Στάθης Μάστορας Ο Κερκυραίος πατριώτης που εκτελέστηκε στην Κρήτη

 

 

Στάθης Μάστορας Ο Κερκυραίος πατριώτης που εκτελέστηκε στην Κρήτη

 

Ο συνθέτης Στάθης Μάστορας (Κέρκυρα 1893 - Άνω Βιάννος Κρήτης 1943) του γνωστού τραγουδιού «Ριρίκα», υπήρξε ένας από τους άδικα ξεχασμένους πρωταγωνιστές της δεύτερης γενιάς συνθετών της ελληνικής οπερέτας που πρωταγωνίστησαν στα τέλη της δεκαετίας του 1920 και στη δεκαετία του 1930 στο ελαφρό μουσικό θέατρο, δίπλα στους ήδη καταξιωμένους Θεόφραστο Σακελλαρίδη και Νίκο Χατζηαποστόλου με το έργο του να περιέχει μουσικοθεατρική δύναμη, διακριτική κοινωνική κριτική και σπαρταριστούς χαρακτήρες.

Ο Μάστορας υπήρξε μια πολυσχιδής προσωπικότητα, καθώς εκτός από συνθέτης και μουσικός, ήταν ποιητής και μαθηματικός. Με την τελευταία του ιδιότητα δίδαξε σε πολλά σχολεία της ελληνικής επαρχίας, ενώ παράλληλα συνέθετε για θιάσους της Αθήνας.

Καθηγητής γυμνασίου  και μετά από μια πορεία ανά την ελληνική επικράτεια διδάσκοντας (σε Λοκρίδα, Αθήνα, Μυτιλήνη, Σύρο) πήρε την τελευταία μοιραία μετάθεση του στον Άνω Βιάννο της Κρήτης.

Εκεί βρήκε το άλλο του μισό, τη μούσα των ονείρων του, την Αικατερίνη Χλειουνάκη την οποία παντρεύτηκε  το Μάιο του 1939 και είδε την ευτυχία τους να ολοκληρώνεται  με τον ερχομό των δυο παιδιών τους,  του Μιχάλη και η Ρίτας. Δυστυχώς η ευτυχισμένη αυτή οικογενειακή του ζωή και τα μελλοντικά του μουσικά σχέδια πάγωσαν  με τον ερχομό του  Β' Παγκόσμιου πόλεμου. 

 

 

Ο Στάθης Μάστορας ήταν ένα παθιασμένος καθηγητής. Δεν ήταν ικανοποιημένος από το περιεχόμενο των διδακτικών βιβλίων που χορηγούσε το Υπουργείο Παιδείας για τους μαθητές του Γυμνασίου. Συμπλήρωνε την ύλη τους και κυρίως τις ασκήσεις με δικές του, γραμμένες με μικρά και στρογγυλά γράμματα, σ’ ένα μικρό πολυσέλιδο τετράδιο 9 επί 13 εκ. περίπου, που το κρατούσε πάντα στην τσέπη του σακακιού του. Αλλά και η διδασκαλία του ήταν συναρπαστική. Μαζί με την Άλγεβρα, τη Γεωμετρία και την Τριγωνομετρία στο πρόγραμμά του ήταν και η Κοσμογραφία. Αυτά προέβλεπε το τότε Αναλυτικό Πρόγραμμα των Γυμνασίων.

Ένας παλιός μαθητής του περιγράφει την ιεροτελεστία με την οποία παρέδιδε  το μάθημα. « Μια μέρα, δώδεκα με μία η ώρα του μαθήματος. Έγινε η εξέταση στο μάθημα της ημέρας, όπως συνηθιζόταν και ο Στάθης Μάστορας άρχισε την παράδοση στο επόμενο κεφάλαιο του βιβλίου, για τους αστερισμούς. Σε κάποια ονομασία σηκώνει το χέρι του ένας συμμαθητής μας και του λέει:

Δεν το λέει, κύριε, έτσι το βιβλίο. Ο Μάστορας τότε σταμάτησε για μια στιγμή κι του απάντησε:

