέματα, κοσμούσαν επίσης τα νεανικά λευκώματα, τη «ροζ ευαισθησία και τον μπόλικο ρομαντισμό», όπου ομοιοκατάληκτοι στίχοι με περίτεχνο τρόπο γραφής καταδείκνυαν την επιθυμία αποθήκευσης σε «σκληρό δίσκο» τρυφερών αναμνήσεων: «Είναι το λεύκωμα σταυρός κατά της απουσίας/ κατά της λήθης δέησης και κήπος της φιλίας». (Αχ. Παράσχος). Ακόμη και τα γραμματόσημα που συνόδευαν τους ποικιλόσχημους και πολύχρωμους συχνά φακέλους με τον χάρτινο ευχετήριο θησαυρό πρόσφεραν τις ευκαιρίες και το ερέθισμα για τη δημιουργία συλλογής.

Τα αρχικά θέματα των ευχετήριων δελτίων, με τις οικογενειακές στιγμές θαλπωρής και ευτυχίας, την εικόνα της Γεννήσεως του Χριστού και του αγίου των ημερών (Santa Klauss ή Pere Noell) με δώρα και σάκο εκπλήξεων, ακολούθησαν εικόνες και φωτογραφικά στιγμιότυπα από τα γεγονότα των εποχών και τη ζωή και τα αξιοθέατα των μεγάλων πόλεων της Δύσης. Η ανταλλαγή καρτ ποστάλ με τους Έλληνες της διασποράς και τους μετανάστες τις ημέρες των Χριστουγέννων ήταν εντυπωσιακή, αφού αποτελούσε ακόμη μία ευκαιρία επικοινωνίας με συγγενείς και φίλους, όπου τις στερεότυπες ευχές για το «αίσιον και ευτυχές Νέον Έτος» συνόδευαν οι ειδήσεις και τα «νέα» της οικογένειας.

Εικαστικοί καλλιτέχνες, ζωγράφοι και χαράκτες φιλοτέχνησαν εορταστικές κάρτες με θέματα πρωτότυπα, που απέδιδαν με διαφορετικό ύφος και τεχνοτροπία το κλίμα των καιρών, σύμφωνα με τη διάθεση των ανθρώπων και τις εξελίξεις, και συχνά πρόσθεταν έναν τόνο σάτιρας προκειμένου να λειάνουν τις οξύτητες και να αναθερμάνουν τις προσδοκίες, τα όνειρα και τις ελπίδες για ένα «καλύτερο μέλλον με την ανατολή του πολλά υποσχόμενου Νέου Έτους». Στο πνεύμα αυτό και οι σκιτσογράφοι, που πιστά παρακολουθούσαν τη μαχόμενη δημοσιογραφία, σκιαγραφούσαν με επιτυχία την καθημερινότητα και συχνά πρόσθεταν επίκαιρους στίχους (σχόλια έμμετρα, πολλές φορές): «Δέντρο Χριστουγεννιάτικο με δώρα διαλεκτά/ εν άλλοις λόγοις δηλαδή μ' ανθρώπινα σφακτά» («Ο Ρωμιός», 20/12/1914, με στίχους του Γεωργίου Σουρή, κάτω από σκίτσο του Ηλία Κουμετάκη). Από το ίδιο φύλλο, στην εποχή του Πρώτου Πολέμου, οι πάντοτε επίκαιροι στίχοι του Σουρή: «Τι θανάτου χαροκόπι/ μες στων φώτων την Ευρώπη/ κι αθεράπευτη μανία/ με την ανθρωποκτονία». Ο σκιτσογράφος Ηλίας Κουμετάκης είχε προσπαθήσει να τυπώσει χιουμοριστικά σκίτσα του σε ταχυδρομικά δελτάρια, σύμφωνα με νεανική επιθυμία του. «Έτσι, το 1909, στην Κέρκυρα», όπως χαρακτηριστικά αναφέρει, «επρότεινα στους Αδελφούς Ασπιώτη, οι οποίοι είχαν εκδώσει τότες μια σειρά δελτία με τοπία και τύπους της Κέρκυρας, να εκδώσουν και μία σειρά δικών μου ευθυμογραφικών σκίτσων κερκυραϊκών σκηνών, που είχα ετοιμάσει επί τούτου.

Έπειτα από κάμποσα χρόνια ο εκδότης Γ. Παπαδημητρίου (ο οποίος τότε μαζί με τον ευθυμογράφο Δ. Γιαννουκάκη, γιο του καπνοβιομηχάνου Μιχ. Γιαννουκάκη, και τον συγγενή του ζωγράφο Περιβολαράκη, διευθυντή του λιθογραφείου ΕΛΚΑ, εξέδιδε το περιοδικό «Σατιρικό» με το οποίο συνεργαζόμουν), μου εζήτησε να του κάμω μια σειρά από είκοσι πέντε ευθυμογραφικά δελτάρια πάνω σε στίχους του Δ. Γιαννουκάκη. Με την πρόφαση ότι εριψοκινδύνευε, επέτυχε να του τα κάμω σε μια τιμή πάρα πολύ χαμηλή. Εκυκλοφόρησαν κατά τα Χριστούγεννα του 1928 - Πρωτοχρονιά 1929. Άρεσαν πολύ και είχαν καταπληκτική κατανάλωση. Εν τούτοις ο τσιγκούνης ο εκδότης δεν επροθυμοποιήθηκε να μου δώσει ένα συμπλήρωμα της χαμηλής αμοιβής μου. Αυτό μ' ερέθισε και μ' έκανε να επιχειρήσω να γίνω εκδότης και να βγάλω μια σειρά από έξι Πασχαλινά δελτάρια για το επόμενο Πάσχα. Η επιχείρηση πήγε κατά διαβόλου. Τυπώθηκαν με καθυστέρηση, η εποχή ακατάλληλη, τα στιχάκια, που ηθέλησε να μου φτιάξη ο καλός μου φίλος Γ. Φακίρης, διευθυντής τότε του λιθογραφείου Γ. Εργίνου, στο οποίο ετυπώνοντο τα δελτάρια, μάλλον αποτυχημένα».

Μόλις λίγα χρόνια προτού η ηλεκτρονική έξαρση καταργήσει το έθιμο της αποστολής των ευχετήριων καρτών, της επιλογής από μια τεράστια ποικιλία θεμάτων που πρόσφεραν εκδοτικοί οίκοι και των ωρών της μεγάλης αναμονής στα ταχυδρομεία για την έγκαιρη αποστολή, πολλές οργανώσεις, ιδρύματα και φορείς, αλλά και ιδιωτικές εταιρίες είχαν αναθέσει σε γνωστούς καλλιτέχνες τη φιλοτέχνηση των καρτών, όπου παράλληλα με τις στερεότυπες ευχές ήταν απαραίτητη και η προβολή προϊόντων ή υπηρεσιών. Καλλιτεχνικά τυπογραφεία αναλάμβαναν την άψογη εκτύπωση ευχετήριων δελτίων σπάνιας αισθητικής, που αποτελούν μοναδικά έργα τέχνης της τυπογραφίας.

Πολλοί επίσης καλλιτέχνες είχαν προσφέρει πρωτότυπα έργα τους σε συλλόγους και ιδρύματα και οργανώσεις που φροντίζουν άτομα με ειδικές ανάγκες και προσπαθούν με κάθε τρόπο να ανακουφίσουν τον πόνο των αναξιοπαθούντων, προκειμένου να αποσταλούν ευχετήριες κάρτες -και χειροποίητες συνθέσεις, συχνά- και να αναθερμάνουν τα φιλάνθρωπο αισθήματα του κόσμου ιδιαίτερα τις ημέρες των εορτών του χειμώνα, όπου πρυτανεύει πνεύμα κατανόησης και της αλληλεγγύης.