Σωστά δεν το λέει το βιβλίο  όμως υπάρχει και το όνομα που σας λέω. Τίναξε τα μαλλιά της κεφαλής του, κουνώντας το κεφάλι του μια ή δυο φορές και συνέχισε να μιλά παθιασμένα για τους αστερισμούς του ηλιακού μας συστήματος, για δορυφόρους, για τους γαλαξίες, για τα άλλα πλανητικά συστήματα, για το σύμπαν, πότε από την έδρα και πότε με σχέδια στον πίνακα, που έκανε με μεγάλη ευχέρεια κι εμείς με νεκρική σιγή τον παρακολουθούσαμε. Κι όταν σε μια στιγμή κοίταξε το ρολόϊ του, σταματά και μας λέει:

Παιδιά σας έφαγα την ώρα, είναι δυόμισι μόνο ετοιμαστείτε να φύγετε. Κι εμείς με μια φωνή, σαν να είμαστε προσυνεννοημένοι του απαντήσαμε:.

Όχι κύριε Καθηγητά, συνεχίστε! συνεχίστε!

Δεν θυμάμαι πόση ώρα μας μιλούσε ακόμη, γιατί κανείς μας δεν είχε ρολόι. Θυμάμαι μονάχα πως όταν γύρισα στον Βαχό ο ήλιος είχε βασιλέψει».

 

 

Στις 14 Σεπτεμβρίου 1943 ημέρα του Τιμίου Σταυρού ο Στάθης Μάστορας έμελλε να περάσει στην ουράνια χορωδία των Αγγέλων.

Κατά την ημέρα εκείνη  μια γερμανική περίπολος έφθασε  στο καφενείο του προέδρου της κοινότητας Αγγελή Χατζάκη όπου οι Γερμανοί βρήκαν συγκεντρωμένους μια ομάδα ανδρών. Τους πήραν όλους, μαζί και τον πρόεδρο και όσους βρήκαν στα σπίτια και τους οδήγησαν στην πάνω άκρη του χωριού κάτω από το σχολείο. Όμως δύο από τους αιχμάλωτους αυτούς κατάφεραν στην διαδρομή να δραπετεύσουν. Τότε οι Γερμανοί, σκληροί και απάνθρωποι, τους αντικατέστησαν με δύο τυχαίους περαστικούς κι όλα κατ’ αυτούς τακτοποιήθηκαν κατά τον «καλύτερο τρόπο».  Ο ένας από τους τυχαίους περαστικούς  έτυχε να είναι ο καθηγητής φυσικομαθηματικών, ο μουσικός της «ελαφράς σκηνής»,  ο διανοούμενος Στάθης Μάστορας. Βρέθηκε τυχαία στον Άγιο Βασίλειο κάνοντας φροντιστήρια σε παιδιά για να εξοικονομήσει τη διατροφή της οικογένειας του που έμενε στην Άνω Βιάννο.

Ήταν ένας από τους 360 εθνομάρτυρες πατριώτες που έπεσαν εκείνη τη μέρα από το βόλι του Γερμανού κατακτητή, στον Άγιο Βασίλειο της Βιάννου κατά το Ολοκαύτωμα - σφαγή της Βιάννου. Τουφεκίστηκε παραμένοντας αξιοπρεπής και στωικός,  ως γνήσιος Έλληνας, χωρίς να καταδεχθεί να κάνει χρήση ούτε της αθωότητας του, ούτε της δημόσιας ιδιότητας του, ούτε καν της πολύγλωσσης (και εν πολλοίς γερμανόφωνης) παιδείας του. Το μόνο που έκανε σαν Γερμανομαθής, όπως ήταν, να τους μιλήσει στην γλώσσα τους για το άδικο μ' αυτοί τον έσπρωξαν στην γραμμή για εκτέλεση και εκείνος άρχισε τότε ν' απαγγέλλει τον Εθνικό Ύμνο.

Το όνομα του Στάθη Γείτονα θα πρέπει να μείνει με χρυσά γράμματα στις σελίδες της Ιστορίας της Κρήτης, καθώς υπήρξε ένας ονομαστός  «ξενομπάτης» πατριώτης που θυσιάστηκε στο βωμό της Ελευθερίας της Κρητικής γης και της Ελλάδας.

Αν θέλετε να γνωρίσετε περισσότερα για τον μουσικό Στάθη Μάστορα σας παραπέμπω στην σχετική ανάρτησή «Ο Στάθης Μάστορας, ο συνθέτης της «Ριρίκας» και η εποχή του».