Κυριακάτικη δημοκρατία

ΧΡΙΣΤΑΚΗΣ ΧΑΤΖΗΠΡΟΔΡΟΜΟΥ : Ο ακούραστος κυνηγός των αρχαιοκάπηλων του 'Αττίλα'

Ο ακούραστος κυνηγός των αρχαιοκάπηλων του 'Αττίλα'

ΧΡΙΣΤΑΚΗΣ ΧΑΤΖΗΠΡΟΔΡΟΜΟΥ : ΜΙΑ ΖΩΗ ΑΝΑΖΗΤΑΕΙ ΤΑ ΚΛΕΜΜΕΝΑ

Ο ακούραστος κυνηγός των αρχαιοκάπηλων του 'Αττίλα'

Έσωσε από αρχαιοκάπηλους και συγκέντρωσε πάνω από περίπου 2.000 σημαντικές αρχαιότητες, σπαράγματα της προϊστορίας και της ιστορίας της Κύπρου, αλλά μετά την εισβολή χάθηκαν τα πάντα, όταν οι Τούρκοι εισέβαλαν στο σπίτι του στην Αμμόχωστο όπου φυλασσόταν η πολύτιμη συλλογή και πήραν όλα τα αρχαία αντικείμενα.

Σήμερα, στα 87 του χρόνια, ο δικηγόρος Χριστάκης Χατζηπροδρόμου, που ζει στη Λευκωσία, δίνει, παρά την ηλικία του, έναν τιτάνιο αγώνα με τεράστιο οικονομικό κόστος προκειμένου να εντοπίσει -σε συνεργασία με το Τμήμα Αρχαιοτήτων του υπουργείου Μεταφορών της Κύπρου- κομμάτια της μοναδικής και πολύτιμης συλλογής του στο εξωτερικό. Διεκδικεί την επιστροφή και τον επαναπατρισμό τους για να τα δωρίσει στη συνέχεια στο κυπριακό κράτος.

Σημειώνεται πως η συλλογή του ήταν νόμιμη, καταγεγραμμένη σε συνεργασία με το αρμόδιο υπουργείο της Κύπρου και απέβλεπε να διασώσει αρχαιότητες ώστε να παραμείνουν στο κυπριακό έδαφος.

Στις αρχές του καλοκαιριού επαναπατρίστηκε ένα σπάνιο πήλινο ειδώλιο βρέφους σε λίκνο της Μέσης Εποχής του Χαλκού (2000-1650 π.Χ.), το οποίο και δώρισε στο Τμήμα Αρχαιοτήτων, για να εκτεθεί στο Αρχαιολογικό Μουσείο Κύπρου στη Λευκωσία, ενώ πριν από μερικές μέρες πήρε πίσω ένα ειδώλιο αναβάτη της Κυπρο-Αρχαϊκής περιόδου (700 π.Χ.), για το οποίο καμαρώνει ιδιαίτερα.

Και βυζαντινές εικόνες

 Πήλινο ειδώλιο αλόγου με αναβάτη πολεμιστή. Χρονολογείται στο 700 π.Χ.

Όνειρο του να βρει στην Αμερική έναν σπάνιο λυχνοστάτη, ύψους 70 εκ., με απεικόνιση της θεάς της γονιμότητας Αστάρτης, που την περιστοιχίζουν δύο κεφαλές ζώων, μοναδικό κομμάτι γεωμετρικής εποχής, το οποίο αγόρασε το 1963 αντί του, ιλιγγιώδους για την εποχή του, ποσού των 50.000 κυπριακών λιρών. Οι πληροφορίες του αναφέρουν ότι οι Τούρκοι τον έσπασαν σε δύο κομμάτια και τον μετέφεραν στην Αμερική -πιθανόν στις ΗΠΑ-, ενώ ένας παρόμοιος, ίδιας εποχής, αλλά πολύ μικρότερος, εκτίθεται στο Μουσείο του Λούβρου. «Δεν θα κλείσω τα μάτια μου αν δεν τον βρω», λέει.

Τα τελευταία χρόνια έχει πάρει πίσω συνολικά περίπου 50 από τα αρχαία αντικείμενα της πολύτιμης συλλογής του, καμία όμως από τις 22 εικόνες βυζαντινής εποχής που χρονολογούνταν από τον 14ο έως τον 19ο αιώνα.

«Πάνω από 50 χρόνια δίνω αγώνα για να σώσω την ιστορία και την ταυτότητα της Κύπρου. Πιστεύω ότι όλοι πρέπει να κάνουμε το ίδιο, γιατί το πολύπαθο νησί μας δεν αντέχει να χάσει άλλα κομμάτια της Ιστορίας του. Δεν θα δώσουμε την ευκαιρία στους εισβολείς να οικειοποιηθούν τα πάντα. Οι Κύπριοι δίνουμε ιερό αγώνα για τον τόπο μας», δηλώνει στο «Εθνος της Κυριακής» ο 87χρονος δικηγόρος, που, παρά την ηλικία του και τα προβλήματα υγείας που αντιμετωπίζει, συνεχίζει να ψάχνει σε οίκους δημοπρασιών και σε αρχαιοπωλεία για κομμάτια της πολύτιμης συλλογής του.

«Πραγματικά η συλλογή του κ. Χριστάκη Χατζηπροδρόμου είναι μια από τις σημαντικότερες ιδιωτικές συλλογές της Κύπρου και αριθμούσε περίπου 2.000 πολιτιστικά αγαθά. Ως αποτέλεσμα της τουρκικής εισβολής του 1974, τα αντικείμενα κλάπηκαν και διασκορπίστηκαν», μας λέει η διευθύντρια του Τμήματος Αρχαιοτήτων του υπουργείου Μεταφορών Επικοινωνιών και Εργων της Κύπρου, Μαρίνα Σολομίδου-Ιερωνυμίδου.

 Μονή Αποστόλου Βαρνάβα στην Αμμόχωστο

Ο 87χρονος συλλέκτης μιλάει αργά, θυμάται απίστευτες λεπτομέρειες από τα αρχαία αντικείμενα που κατείχε και σχεδόν βουρκώνει όταν σκέφτεται πως αυτά έπεσαν στα χέρια των Τούρκων. Και οργίζεται όταν ξέρει πως πρέπει να πληρώσει 6€ εισιτήριο (!!!) για να δει 850 από τα αντικείμενα αυτά στο μοναστήρι του Απόστολου Βαρνάβα στην Αμμόχωστο, τέσσερις αίθουσες του οποίου έχουν μετατραπεί σε μουσείο από τους Τούρκους.

Γεννήθηκε και μεγάλωσε στην Αμμόχωστο, ο πατέρας του καταγόταν από την Αρχαία Σαλαμίνα και αγαπούσε ιδιαίτερα την αρχαία ιστορία. Μικρός ο κ. Χριστάκης Χατζηπροδρόμου άκουγε ενδιαφέρουσες ιστορίες για την αρχαία κυπριακή ιστορία και, παρότι σπούδασε νομικά στο Λονδίνο και στη Νότια Καρολίνα των ΗΠΑ, δεν σταμάτησε ούτε στιγμή να μελετά την αρχαία ιστορία της πατρίδας του.

«Το 1963 ήταν μια ανώμαλη και περίεργη κατάσταση στην Κύπρο. Οι Τούρκοι αποσύρονταν στους παράνομους θύλακές τους και επιδίδονταν ανεξέλεγκτα σε λαθρανασκαφές και εμπόριο αρχαιοτήτων. Γι' αυτούς η τυμβωρυχία ήταν τρόπος ζωής και επικερδές επάγγελμα. Σε μια προσπάθεια να σταματήσει την παράνομη εξαγωγή αρχαιοτήτων, η κυπριακή κυβέρνηση έφερε νόμο που επέτρεπε την αγορά αρχαιοτήτων από τους Κύπριους. Ετσι μεγάλος αριθμός τους έμειναν στο νησί. Το Τμήμα Αρχαιοτήτων τις κατέγραψε, τις μελέτησε, τις δημοσίευσε και τις επέστρεψε στους νόμιμους κατόχους τους», μας λέει ο συλλέκτης αρχαιοτήτων.

Κάπως έτσι ξεκίνησε να αγοράζει αρχαία όλων των ειδών και των τύπων και μέσα σε δέκα χρόνια, μέχρι το 1973, η συλλογή του αριθμούσε περίπου 2.000 αρχαία αντικείμενα (1.620 είναι καταγεγραμμένα), που κάλυπταν όλο το φάσμα της κυπριακής αρχαιολογίας, από τη νεολιθική περίοδο μέχρι τους μεσαιωνικούς και τους βυζαντινούς χρόνους. Επιπλέον, απέκτησε 250 εκλεκτά αντικείμενα λαϊκής κυπριακής τέχνης του 18ου και του 19ου αιώνα και 22 σπάνιες εικόνες.