Πηγές :

http://boraeinai.blogspot.com/2016/08/blog-post_23.html

https://www.viannitika.gr/el/o-ka8hghths-sta8hs-mastoras

https://el.wikipedia.org/wiki/Ολοκαύτωμα_της_Βιάννου

 

Tα χαμένα παιδιά του Ολοκαυτώματος

 

Tα χαμένα παιδιά του Ολοκαυτώματος

To 2014 η Στέλλα Σαλέμ   οικονομολόγος και δικηγόρος, συνταξιούχος πανεπιστημιακός, με καταγωγή από τη Θεσσαλονίκη έβαλε σαν στόχο της να ξεκινήσει μια έρευνα, και να βρει τα ονόματα των εβραιόπουλων της Θεσσαλονίκης που θανατώθηκαν στα ναζιστικά στρατόπεδα, κατά τη διάρκεια της γερμανικής κατοχής.

Ήδη από το 1979, το Κεντρικό Ισραηλιτικό Συμβούλιο της Ελλάδας δημοσίευσε ένα ΒΙΒΛΙΟ ΜΝΗΜΗΣ. Στο βιβλίο εκείνο συγκεντρώθηκαν όσα ονόματα μπόρεσαν να βρεθούν από τις κοινότητες Διδυμοτείχου, Ορεστιάδος, Κομοτηνής, Καβάλας, Δράμας, Βέροιας, Φλώρινας, Τρικάλων, Λάρισας, Βόλου, Χαλκίδας, Πρέβεζας, Άρτας και Χανίων.

 

Για τη Θεσσαλονίκη όμως που είχε τον μεγαλύτερο εβραϊκό πληθυσμό στην Ελλάδα πριν τη γερμανική κατοχή, δεν δημοσιεύτηκαν τότε στοιχεία, γιατί οι Ναζί εξαφάνισαν τα αρχεία της Ισραηλιτικής Κοινότητας Θεσσαλονίκης.

Η Στέλλα Σαλέμ, στη μνήμη όλων των εβραιόπουλων της Θεσσαλονίκης που δολοφονήθηκαν από τους Ναζί, συγκέντρωσε όσα ονόματα κατάφερε να εντοπίσει μέσα από το Αρχείο του Ληξιαρχείου του Δήμου Θεσσαλονίκης. Στο χρονικό διάστημα της έρευνάς της και αφου μελέτησε τα αρχεία του Ληξιαρχείου του Δήμου Θεσσαλονίκης για να βρει στοιχεία σχετικά με τις γεννήσεις παιδιών από το 1926 έως το 1943, στη συνέχεια συνέκρινε τα στοιχεία αυτά με άλλες βάσεις δεδομένων τόσο στην Ελλάδα (Εβραϊκό Μουσείο Θεσσαλονίκης, Ισραηλιτική Κοινότητα Θεσσαλονίκης), όσο και στο εξωτερικό (Αρχείο Yad Vashem, Αρχείο International Tracing Services, Μουσείο Ολοκαυτώματος Ιεροσολύμων) ώστε να βρει τη μοίρα αυτών των παιδιών, πόσα επέζησαν και πόσα όχι. Από τα στοιχεία, που μάζεψε η συγγραφέας έχει βγάλει και συμπεράσματα σχετικά με τις γειτονιές, που ζούσαν αυτά τα παιδιά καθώς και για τα επαγγέλματα των πατέρων τους.  

Αποδείχθηκε λοιπόν και μέσα από την ερευνά της αυτή ότι δίκαια η Θεσσαλονίκη χαρακτηρίστηκε μαρτυρική πόλη. Ο αφανισμός των εβραίων συμπολιτών μας από τους Ναζί αποτελεί μια από τις πιο μαύρες σελίδες στην Ιστορία της πόλης. 

 

 

Η «λίστα του Ολοκαυτώματος της Θεσσαλονίκης», είναι ένας οδυνηρό κατάλογος όλων των παιδιών ηλικίας μέχρι 16 ετών που μαρτύρησαν στα στρατόπεδα εξόντωσης των ναζί και υπολογίζονται σε περίπου 12.000 άτομα.  