 Το αγαλματίδιο και ο αμφορέας ανήκαν στη συλλογή του Χριστάκη Χατζηπροδρόμου και σήμερα εκτίθενται στη Μονή Αποστόλου Βαρνάβα στην Αμμόχωστο που έχει μετατραπεί από τους Τούρκους σε μουσείο.

 «Είχα μια από τις καλύτερες -και ίσως τη μεγαλύτερη- ιδιωτικές συλλογές κυπριακών αρχαιοτήτων στον κόσμο. Είχα αντικείμενα που χρονολογούνταν στο 9000 π.Χ., σπάνια κομμάτια», αναφέρει με καμάρι, αλλά και πίκρα γιατί όλα αυτά έχουν πέσει στα χέρια των εισβολέων και των αρχαιοκάπηλων.

Η συλλογή του βρισκόταν σε ειδικά διαμορφωμένους χώρους στο σπίτι του στην οδό Ελευθερίας 22, στην Αμμόχωστο. Η τουρκική εισβολή τον βρήκε στο Λονδίνο, το σπίτι του επιτάχθηκε και η συλλογή λεηλατήθηκε.

Επέστρεψε έναν χρόνο μετά και φυσικά δεν μπορούσε καν να πάει στη γενέτειρά του. Αργότερα έμαθε ότι τον Φεβρουάριο του 1975 η κατοχική αρχή μάζεψε 890 μεγάλα αντικείμενα, τα έβαλε σε μία αποθήκη -δήθεν για να τα προστατεύσει-, αλλά έκτοτε αγνοούνται.

Λεηλασία

Το 1976 εντόπισε κάποια από τα αντικείμενα αυτά σε κατάλογο δημοπρασίας του οίκου Christie's στο Λονδίνο. Ήταν έξι ειδώλια από πικρόλιθο της Χαλκολιθικής Περιόδου και ένα περιδέραιο της ίδιας εποχής (3500-3000 π.Χ.). «Αυτή ήταν και η πρώτη επίσημη ένδειξη της λεηλασίας από τους Τούρκους. Χρειάστηκε μεγάλος αγώνας, με τη βοήθεια της κυπριακής κυβέρνησης και της Ιντερπόλ, για να μου επιστραφούν», μας λέει ο Κύπριος συλλέκτης.

 Λυχνοστάτης Γεωμετρικής Εποχής.

Το 1993 έμαθε ότι κάποια από τα κομμάτια της συλλογής του εκτίθενται στο μοναστήρι του Απόστολου Βαρνάβα, που βρίσκεται ανάμεσα στα χωριά Εγκωμη, Αγιος Σέργιος, Λιμνιά και Στύλλοι, κοντά στην Αμμόχωστο και περίπου ένα χιλιόμετρο από την Αρχαία Σαλαμίνα. Εστειλε έναν φίλο του Βρετανό, ο οποίος του αποκάλυψε ότι τέσσερις αίθουσες του μοναστηριού έχουν μετατραπεί σε Αρχαιολογικό Μουσείο, στο οποίο εκτίθεται μεγάλος αριθμός αρχαιοτήτων. Μέσα από εκατοντάδες φωτογραφίες που τράβηξε ο φίλος του και έχει στην κατοχή του ο κ. Χατζηπροδρόμου, εντόπισε περίπου 850 αντικείμενα της συλλογής του και με αυτές ξεκίνησε τον αγώνα του για να τα πάρει πίσω.

«Σήμερα οι Τούρκοι έχουν βάλει εισιτήριο 6€ για την είσοδο στο μουσείο. Πονάει η ψυχή μου και κλαίω όταν σκέφτομαι ότι τουρίστες και άλλοι θαυμάζουν αυτούς τους αρχαιολογικούς θησαυρούς και εγώ, ο νόμιμος ιδιοκτήτης, στερούμαι αυτού του δικαιώματος», μας λέει.

Κάθε κομμάτι έχει πίσω του και μια ιστορία, ωστόσο εκείνο που θέλει οπωσδήποτε να φέρει πίσω είναι τον αγαπημένο του λυχνοστάτη, τον οποίο είχε για χρόνια δίπλα στο κρεβάτι του. «Τόσο πολύ με είχε εντυπωσιάσει που δεν χόρταινα να τον βλέπω», δηλώνει.

Δικαστικός αγώνας ετών

Για κάποια άλλα ωστόσο στάθηκε περισσότερο τυχερός. Το 1998 εντοπίστηκε στο Μόναχο, στην κατοχή τού τουρκικής καταγωγής αρχαιοπώλη, Αϊντίν Ντικμέν, ένα πήλινο ειδώλιο βρέφους σε λίκνο της Μέσης Εποχής του Χαλκού (2000-1650 π.Χ.). Οι αρχές βρήκαν 5 αρχαία αντικείμενα την κατοχή των οποίων δεν μπόρεσε να δικαιολογήσει και τα 4 ήταν από τη συλλογή του κ. Χατζηπροδρόμου. Υστερα από έναν δικαστικό αγώνα που κράτησε σχεδόν 20 χρόνια και με τη συνδρομή του Τμήματος Αρχαιοτήτων Κύπρου, τα αντικείμενα επιστράφηκαν στον νόμιμο κάτοχό τους και το πήλινο ειδώλιο βρέφους με λίκνο δωρήθηκε από τον συλλέκτη στο Τμήμα Αρχαιοτήτων. Πρόκειται για σπουδαίο αρχαιολογικό εύρημα με γραπτή διακόσμηση που εμπίπτει σε μια ιδιαίτερη και σπάνια ομάδα πήλινων ειδωλίων που παρουσιάζουν βρέφος σε λίκνο. Το ειδώλιο θα αποτελεί κεντρικό έκθεμα της έκθεσης που διοργανώνει το Τμήμα Αρχαιοτήτων στο πλαίσιο του προγράμματος Saving the Prehistoric Antiquities under Treat, στις 23 Σεπτεμβρίου, και στη συνέχεια θα εκτίθεται στο Κυπριακό Μουσείο.

 Πήλινο ειδώλιο που παρουσιάζει βρέφος σε λίκνο της Μέσης Εποχής του Χαλμού.

Στα μέσα Ιουλίου επαναπατρίστηκε από τη Βρετανία ένα ακόμη αρχαίο πήλινο ειδώλιο, το οποίο εντοπίστηκε ύστερα από διαδικτυακή έρευνα του Τμήματος Αρχαιοτήτων σε ιστοσελίδα οίκου πώλησης αρχαιοτήτων του Λονδίνου. Ο οίκος παρέδωσε το ειδώλιο στη Μητροπολιτική Αστυνομία του Λονδίνου και αυτή, με τη σειρά της, στις κυπριακές Αρχές. Πρόκειται για ένα πήλινο ειδώλιο αλόγου με αναβάτη πολεμιστή, που χρονολογείται στην Κυπρο-Αρχαϊκή περίοδο (περίπου 700 π.Χ.), το οποίο επιστράφηκε στον κ. Χατζηπροδρόμου και ο ίδιος συγκινήθηκε ιδιαίτερα.

«Αυτό που θέλω είναι να γίνει ένα μουσείο με όλα τα αντικείμενα της συλλογής μου. Επιθυμώ διακαώς να τα βρω όλα και να τα φέρω πίσω. Το κόστος είναι δυσβάσταχτο, αλλά η αγάπη για την πατρίδα είναι πάνω από όλα. Ετσι είμαστε όλοι οι Κύπριοι», μας λέει.

Επιστράφηκαν από το Μόναχο

Ο Χριστάκης Χατζηπροδρόμου με αντικείμενα από την πολύτιμη συλλογή του. Εικονίζονται αρχαία αντικείμενα που επαναπατρίστηκαν τον Ιούλιο από το Μόναχο. Είχαν βρεθεί στην κατοχή τού τουρκικής καταγωγής αρχαιοπώλη Αϊντίν Ντικμέν και επιστράφηκαν ύστερα από πολύχρονο δικαστικό αγώνα. Ανάμεσά τους και το ειδώλιο αλόγου με αναβάτη.

ΜΑΡΙΑ ΡΙΤΖΑΛΕΟΥ

http://www.ethnos.gr/koinonia/arthro/o_akourastos_kynigos_ton_arxaiokapilon_tou_attila-64470636/

ΜΕ ΑΦΟΡΜΗ ΜΙΑ ΚΑΡΤΑ "ΘΕΡΙΣΣΟΝ 1905"

ΘΕΡΙΣΣΟΝ 1905

Εικονογραφημένο επιστολικό δελτάριο, εξαιρετικού ενδιαφέροντος, που τυπώθηκε στο λιθογραφείο του Λεβαντή στην Αθήνα, στις αρχές του προηγούμενου αιώνα.

Απεικονίζει με θαυμαστή καλλιτεχνική ευαισθησία τη σημαντική απήχηση των ιστορικών γεγονότων που διαδραματίστηκαν στο Θέρισσο, το 1905. Παραθέτουμε μια σύντομη περιγραφή για να επισημάνουμε την αισθητική διάκριση στη ματιά του καλλιτέχνη:

Στην κορυφή, με περίοπτο συμβολισμό, απεικονίζεται μια αναμμένη δάδα -ένας αναμμένος βωμός- που καίει με φλόγα θεριεύουσα, σύμβολο του άσβηστου πόθου του Κρητικού λαού για την ένωση της Κρήτης με την μάνα Ελλάδα. Η βάση του βωμού είναι η μετώπη της κάρτας, όπου αναγράφεται η λέξη ΘΕΡΙΣΣΟΝ. Υπογράφεται στο μέσον το έτος 1905.

Δεξιά και αριστερά υψώνονται κίονες με σύνθετη αισθητική μορφή, Ιωνική και Δωρική, επάνω στους οποίους αναγράφονται, μέσα σε δαφνοστεφή περιζώματα, οι χρονολογίες των Επαναστάσεων της Κρήτης, Αριστερά: 1770, 1821-1833, 1841-1858 και δεξιά: 1866-1869, 1878-1889, 1896-1897.

Στο θέμα του δελταρίου - η κήρυξη της Ένωσης της Κρήτης με την Ελλάδα - διατυπώνεται με ιδιαίτερη επιμέλεια και σχολαστικότητα το γεγονός. Το ενδιαφέρον επικεντρώνεται, με πρωθύστερη αισθητική έμφαση, στον οπισθόχωρο της κάρτας, όπου εικονίζεται ο λαός της Κρήτης, σύσσωμος και ενωμένος, ως γενναίοι και εμψυχωμένοι πολεμιστές, που ατενίζουν ψηλά με υπερηφάνεια, σείοντες τα όπλα. Προβάλλονται οι οπλαρχηγοί τους, με ορμητική και αγέρωχη αποφασιστικότητα για την Ένωση. Προηγούνται ο σημαιοφόρος με τη σημαία, η οποία φέρει σταυρόσχημη αναγραφή των λέξεων ΈΝΩΣΙΣ Ή ΘΑΝΑΤΟΣ".

Παραστάτες στα δεξιά ο κλήρος και στα αριστερά οι ευθυτενείς οπλαρχηγοί. Ακολουθούν ο λαός, άνδρες, γυναίκες με παιδιά στην αγκαλιά, όλοι σε πορεία ανηφορική που φθάνει στην κορυφή ενός βουνού. Περιστοιχίζονται από ψηλά βουνά πίσω από τα οποία φαίνεται να ανατέλλει ακτινοβόλος ο ήλιος μιας καινούργιας ημέρας, σύμβολο της νέας προοπτικής στην ιστορία της Κρήτης με την Ένωση.

Στο ρίζωμα του βουνού απλώνονται ταφικά μνημεία με εγχάρακτα επάνω στις πλάκες τους τα ονόματα των ηρώων της Κρήτης. Αριστερά προς τα δεξιά στην επάνω σειρά: ΓΟΓΟΝΗΣ, ΚΡΙΑΡΗΣ, ΚΟΡΚΙΔΗΣ, ΧΟΥΜΑΚΗΣ, ΧΑΛΗΣ, ΔΑΣΚΑΛΑΚΗΣ ΜΗΛΙΚΟΥΤΗΣ. Στην επάνω δεξιά πλάκα, αναγράφονται δύο ονόματα που είναι δυσδιάκριτα. Στην κάτω σειρά: ΚΟΡΑΚΑΣ, ΠΑΝΝΑΡΗΣ, ΤΣΟΥΔΕΡΟΣ, ΣΗΦΑΚΑΣ, ΝΤΕΝΤΗΔΑΚΗΣ.

Στο χώρο προβολής του δελταρίου βρίσκονται μεγαλόσχημες γυναικείες μορφές. Στ' αριστερά η μορφή της Κρήτης, καθισμένη σε θρόνο, σε στάση περισυλλογής με το αριστερό της χέρι να στηρίζει το πρόσωπο της, ενώ στα πόδια της βρίσκεται αλυσοδεμένο το λιοντάρι που συμβολίζει την Τουρκία. Με τη βλέμμα άραγε να κοιτάζει τον Κρητικό λαό. Με προτεταμένο το άλλο της χέρι κρατεί την απόληξη της αλυσίδας του.

Μπροστά της σε αρκετή απόσταση στέκονται οι μεγάλες δυνάμεις. Η παρουσία τους είναι επιβλητική με επίσημη ένδυση -φέρουνε χλαμύδες με διακριτικά εμβλήματα- από δεξιά η Ελλάδα (με το σταυρό), η Αγγλία (με το λιοντάρι και τον μονόκερο), μετά η Ρωσία (με τον δικέφαλο αετό) κρατώντας το ψήφισμα στο χέρι και η Γαλλία Φαίνεται η νουθετική διάθεση στη χειρονομία και στην αυστηρή έκφραση των προσώπων τους. Μπροστά στα πόδια τους βρίσκονται κρανία και οστά επάνω σε βάγια, θυσία του Κρητικού λαού για την ελευθερία. Στο βάθρο που περιβάλλεται από γιρλάντες μυρτιάς είναι χαραγμένα τα ψηφίσματα των Κρητών προς τας δυνάμεις "Ο ΛΑΟΣ ΤΗΣ ΚΡΗΤΗΣ ΣΥΝΕΛΘΩΝ ΕΙΣ ΠΑΝΔΗΜΑ ΣΥΛΛΑΛΗΤΗΡΙΑ. ΚΗΡΥΤΤΕΙ  ΕΝΩΠΙΟΝ ΘΕΟΥ ΚΑΙ ΑΝΘΡΩΠΩΝ. ΤΗΝ ΠΟΛΙΤΙΚΗΝ ΑΥΤΟΥ ΕΝΩΣΙΝ ΜΕΤΑ ΤΟΥ ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ. ΕΙΣ ΜΙΑΝ ΑΔΙΑΙΡΕΤΟΝ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΝ. ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΗΝ ΠΟΛΙΤΕΙΑΝ». Στο κάτω μέρος αναφέρεται διακριτικά το όνομα του λιθογράφου Λεβαντή στην Αθήνα που τύπωσε το ωραιότατο αυτό εικονογραφημένο δελτάριο.

Γεώργιος Ε. Κοκονάκης

(εγγονός Γεωργ. Δασκαλάκη)

ΠΗΓΗ

1 "ΣΗΤΕΙΑΚΑ", τόμος Β] τεύχος Α: σελίδα 34 και

"ΣΗΤΕΙΑΚΑ", τόμος Β', τεύχος Β\ σελίδα 309.

"συλλογές" Ιανουάριος 2008, 45

Η ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΘΕΡΙΣΣΟΥ

'' Η πρωινή καταχνιά δεν έχει ακόμη διαλυθεί, τσουχτερή η ψύχρα στις πλαγιές του Θερίσου. Ξημέρωνε η 10η Μαρτίου του 1905. Και οι πρώτες ακτίνες του ήλιου είδαν τρεις άνδρες να σκαρφαλώνουν τη δασωμένη βουνοπλαγιά.


Ήταν ο Βενιζέλος με τον Κ. Φούμη και τον Κ. Μάνο, τους δύο παλιούς συνεργάτες και συμπολεμιστές του. Βιάζονταν γιατί τους περίμεναν. Εκεί ψηλά στο Θέρισσο, είχαν συγκεντρωθεί τα πρωτοπαλλήκαρα της Κρήτης - οπλαρχηγοί μπαρουτοκαπνισμένοι με κορμιά αυλακωμένα βαθιά από τις λαβωματιές.