Δεκάδες μικρά παιδιά, έγκλειστα στο Αουσβιτς, δείχνουν στον φωτογραφικό φακό τους αριθμούς αναγνώρισης που είχαν χαράξει στα χέρια τους οι ναζί. Τα παιδιά ηλικίας μέχρι 16 ετών δεν είχαν καμία δυνατότητα επιβίωσης, καθώς σχεδόν αμέσως μετά την άφιξή τους διαχωρίζονταν από τους γονείς τους και οδηγούνταν στους θαλάμους αερίων

Το πρώτο μέρος του καταλόγου, αφορά συνολικά 4.500 παιδιά, από νεογέννητα μέχρι 4 ετών.

Το μέρος αυτό της έρευνας μαζί με όλα τα ονόματα των παιδιών θα κυκλοφόρησε σε έναν τόμο με τίτλο «Τα χαμένα παιδιά της Θεσσαλονίκης», τον οποίο προλογίζει ο δήμαρχος της πόλης Γιάννης Μπουτάρης, ενώ ολοκληρώνεται ο δεύτερος τόμος που αφορά παιδιά ηλικίας 6-16 ετών τα οποία οδηγήθηκαν με τους γονείς τους στα κρεματόρια του Αουσβιτς και του Μπίρκεναου και έχασαν τη ζωή τους στους θαλάμους αερίων.

 

 

Συγκλονιστικά στοιχεία

«Εκτιμώ ότι συνολικά 12.000 παιδιά έφυγαν από τη Θεσσαλονίκη το 1943 στη διάρκεια του Ολοκαυτώματος και ελάχιστα γύρισαν πίσω, ίσως 25, ενώ περίπου 100 παιδιά επιβίωσαν επειδή είχαν κρυφτεί σε σπίτια μέσα στην πόλη ή πρόλαβαν και έφυγαν», αφηγείται στο «Εθνος» η κυρία Σαλέμ, η οποία εδώ και χρόνια περνά όλα τα πρωινά της στο Ληξιαρχείο της Θεσσαλονίκης και αναζητά μέσα στους ογκώδεις καταλόγους ονόματα, πατρώνυμα, ημερομηνίες γέννησης…

Κατόπιν συνεχίζει την έρευνά της σε ιστορικά αρχεία εντός και εκτός Ελλάδας και ντοκουμέντα διεθνών οργανισμών προκειμένου να βρει πόσα από τα παιδιά που επέζησαν επέστρεψαν στη Θεσσαλονίκη.

Όταν ήταν μικρή, η κυρία Σαλέμ άκουγε από τον πατέρα της, Ιωσήφ, φρικιαστικές ιστορίες από το Αουσβιτς. Ο ίδιος ήταν από τους επιζώντες του Ολοκαυτώματος, επέστρεψε στη Θεσσαλονίκη το 1945 και μέχρι το 1995, οπότε πέθανε, έβλεπε σοκαρισμένος τον αριθμό 124503 που είχε χαραγμένο στο χέρι.

«Οι φωνές των παιδιών, ανάμεικτες με τον τρόμο στα μάτια τους, στοίχειωναν το ταξίδι με τους άθλιους συρμούς που είχαν αναχωρήσει από τον παλιό σιδηροδρομικό σταθμό της Θεσσαλονίκης για τα στρατόπεδα εξόντωσης. Σκεφτόμουν για πολλά χρόνια: «Ποια ήταν αυτά τα παιδιά; Γιατί δεν είχαν καταγραφεί»; Στις λίστες των θυμάτων δεν υπήρχαν και ουδείς μπορούσε να μου πει πόσα ήταν. Υπάρχουν πολλά κενά, όσα παιδιά ήταν κάτω των 5 ετών δεν καταγράφονταν πριν από την αναχώρηση του τρένου και δεν φορούσαν το κίτρινο αστέρι, ενώ ανάμεσα στους ενηλίκους ήταν και πολλές έγκυες γυναίκες, όπως και νεογέννητα», αναφέρει.