Μια ακόμη λαβωματιά δεν είχε να κάνει - κάλλιο το βόλι από τον τύραννο. Ήταν η ψυχή της Κρήτης που σαν είδε τον Βενιζέλο αναγάλλιασε. Μπαλωθιές χαιρέτησαν τον ερχομό του. Ήταν η απάντηση στον πρίγκηπα, απάντηση που έδωσε ο Βενιζέλος ο ίδιος με τούτα τα λόγια:

«Συνεκεντρώθημεν εδώ με την απόφασιν να αποτινάξωμεν την τυραννίαν της Αρμοστείας. Αλλ' η ελευθερία του Κρητικού λαού τότε μόνον θα κατοχυρωθεί, όταν η Κρήτη ενωθεί μετά της Μητρός Ελλάδος.

Προτείνω να κηρύξωμεν την πολιτικήν ένωσιν της Κρήτης μετά του ελληνικού βασιλείου, εις εν μόνον ελεύθερον και συνταγματικόν κράτος».

Καινούργιες μπαλωθιές αντήχησαν στον αγέρα...είχε «ψηφισθεί» η πρότασή του.''

Είναι αλήθεια πως οι πρόξενοι των μεγάλων δυνάμεων θέλησαν να αντιδράσουν - απείλησαν, φοβέρισαν, μα τελικά υποχώρησαν στις αξιώσεις του Βενιζέλου. Κι ο Γεώργιος υποχρεώθηκε να παραιτηθεί. Ήταν Ιούλιος του 1906. Ως την τελευταία στιγμή ο πρίγκηπας αγωνίσθηκε να κρατήσει το μικρό του βασίλειο. Ακόμη και την στιγμή που ένα αμάξι με φώτα σβηστά τον πήγαινε στο λιμάνι για να φύγει αθόρυβα, ο Γεώργιος έλπιζε. Βλέπει κόσμο, πολύν κόσμο, να έχει συγκεντρωθεί στο δρόμο για το Ακρωτήρι. Πιστεύει πως έμαθαν την αναχώρησή του και θέλουν να τον εμποδίσουν. Φωτiζεται το πρόσωπό του. Η απογοήτευσή του θα είναι τραγική.
- «Ησυχάστε Υψηλότατε», του λέει ο αμαξάς. «Δεν είναι για εσάς. Τον Βενιζέλο περιμένουν, το Βενιζέλο και τα παλληκάρια του που κατεβαίνουν από το Θέρισο».
Αυτό ήταν το τέλος της αρμοστείας του πρίγκηπα. 

Ηφαίστειο που κοχλάζει και πάλι η Κρήτη. Ο βασιλιάς Γεώργιος Α΄ Γλύξμπουργκ με την άδεια των μεγάλων δυνάμεων, διορίζει αρμοστή τον Αλέξανδρο Ζαΐμη. Σύντομη θα είναι και η δεύτερη αρμοστεία. Οι Κρητικοί, έχοντας βρει πια τον αρχηγό τους, απαιτούν ένωση και αμέσως. Τα επεισόδια διαδέχονται το ένα τ' άλλο. Ο Ζαΐμης φεύγει (28 Σεπτεμβρίου 1908) για να μην επιστρέψει πια. Οι Χανιώτες μαζεύτηκαν στο Πεδίο του ’ρεως, κηρύσσουν την ένωση της Κρήτης κι η σημαία της κρητικής πολιτείας υποστέλλεται για να δώσει την θέση της στην ελληνική - υπάλληλοι και στρατιωτικοί ορκίζονται πίστη στον βασιλέα των Ελλήνων. 

 Επαναστάτες του Θερίσσου

Τον επόμενο μήνα η Κρητική Συνέλευση κηρύσσει επίσημα την ένωση και καλεί τον βασιλιά να «λάβη κατοχήν της νήσου». Εκλέγει προσωρινή πενταμελή κυβέρνηση και αυτοδιαλύεται. Βουλή της Κρήτης είναι πια η Βουλή της Ελλάδας. Σημαία της η κυανόλευκη. Για μία ακόμα φορά οι Κρητικοί έδειξαν ότι ξέρουν να κερδίζουν μόνοι την λευτεριά τους. 

 ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΘΕΡΙΣΣΟΥ

Στις 10 Μαρτίου 1905 συνήλθε συνέλευση στον Θέρισσο υπό του Ελευθερίου Βενιζέλου, Κωνσταντίνου Φούμη και Κωνσταντίνου Μάνου, που κήρυξε "την πολιτικήν ένωσιν της Κρήτης μετά της Ελλάδος εις εν μόνον ελεύθερον συνταγματικόν κράτος", έδωσε δε και σχετικό ψήφισμα στις Μεγάλες Δυνάμεις, όπου υποστήριζε ότι το νόθο μεταβατικό καθεστώς εμπόδιζε την οικονομική ανάπτυξη του νησιού και η μόνη φυσική λύση του κρητικού ζητήματος ήταν η ένωση.

ΤΑ ΠΡΟΗΓΗΘΕΝΤΑ

Οι Κρητικοί μετά την επιστροφή της Κρήτης από την ιδιοκτησία της Αιγύπτου στην Οθωμανική Αυτοκρατορία εξεγείρονταν συνεχώς με εθνικά, κοινωνικά και οικονομικά αιτήματα. Το 1841 ξέσπασε το Κίνημα του Χαιρέτη και το 1858 το Κίνημα του Μαυρογένη, με το οποίο οι Κρήτες πέτυχαν να κατέχουν ελεύθερα όπλα, να ασκούν τη λατρεία και να γίνεται σεβαστή η θρησκεία τους, καθώς και τη σύσταση Χριστιανικών Δημογεροντιών που είχαν αρμοδιότητα σε θέματα παιδείας, κοινωνικής πρόνοιας, κληρονομικού και οικογενειακού δικαίου, και ακολούθησε η επανάσταση του 1866-1869. Η επανάσταση του 1877-1878, έφερε την Σύμβαση της Χαλέπας. Σύμφωνα με τη Σύμβαση, η Κρήτη αποχωριζόταν από την λοιπή Οθωμανική Αυτοκρατορία, θα διοικούνταν από τη Γενική Διοίκηση Κρήτης και της παραχωρούνταν ορισμένα προνόμια, μεταξύ των οποίων και η σύσταση Φιλεκπαιδευτικών Συλλόγων και η έκδοση εφημερίδων καθώς και να αστυνομεύεται μόνο από Κρητικούς.

Το 1889 η Οθωμανική Αυτοκρατορία περιόρισε σημαντικά τα προνόμια των Κρητών μετά την επανάσταση που ξέσπασε με πρωτοβουλία των ηγετών του συντηρητικού κόμματος (καραβανάδων) και ανέθεσε στον συνταγματάρχη Ταξίν την αστυνόμευση της Κρήτης θέτοντας τον επικεφαλής σώματος 200 ανδρών που στρατολογήθηκαν στην Μακεδονία. Η επανάσταση του 1889 καταπνίγηκε μετά από ένα οκτάμηνο. Στις 3 Σεπτεμβρίου 1895 ξέσπασε νέα επανάσταση αλλά οι σφαγές των Οθωμανών δεν σταμάτησαν και στις 11 Μαΐου 1896 ο χριστιανικός πληθυσμός των Χανίων, ο οποίος αποτελούσε μειονότητα στην πόλη, υπέστη μεγάλη σφαγή, όπως και τον επόμενο χρόνο 1897, οπότε και πυρπολήθηκαν και τα κοινοτικά καταστήματα απέναντι από τον καθεδρικό ναό, που περιλάμβαναν το επισκοπικό μέγαρο και το παρθεναγωγείο. Η αποστολή ελληνικών στρατευμάτων στο νησί οδήγησε στον Ελληνοτουρκικό πόλεμο του 1897 κατά τον οποίο τα οθωμανικά στρατεύματα νίκησαν κατά κράτος τα αντίστοιχα ελληνικά στο Θεσσαλικό μέτωπο.