 

 

Από τον Μάρτιο έως τον Αύγουστο του 1943 συνολικά 19 τρένα αναχώρησαν από τη Θεσσαλονίκη προς τα στρατόπεδα εξόντωσης με πάνω από 46.000 Εβραίους κάθε ηλικίας. Τα 18 από αυτά κατέληξαν στο Αουσβιτς…

Κάθε όνομα που έγραφε στον κατάλογο της φρίκης, έκρυβε πίσω του μία πονεμένη ιστορία και έναν μαρτυρικό θάνατο. Τα παιδιά μέχρι την ηλικία των 16 χρόνων δεν είχαν καμία δυνατότητα επιβίωσης, δεν μπορούσαν να πάνε σε στρατόπεδα συγκέντρωσης ή καταναγκαστικής εργασίας και οδηγούνταν σχεδόν αμέσως μετά την άφιξή τους στους θαλάμους αερίων όπου άφηναν την τελευταία τους πνοή.

Τα πολύ μικρά παιδιά δεν αποχωρίζονταν από τις μητέρες τους, οι οποίες τα είχαν συνέχεια μαζί τους, ενώ φρικιαστικές και απάνθρωπες είναι οι ιστορίες για βρέφη που χρησιμοποιήθηκαν ως πειραματόζωα. Οι σπαρακτικές κραυγές των μητέρων έσκιζαν τον αέρα και όσοι επέζησαν θυμούνταν σκηνές βγαλμένες από αρχαία τραγωδία, με τις νεαρές γυναίκες να σκίζουν τα ρούχα τους και να ουρλιάζουν.

 

Εικόνες φρίκης

 

«Ήταν γενικά φρικτή η εμπειρία, για όλους. Οι μέρες ήταν ατέλειωτες, τις νύχτες σκίαζε ο τρόμος και τα βογκητά μικρών και μεγάλων. Δεν χωρά ανθρώπου νους το τι συνέβαινε στα στρατόπεδα εξόντωσης, αλλά οπωσδήποτε οι εικόνες των σκελετωμένων παιδιών ή των μωρών που τα άρπαζαν από τις μητέρες τους για τα κρεματόρια είναι απείρως πιο σοκαριστικές», επισημαίνει η κυρία Σαλέμ. Σύμφωνα με την έρευνά της, κάποια από τα παιδιά που επέζησαν ήταν στο στρατόπεδο συγκέντρωσης του Μπέργκεν-Μπλέζεν της Κάτω Σαξωνίας στη Γερμανία, εκεί όπου μαρτύρησε και η Αννα Φρανκ.

Ο πρώτος συρμός αναχώρησε στις 15 Μαρτίου 1943 και ακολούθησαν οι υπόλοιποι. Σε όλους υπήρχαν οικογένειες με παιδιά, μικρά και λίγο μεγαλύτερα, που ταξίδευαν μέσα σε άθλιες συνθήκες, σε βαγόνια που προορίζονταν για τη μεταφορά ζώων. Ήταν ένα ανθρώπινο κοπάδι έτοιμο να παραδοθεί στη σφαγή… «Τα πολύ μικρά παιδιά οδηγούνταν σχεδόν αμέσως στους θαλάμους αερίων. Δεν μπορούσαν να εργαστούν και επιπλέον αποτελούσαν βάρος για τους ναζί, γιατί οι γονείς τους έπρεπε να τα φροντίζουν και άρα δεν ήταν αποδοτικοί. Είναι ασύλληπτη η θηριωδία που έζησαν αυτά τα παιδιά σε πολύ τρυφερή ηλικία, αλλά και όσα επέζησαν κουβαλούν σε όλη την υπόλοιπη ζωή τους βαριά ψυχικά τραύματα», αναφέρει η ερευνήτρια.

 

 

Η συγκλονιστική έρευνα της κυρίας Σαλέμ αφορά τις «Δημογραφικές εξελίξεις στην εβραϊκή κοινότητα της Θεσσαλονίκης μεταξύ των ετών 1913 έως 1943». Μέχρι το 1925 είχαν γίνει 10.890 γεννήσεις, κυρίως όμως επικεντρώνεται στην περίοδο 1926-1943 (τους πρώτους τρεις μήνες), όπου στο ληξιαρχείο δηλώθηκαν 16.130 γεννήσεις.

Ένα ενδιαφέρον στοιχείο που προέκυψε είναι ότι στις αρχές του 1943, όταν οι Εβραίοι άρχισαν να αντιλαμβάνονται ότι θα βρεθούν στο στόχαστρο των ναζιστικών στρατευμάτων κατοχής, έγιναν 300 γάμοι. Πίστευαν ότι ίσως θα γλίτωναν από τη θηριωδία των ναζί, ότι εάν εκτοπίζονταν θα πήγαιναν μαζί τα ζευγάρια ή ότι θα είχαν καλύτερη τύχη.

Η έρευνα της κυρίας Σαλέμ συνεχίζεται και θα συνεχιστεί για αρκετό καιρό ακόμη. Στόχος είναι αυτή η ιδιότυπη ανασύσταση των εβραϊκών οικογενειών της Θεσσαλονίκης και η ανεύρεση δημογραφικών στοιχείων από τα οποία εξάγονται χρήσιμα συμπεράσματα.

Στην ερώτηση εάν όλη αυτή η έρευνα της φέρνει θλίψη, πόνο, οργή ή θυμό απαντά: «Τίποτα απ’ όλα αυτά. Μου δίνει δύναμη, με πεισμώνει, είναι ένα κομμάτι της ιστορίας μας, της ιστορίας των Εβραίων της Θεσσαλονίκης και χαίρομαι που μπορώ να συμβάλω στην ανασύστασή της. Διασώζω τα ονόματα 12.000 παιδιών και αυτά παίρνουν πλέον τη θέση τους στην Ιστορία. Μέχρι σήμερα ο κόσμος δεν τα ήξερε».

 

Η ΜΠΟΤΑ ΠΟΥ ΕΓΙΝΕ ΕΦΙΑΛΤΗΣ ΤΗΣ ΡΙΝΑ

Η Ρίνα Μπαρζιλάι-Ρέβαχ γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη το 1939. Μαζί με τους γονείς της «φορτώθηκε» σε ένα από τα πρώτα τρένα που αναχώρησαν και έφτασε στο στρατόπεδο Μπέργκεν-Μπλέζεν.

Ήταν μόλις 4 ετών, αλλά θυμάται πολλά πράγματα. Κοιμόταν σε ένα τολ που είχε κουκέτες με τρία κρεβάτια, το ένα πάνω στο άλλο. Η Ρίνα κοιμόταν στο ψηλότερο. Από τον φεγγίτη έβλεπε το στρατόπεδο που είχαν τους άντρες. Καθημερινά παρακολουθούσε ένα κάρο με τέσσερα άλογα, πάνω στο οποίο πετούσαν πτώματα. Συνεχώς πετούσαν πτώματα, σαν να μη σταματούσε ποτέ το στρατόπεδο να βγάζει πτώματα. Ένας αξιωματικός ανέβαινε και με την μπότα του πατούσε με δύναμη τα πτώματα για να… κάτσουν. Και μετά έριχναν κι άλλα κι άλλα… Και το κάρο γέμιζε μέχρι επάνω με πτώματα.

Η Ρίνα δεν έβγαινε από τον θάλαμο. Την πρόσεχε η επίσης μικρή Ρόζι Σαλτιέλ. Δεν ήθελε καν να περπατήσει. Οι γονείς της ανησύχησαν και ρώτησαν τον Θεσσαλονικιό γιατρό Αλλαλούφ τι συμβαίνει. Εκείνος τους αποστόμωσε. «Το παιδί δεν έχει κίνητρο να περπατήσει» τους είπε. Ήταν φανερό ότι είχε υποστεί σοκ. Φοβόταν ότι εάν περπατήσει θα την πετάξουν στο κάρο και ο αξιωματικός θα τη συνθλίψει με την μπότα του. Ο πατέρας της έφερνε ψωμί, της έδιναν μια μπουκιά και την κρατούσε στο στόμα της, δεν κατάπινε. Στο στρατόπεδο έπαθε εξανθηματικό τύφο, αλλά γλίτωσε. Τον Αύγουστο του 1945 επέστρεψε στη Θεσσαλονίκη μαζί με τους γονείς της. Μέχρι σήμερα ζει στο Πανόραμα, με τις θύμησες να τη στοιχειώνουν ακόμη…

Διασκευή από άρθρο της ΜΑΡΙΑΣ ΡΙΤΖΑΛΕΟΥγια την εφημερίδα ΕΘΝΟΣ

 

Βιάννος 14 Σεπτέμβρη 1943: Η αρχή ενός ολοκαυτώματος που απαιτεί δικαίωση

Βιάννος 14 Σεπτέμβρη 1943: Η αρχή ενός ολοκαυτώματος που απαιτεί δικαίωση

Γράφει ο Σωκράτης Βαρδάκης 

«Καταστρέψατε την επαρχία Βιάννου. Εκτελέσατε πάραυτα, χωρίς διαδικασία, τους άρρενες που είναι πάνω από 16 ετών καθώς και όλους όσοι συλλαμβάνονται στην ύπαιθρο, ανεξαρτήτως φύλου και ηλικίας».