Η επέμβαση των μεγάλων δυνάμεων

Οι Μεγάλες Δυνάμεις, που πάντοτε ενδιαφέρονταν για την Κρήτη λόγω της στρατηγικής της σημασίας και από καιρό είχαν συγκεντρώσει τους στόλους τους γύρω από το νησί, αποφάσισαν με τη Συνθήκη του Βερολίνου το 1896 να προχωρήσουν σε οριστική λύση του κρητικού ζητήματος, με τη διεθνή κατοχή του νησιού και την ανακήρυξή του σε αυτόνομη Πολιτεία, ενώ στις 21 Ιανουαρίου 1897 ελληνικά στρατεύματα με δύναμη 1.500 αντρών και διοικητή τον υπασπιστή του βασιλιά Tιμολέοντα Bάσσο αποβιβάστηκαν εκεί για να την ελευθερώσουν και να την ενώσουν με την Ελλάδα. Οι Ευρωπαϊκές δυνάμεις όμως παρενέβησαν αποβιβάζοντας κι αυτές δυνάμεις για να σταματήσουν οι εχθροπραξίες. Στις 18 Φεβρουαρίου ο Ελληνικός στόλος αποσύρθηκε και ο Ελληνικός στρατός υποχώρησε στην ξηρά και κατευθύνθηκε βόρεια προς την Θεσσαλία και την Ήπειρο. Στις 20 Μαρτίου του ίδιου χρόνου οι Μεγάλες Δυνάμεις χώρισαν το νησί σε διεθνείς τομείς, ενώ τα Χανιά και η γύρω περιοχή της πρωτεύουσας έγιναν πολυεθνικός τομέας. Οι Άγγλοι διοικούσαν το νομό Ηρακλείου, οι Ρώσοι το νόμο Ρεθύμνου, οι Γάλλοι το νομό Λασιθίου και οι Ιταλοί τους νομούς Χανίων και Σφακιών.

Στις 25 Αυγούστου 1897, ο Ελευθέριος Βενιζέλος έστειλε διακοίνωση στον αρχηγό του ευρωπαϊκού στόλου, αναφέροντας ότι η μόνη σωστή λύση του Κρητικού ζητήματος θα ήταν η ένωση του νησιού με την Ελλάδα. Αφού όμως η Ελλάδα απέσυρε τη στρατιωτική δύναμη που είχε στο νησί, αναγνωρίζοντας την αυτονομία του, θα έπρεπε και η Κρήτη, για να μην φέρει σε δύσκολη θέση την Αθήνα, να δεχθεί ως προσωρινή λύση την αυτονομία, εναποθέτοντας τις ελπίδες για οριστική λύση στις Μεγάλες Δυνάμεις. Οι Οθωμανοί πρότειναν να γίνει ανταλλαγή της Κρήτης με τη Θεσσαλία που την κατείχε ο στρατός τους. Η πρόταση αυτή απορρίφθηκε καθώς θεωρήθηκε εμπαιγμός και για τους Κρητικούς και για τις Μεγάλες Δυνάμεις.

Μετά τον πόλεμο του 1897 η Ελλάδα υπέγραψε στην Κωνσταντινούπολη συνθήκη ειρήνης με την Τουρκία. Κατόπιν οι Μεγάλες Δυνάμεις ξεκίνησαν τη διαδικασία διακανονισμού του Κρητικού ζητήματος, που όμως τραβούσε μακριά. Προτάθηκαν για τη θέση του Γενικού Διοικητή του νησιού οι Δροζ, Σέφερ, ο Μαυροβούνιος Πέτροβιτς Μπόζα, ο πρίγκιπας Βάττεμβεργ ενώ οι Τούρκοι ήθελαν γι' αυτή τη θέση τον Ανθόπουλο πασά. Η Ρωσία υπέδειξε τον γιό του βασιλιά των Ελλήνων Γεωργίου του Α΄, τον πρίγκιπα Γεώργιο, ο οποίος και επελέγη τελικά. Στις 21 Ιανουαρίου 1898, η κρητική συνέλευση, μέσα σε ζητωκραυγές ενέκρινε πρόταση του Βενιζέλου να κάνει το προεδρείο της τα αναγκαία διαβήματα. Η Γερμανία και η Αυστρία, επειδή δεν ήθελαν να φανεί ότι αντιτίθενται στις τουρκικές απαιτήσεις, αποχώρησαν από τον συνασπισμό των ευρωπαϊκών δυνάμεων, ο οποίος έγινε πλέον τετραμελής. Ο Γενικός Διοικητής θα αναγνώριζε την υψηλή επικυριαρχία του Σουλτάνου, θα εφάρμοζε αναλογική συμμετοχή του ελληνικού και του τουρκικού στοιχείου στη διοίκηση του νησιού.

Εκλέχθηκε μια εκτελεστική επιτροπή, με τη συμμετοχή του Βενιζέλου, που εκτελούσε χρέη κυβέρνησης και είχε τις επαφές με τους Ευρωπαίους ναυάρχους. Άρχισε να εφαρμόζει το προσωρινό πολίτευμα, αλλά οι μουσουλμάνοι, υποκινούμενοι από την οθωμανική διοίκηση, ξεσηκώθηκαν. Οι χριστιανοί της Κρήτης άρχισαν να συγκεντρώνουν ένοπλα τμήματα και η εκτελεστική επιτροπή προέβη σε διαβήματα διαμαρτυρίας. Οι μουσουλμάνοι του νησιού κλείστηκαν στις πόλεις και την ύπαιθρο έλεγχαν οι χριστιανοί επαναστάτες. Οι σφαγές των μουσουλμάνων της Σητείας και του Σέλινου καθώς και η σφαγή των χριστιανών του Ηρακλείου στις 25 Αυγούστου 1898 που έκαναν οι μουσουλμάνοι[1], οδήγησαν στην αποχώρηση των Οθωμανών από το νησί, στη δημιουργία της αυτόνομης Κρητικής Πολιτείας και στην εκλογή του πρίγκιπα Γεωργίου ως ύπατου αρμοστή της Κρήτης.

Ο Γεώργιος στην Κρήτη

Ο Γεώργιος ορίστηκε Ύπατος Αρμοστής Κρήτης με τριετή θητεία. Στις 9 Δεκεμβρίου 1898 έφθασε στη Σούδα με τη ρωσική ναυαρχίδα "Νικόλαος Α΄", συνοδευόμενη και από πλοία των άλλων Δυνάμεων, όπου του επιφυλάχθηκε αποθεωτική υποδοχή. Τον υποδέχονταν στη Σούδα οι ναύαρχοι Ποττιέ, Νόελ, Σκρύδλωφ και Μπέτολλο κι ο ενθουσιώδης κρητικός λαός. Ο πρόεδρος του συμβουλίου των ναυάρχων Γάλλος Ποττιέ του παρέδωσε επίσημα στο Διοικητήριο Χανίων τη διοίκηση της Κρήτης, ενώ τα ευρωπαϊκά πολεμικά, έξω από το λιμάνι, χαιρέτιζαν με κανονιοβολισμούς την ύψωση της κρητικής σημαίας.

Σε σύντομο διάστημα ο Γεώργιος ανέθεσε σε επιτροπή από 16 μέλη (12 χριστιανούς και 4 μουσουλμάνους), με πρόεδρο τον Ιωάννη Σφακιανάκη, τη σύνταξη σχεδίου Συντάγματος που θα ενέκρινε η Κρητική Συνέλευση, η οποία συγκροτήθηκε στις 9 Ιανουαρίου 1899, ενώ ταυτόχρονα προκηρύχτηκαν για τις 24 του ίδιου μήνα εκλογές των πληρεξουσίων. Στις 8 Φεβρουαρίου έγινε η πρώτη συνεδρίαση της Κρητικής Συνελεύσεως που αποτελέστηκε από 138 χριστιανούς και 50 μουσουλμάνους. Η Συνέλευση, με πρόεδρο τον Σφακιανάκη, ψήφισε το Σύνταγμα της Κρητικής Πολιτείας. Μετά την επικύρωσή του από τον Ύπατο Αρμοστή και την έγκρισή του, με ελάχιστες μεταβολές, από τις Μεγάλες Δυνάμεις, το Σύνταγμα δημοσιεύτηκε στις 16 Απριλίου 1899 στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως.

Στις 27 Απριλίου 1899, ο Ύπατος Αρμοστής όρισε Συμβούλιο του Ηγεμόνα (δηλαδή κυβέρνηση) από τους Κρητικούς αρχηγούς συνιστώμενη από πέντε Ανώτερες Διευθύνσεις, αντίστοιχες με τα σημερινά Υπουργεία. Οι σύμβουλοι με τις διευθύνσεις τους ήταν: Ελευθέριος Βενιζέλος της Δικαιοσύνης, Μανούσος Κούνδουρος των Εσωτερικών, Νικόλαος Γιαμαλάκης της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως και των Θρησκευμάτων, Κωνσταντίνος Φούμης των Οικονομικών και Χασάν Σκυλιανάκης της Δημοσίας Ασφαλείας. Από τους αρχηγούς δεν συμμετείχε στο συμβούλιο μόνο ο Ιωάννης Σφακιανάκης, επειδή υπέβαλε στον Αρμοστή ένα σχέδιο για το οριστικό πολίτευμα του νησιού, αλλά ο Γεώργιος δεν το ενέκρινε.

Το συμβούλιο ξεκίνησε την προσπάθεια να οργανώσει κράτος. Στις 18 Μαΐου, ο Βενιζέλος υπέβαλε πλήρη δικαστική νομοθεσία. Άρχισαν όμως οι διαφωνίες. Ο Γεώργιος, σκοπεύοντας να ταξιδέψει στην Ευρώπη, ανακοίνωσε στον κρητικό λαό ότι "κατά την διάρκειαν του ταξιδίου του θα εζήτει από τας Μεγάλας Δυνάμεις την ένωσιν της Κρήτης και ήλπιζε να επιτύχει ταύτην λόγω των συγγενικών του δεσμών". Η ανακοίνωση έγινε χωρίς να το ξέρει το συμβούλιο. Ο Βενιζέλος είπε στον πρίγκιπα ότι δεν θα ήταν καλό να δίνει στον λαό ελπίδες για κάτι που δεν ήταν εκείνη τη στιγμή δυνατό να πραγματοποιηθεί. Όντως δε οι Μεγάλες Δυνάμεις απέρριψαν το αίτημα του Γεωργίου. Επήλθε πολλές φορές διάσταση μεταξύ των δύο ανδρών και ο Βενιζέλος επανειλημμένα υπέβαλε παραίτηση.

Όταν συζητήθηκε στο συμβούλιο ο προϋπολογισμός, ο Βενιζέλος είπε ότι το νησί δεν ήταν αυτόνομο αφού κατεχόταν στρατιωτικά από τέσσερις δυνάμεις και το κυβερνούσε εντολοδόχος τους. Θα έπρεπε, όταν θα έληγε η θητεία του πρίγκιπα, να ζητηθεί από τις Μεγάλες Δυνάμεις να επιτρέψουν στη συνέλευση, με βάση το άρθρο 39 του συντάγματος (που το είχε καταργήσει η συνδιάσκεψη της Ρώμης) να εκλέξει ανώτατο άρχοντα, οπότε δεν χρειαζόταν η παρουσία ξένων στρατευμάτων. Μ' αυτόν τον τρόπο, το νησί θα απαλλασσόταν από τον στρατό κατοχής και την δι' αντιπροσώπου των Μεγάλων Δυνάμεων διακυβέρνηση, και θα μπορούσε ευκολότερα να πετύχει τον στόχο που ήταν η ένωση με την Ελλάδα. Αυτή την πρόταση θα εκμεταλλευθούν οι αντίπαλοι του Βενιζέλου για να πουν ότι ήθελε την Κρήτη αυτόνομη ηγεμονία. Σε απάντηση, εκείνος υπέβαλε και πάλι την παραίτησή του με το αιτιολογικό ότι του ήταν αδύνατο πλέον να συνεργαστεί με τα υπόλοιπα μέλη του συμβουλίου και διαβεβαίωσε ότι δεν σκόπευε να ασκήσει αντιπολίτευση.

Στις 17 Μαΐου 1901, σε έκθεσή του εξέθεσε τους λόγους που τον υποχρέωναν να παραιτηθεί, την δε επομένη τους είπε και προφορικά στον Ύπατο Αρμοστή. Στις 18 Μαΐου ο Βενιζέλος απολύθηκε επειδή δημόσια υποστήριξε απόψεις αντίθετες μ' αυτά που πρέσβευε ο Αρμοστής. Και τέθηκε πλέον επικεφαλής της αντιπολίτευσης. Επί τρία χρόνια διεξήχθη μια σκληρότατη πολιτική διαμάχη, η διοίκηση παρέλυσε και κυριάρχησε η οξύτητα στο νησί. Και, αναπόφευκτα, τον Μάρτιο του 1905 ξέσπασε επανάσταση, της οποίας επικεφαλής ετέθη ο Βενιζέλος.

Στις 7 Απριλίου συνήλθε τακτική συνέλευση στα Χανιά, η οποία ομοίως κήρυξε την ένωση ενώ ένας από τους συμβούλους του Ύπατου Αρμοστή παραιτήθηκε και πήγε στον Θέρισο να ενωθεί με τους επαναστάτες. Ο Ύπατος Αρμοστής απαίτησε από τους επαναστάτες να παραδώσουν τα όπλα μέσα σε 36 ώρες, εκήρυξε το στρατιωτικό νόμο με την έγκριση των Δυνάμεων, διέταξε συλλήψεις και φυλακίσεις αντικαθεστωτικών κι επέβαλε λογοκρισία στον τύπο. Έπειτα κάλεσε σε σύσκεψη τους προξένους και ζήτησε να λάβουν επείγοντα μέτρα για την "καταστολήν του κινήματος". Για να αυξήσει τις ένοπλες δυνάμεις του συγκρότησε το σώμα των "Δημοφρουρών". Οι Μεγάλες Δυνάμεις έστειλαν μήνυμα στους επαναστάτες ότι θα χρησιμοποιούσαν στρατεύματα προκειμένου να επιβάλλουν τις αποφάσεις τους. Σε απάντηση οι περισσότεροι βουλευτές της τακτικής συνέλευσης πήγαν στον Θέρισο να ενωθούν κι αυτοί με τον Βενιζέλο.

Ο πρίγκηπας δεν διέθετε άλλες δυνάμεις εκτός της Κρητικής Χωροφυλακής (που έμεινε πιστή σ'αυτόν) και η οποία δεν αυξήθηκε από τους Δημοφρουρούς και οι Μεγάλες Δυνάμεις δεν μπορούσαν να συνεννοηθούν για κοινή δράση. Μεγαλύτερη στρατιωτική δράση ανέπτυξαν οι Ρώσοι, οι οποίοι κατέλαβαν ή βομβάρδισαν θέσεις επαναστατών. Οι πρόξενοι των Μεγάλων Δυνάμεων συναντήθηκαν με την επαναστατική τριανδρία στις Μουρνιές, σε μια προσπάθεια να επιτευχθεί συμφωνία, χωρίς αποτέλεσμα. Η επαναστατική κυβέρνηση ζήτησε να χορηγηθεί στην Κρήτη πολίτευμα ανάλογο μ' αυτό της Ανατολικής Ρωμυλίας. Στις 18 Ιουλίου οι Δυνάμεις κήρυξαν τον στρατιωτικό νόμο, κάτι που δεν αποθάρρυνε τους επαναστάτες. Στις 15 Αυγούστου η τακτική συνέλευση των Χανίων ψήφισε τις περισσότερες από τις μεταρρυθμίσεις που ζητούσε ο Βενιζέλος.

Συναντήθηκαν και πάλι μαζί του οι πρόξενοι και έκαναν δεκτές τις μεταρρυθμίσεις που πρότεινε. Αυτό οδήγησε στον τερματισμό της επανάστασης του Θερίσου και στην παραίτηση του Ύπατου Αρμοστή πρίγκιπα Γεωργίου. Οι Μεγάλες Δυνάμεις τον Αύγουστο του 1906 είχαν παραχωρήσει στο βασιλιά των Ελλήνων Γεώργιο Α΄, το δικαίωμα να διορίζει εκείνος τον Ύπατο Αρμοστή, χωρίς να χρειάζεται η έγκριση της τουρκικής κυβέρνησης. Μετά την παραίτηση του πρίγκιπα Γεωργίου στις 12 Σεπτεμβρίου, τοποθετήθηκε στη θέση αυτή ο Αλέξανδρος Ζαΐμης ενώ επετράπη Έλληνες αξιωματικοί και υπαξιωματικοί να αναλάβουν την οργάνωση της Κρητικής Χωροφυλακής. Μόλις οργανώθηκε Χωροφυλακή άρχισαν να αποχωρούν τα ξένα στρατεύματα από το νησί.