Μια εντολή 27 λέξεων του «σφαγέα της Κρήτης» στρατηγού  Μύλλερ,  που απελευθέρωσε το μίσος, τη βαρβαρότητα και τη θηριωδία των κατακτητών και οδήγησε στο ολοκαύτωμα της Βιάννου.  Ολοκαύτωμα που θεωρείται το δεύτερο μεγαλύτερο της Ελλάδας μετά των Καλαβρύτων.

Μια εντολή καταστροφής, με αφορμή τα αντίποινα για την ηρωική μάχη της Σύμης στις 12 του Σεπτέμβρη ανάμεσα σε γερμανική στρατιωτική μονάδα και ομάδα ανταρτών από την οποία οι Γερμανοί υπέστησαν μεγάλες απώλειες σε νεκρούς, τραυματίες και 12 αιχμαλώτους.  Αιτία όμως, όπως έχει γράψει ο αείμνηστος Γ. Δ. Χρηστάκης, το αδούλωτο αντιστασιακό πνεύμα της Βιάννου από τις πρώτες μέρες της κατοχής.

Ο  διοικητής της γερμανικής αστυνομίας στο νομό Ηρακλείου, Χάρτμαν, είχε απειλήσει με καταστροφή την επαρχία λόγω της αντίστασης που εκδηλωνόταν. «Θα την κάψω την Βιάννο, γιατί υπάρχει εκεί οργανωμένη αντίσταση και υποθάλπουν αντάρτες και Άγγλους και γιατί είναι φωλιά ανταρτών τα βουνά της» ήταν η απειλή του σε Βιαννίτες που είχαν συλληφθεί για το σαμποτάζ που είχε γίνει τον Ιούλιο του 1943 στο αεροδρόμιο του Καστελλίου της Πεδιάδας.

Στις 14 Σεπτέμβρη 1943 ήμερα του Τιμίου Σταυρού ξεκίνησε στα Αμιρά η σφαγή, οι μαζικές εκτελέσεις και οι καταστροφές.  Έως στις 16 Σεπτέμβρη  οι μονάδες Βερμαχτ εκτελούν μαζικά κατοίκους, καταστρέφουν και λεηλατούν.   Σε 401 ανήλθαν οι νεκροί στα χωριά της Βιάννου και της Ιεράπετρας στις τρεις αποφράδες ημέρες του 1943, για να φτάσουν τους 461 μαζί μ’ αυτούς που σκοτώθηκαν σε όλο το διάστημα της κατοχής. Μεταξύ αυτών παιδιά, γυναίκες, κατάκοιτοι και ηλικιωμένοι.

«Πάραυτα και χωρίς διαδικασίες» δολοφόνησαν άνανδρα και εν ψυχρώ, με βάση ένα καλά οργανωμένο σχέδιο τα  θύματα από  8 μηνών αγέννητο, στην κοιλιά της μάνας του, το πιο μικρό, έως  96 χρονών ήταν ο πιο μεγάλος (Εμμ. Δασκαλάκης από τα Αμιρά).

127 από τα θύματα ήταν πάνω από 60 χρονών και 20 ήταν γυναίκες. Οι περισσότεροι ήταν αγρότες  και κτηνοτρόφοι.  Άμαχος πληθυσμός που εκείνες τις μαύρες ημέρες  στη φοβερή και ασύλληπτη για τον νου του ανθρώπου ώρα της εκτέλεσης δεν έκλαψαν, δεν παρακάλεσαν δεν λύγισαν.  Απλοί άνθρωποι, ήρωες με μεγαλείο ψυχής, γενναίοι ως την ύστατη στιγμή, όπως μαρτυρούν οι επιζήσαντες από τα εκτελεστικά αποσπάσματα.