Ένωση

Τον Σεπτέμβριο του 1908 ο αυτοκράτορας της Αυστρουγγαρίας ανακοίνωσε την προσάρτηση της Βοσνίας - Ερζεγοβίνης και ο ηγεμόνας της Βουλγαρίας την ανεξαρτησία της. Οι Κρητικοί δεν έχασαν την ευκαιρία. Στις 24 Σεπτεμβρίου 1908 ξέσπασε επανάσταση στο νησί. Χιλιάδες πολίτες των Χανίων και των γύρω περιοχών την ημέρα αυτή συγκρότησαν συλλαλητήριο, στο οποίο ο Βενιζέλος κήρυξε την οριστική ένωση της Κρήτης με την μητέρα Ελλάδα. Έχοντας συνεννοηθεί με την ελληνική κυβέρνηση, ο Ζαΐμης αναχώρησε για την Αθήνα πριν από το συλλαλητήριο. Συγκλήθηκε η συνέλευση και κήρυξε την ανεξαρτησία της Κρήτης, η σημαία της κρητικής πολιτείας υποστάλληκε για να δώσει την θέση της στην ελληνική, οι δημόσιοι υπάλληλοι ορκίσθηκαν πίστη στον βασιλιά Γεώργιο Α΄ της Ελλάδας, ενώ διορίστηκε πενταμελής εκτελεστική επιτροπή με την εντολή να κυβερνήσει το νησί εν ονόματι του βασιλιά των Ελλήνων και σύμφωνα με τους νόμους του ελληνικού κράτους. Πρόεδρος της επιτροπής ήταν ο Μιχελιδάκης με τον Βενιζέλο υπουργό Εξωτερικών και Δικαιοσύνης. Τον Απρίλιο του 1910 συγκλήθηκε νέα συνέλευση, της οποίας ο Βενιζέλος εκλέχθηκε πρόεδρος ενώ κατόπιν έγινε πρωθυπουργός. Όλα τα ξένα στρατεύματα έφυγαν από την Κρήτη και η εξουσία περιήλθε εξ ολοκλήρου στην κυβέρνηση Βενιζέλου.

Η ελληνική κυβέρνηση, για να αποφύγει την τουρκική, αλλά και τις διεθνείς αντιδράσεις, δεν προχώρησε στην επίσημη αναγνώριση της Ένωσης. Αργότερα ο Βενιζέλος έφυγε από την Κρήτη για την Αθήνα, όπου έγινε πρωθυπουργός της Ελλάδας. Το 1911 οργανώθηκαν ένοπλες λαϊκές συγκεντρώσεις, που έγιναν εντονότερες με την άρνηση του Βενιζέλου να δεχτεί την είσοδο των Κρητών βουλευτών στο Ελληνικό Κοινοβούλιο, πράγμα που δεν επέτρεπαν οι συνθήκες. Με την έναρξη των Βαλκανικών πολέμων το 1912, η Ελληνική Βουλή έκανε δεκτούς τους Κρήτες βουλευτές με ενθουσιασμό και θερμές εκδηλώσεις.

Η οριστική λύση του Κρητικού ζητήματος δόθηκε στη διάρκεια των Βαλκανικών πολέμων, το Φλεβάρη του 1913. Με τη Συνθήκη του Λονδίνου, το Μάιο του 1913, παραχωρήθηκε η Κρήτη στην Ελλάδα. Η ένωση έγινε με επίσημη τελετή στο φρούριο Φιρκά στις 1 Δεκεμβρίου 1913. Τέλος, το 1923, με την ανταλλαγή των πληθυσμών, έφυγαν και οι τελευταίοι Μουσουλμάνοι κάτοικοι του νησιού για την Μικρά Ασία.

Από την Κρήτη στην Αθήνα - 1909

Η επανάσταση του Θερίσου είχε αρχηγό της τον Βενιζέλο. Στο Γουδί όμως ο «Στρατιωτικός Σύνδεσμος» χωρίς αρχηγό, δεν ήξερε ποιο δρόμο να ακολουθήσει. Το κίνημα πάντως ήρθε να αποδεσμεύσει πανίσχυρες λαϊκές δυνάμεις που ζητούσαν αλλαγή. Έμποροι, βιοτέχνες, επιστήμονες, εργάτες, συγκροτούσαν συνέδρια, διατύπωναν τολμηρές αξιώσεις. Oι ανώτεροι στρατιωτικοί αντιδρούσαν, τα παλαιά κόμματα άρχισαν να παίρνουν και πάλι επάνω τους. Το κίνημα κινδύνευε να εκφυλισθεί.

Στην κρίσιμη εκείνη στιγμή, δυο δημοσιογράφοι, ο Κωστής Χαιρόπουλος και ο Γ. Πωπ, ζητούν με εμπνευσμένα άρθρα τους να κληθεί ο Βενιζέλος. Ο επαναστάτης του Θερίσου είναι πια πολύ γνωστός στην ηπειρωτική Ελλάδα. Όλοι μιλούν γι' αυτόν, του αποδίδουν υπερφυσικές σχεδόν ικανότητες.

Στην πρόταση των δύο αρθρογράφων, ο «Στρατιωτικός Σύνδεσμος» βλέπει τη μόνη ελπίδα να σωθεί το κίνημα. O συνταγματάρχης Ν. Ζορμπάς, αρχηγός του «Συνδέσμου», στέλνει αμέσως με το λοχαγό Κονταράτο επιστολή στον Βενιζέλο και τον καλεί να 'ρθει στην Αθήνα για να αναλάβει τη διακυβέρνηση της χώρας.

Οποιοσδήποτε άλλος στη θέση του θα έσπευδε να δεχθεί. Αλλά ο Βενιζέλος δεν σπεύδει. Έχει τη δύναμη να χαλιναγωγεί τις φιλοδοξίες του. Στην απάντησή του γράφει στον Ζορμπά:

«Χαλέπα 22 Δεκεμβρίου 1909

Προς τον αρχηγόν του Συνδέσμου και τα μέλη της διοικούσης τον Σύνδεσμον επιτροπής.

Αξιότιμοι Κύριοι,

Έλαβον την επιστολήν την οποίαν μου εκάματε την τιμήν να μου πέμψητε δια του λοχαγού Κονταράτου. Ως τίθεται προ εμού το ζήτημα εν τη επιστολή ταύτη αρνητική κατ' αρχήν απάντησις εκ μέρους μου δεν είναι επιτετραμμένη. Αλλά δεν δύναμαι εξ άλλου ουδέ κατ' αρχήν να δηλώσω ότι είμαι έτοιμος να αναλάβω την αρχήν εφ' όσον εγγυτέρα μελέτη της καταστάσεως δεν με πείση ότι το συμφέρον του Έθνους μου επιβάλλει τούτο ως επιτακτικόν καθήκον. Όπως δυνηθώ να προβώ εις την αναγκαίαν τούτου προκαταρκτικήν μελέτην αναγκάζομαι να έλθω εις Αθήνας περί το τέλος της εβδομάδος, καίτοι επιμελώς μέχρι σήμερον απέφυγα το ταξίδιον τούτο και ήλπιζα ότι θα ηδυνάμην να αποφύγω μέχρι τέλους. Μετά του Κονταράτου συνεννοήθην περί της ανάγκης όπως η έλευσίς μου μείνει άγνωστος εις τους πολλούς όσον το δυνατόν επί πλείονας ημέρας.

Μετά πάσης τιμής,
Ελευθέριος Βενιζέλος»

Θα περάσει ένας ακόμη χρόνος πριν ο Βενιζέλος αναλάβει την διακυβέρνηση της Ελλάδας. Αλλά όταν πήρε την απόφαση, η λαϊκή εξέγερση βρίσκει επιτέλους τη φυσική της διέξοδο και σαρώνει την κομματική φεουδαρχία για να ανοίξει το δρόμο στην καινούργια Ελλάδα.

 Πηγή: Ιστορική σελίδα για τον Ελευθέριο Βενιζέλο

  http://thehistoryofgreece.blogspot.gr/2011/12/blog-post_12.html