Όπως μαρτυρά και στην ομολογία του ο Γερμανός στρατηγός Αντρέ «Οι Κρητικοί, όταν βρίσκονται μπροστά στο εκτελεστικό απόσπασμα έχουν πάνω τους κάτι το μυθώδες. Είναι τόσο περήφανοι την τραγική εκείνη ώρα του θανάτου, που είναι αδύνατο να μην τους θαυμάσεις».

Ο Σεπτέμβριος του 1943 βύθισε τη Βιάννο σε  ανεξίτηλο πένθος. Η ναζιστική κτηνωδία σφράγισε τον τόπο μας αλλά και τη ζωή όσων επέζησαν και κλήθηκαν να ανέβουν το δικό τους Γολγοθά.  Χήρες και ορφανά γέμισαν τα «καμένα χωριά της Βιάννου».  Δεκάδες οι οικογένειες που θρήνησαν δέκα, δεκαπέντε και είκοσι νεκρούς, συζύγους, γονείς, αδέλφια και ξαδέλφια.

Αυτό το Γολγοθά αναλαμβάνει το 1945 να καταγράψει η «Κεντρική Επιτροπή Διαπιστώσεως Ωμοτητών εν Κρήτη», με επικεφαλής τον Νίκο Καζαντζάκη και συνοδοιπόρους τους διακεκριμένους καθηγητές του Πανεπιστημίου Αθηνών Ιωάννη Καλλιτσουνάκη και Ιωάννη Κακριδή και φωτογράφο τον Κωσταντίνο Κουτουλάκη.  Στόχος της η διεκδίκηση των αποζημιώσεων για τις καταστροφές και τα θύματα από τη Γερμανία.

Η «Έκθεση Καζαντζάκη» όπως έμεινε γνωστή, αναφέρει:  «Την επομένην, 14/9, εορτήν της Ανυψώσεως του Τιμίου Σταυρού, επέπρωτο να συντελεσθή μία από τας φοβερωτέρας καταστροφάς που είδεν η Κρήτη καθ’ όλην την περίοδον της κατοχής• οι Γερμανοί εισέβαλον εις τα χωρία της Βιάννου, Αμιράς, Βαχός, Κεφαλοβρύσι, Κρεββατάς, Αγ. Βασίλειος, Πεύκος, Κατω Σύμη, Γδόχια, Μύρτος, Μουρνιές, Ρίζα, Μάλλες κτλ. φονεύοντες μεμονωμένως μεν όσους συνήντων καθ’οδον – άνδρας, γυναίκας και παιδιά- εντός δε των χωρίων συγκεντρούντες τους άνδρας όλους και εκτελούντες αυτούς ομαδικώς».

Η «Έκθεση Καζαντζάκη» κατέγραψε ζωντανές μαρτυρίες, αποτύπωσε τις φρικαλεότητες, την καταστροφή και τον αγώνα για την επιβίωση ενός μαρτυρικού τόπου και όσων επέζησαν.   Τον ανείπωτο πόνο, το βαθύ πένθος, την προσφυγιά, τη φτώχεια κι εξαθλίωση.  Η Επιτροπή αμέσως μετά παρέδωσε την έκθεση στην τότε Κυβέρνηση.  Ουδέποτε όμως αξιοποιήθηκε. Χάθηκε στους διαδρόμους του Υπουργείου Εξωτερικών όπως και το αίτημα για αποζημίωση και δικαίωση  των θυμάτων της Σφαγής της Βιάννου αλλά και όλων των μαρτυρικών τόπων.

Το 1983  αντίγραφο του κειμένου της έκθεσης Καζαντζάκη βρέθηκε στο Λαογραφικό Μουσείο Ηρακλείου όπου το είχε παραδώσει ο κ. Π. Πρεβελάκης και εκδίδεται από τη Βικελαία Βιβλιοθήκη  και το Δήμο Ηρακλείου.  Οι μαρτυρίες αυτές καθώς και το χαμένο φωτογραφικό αρχείο του Κουτουλάκη που βρέθηκε και δωρίστηκε το 2014 στο Δήμο Μαλεβιζίου από το αρχείο του Μανώλη Δουλγεράκη αποτελούν  βασικά αδιάψευστα στοιχεία των γεγονότων της Βιάννου. Σήμερα τα στοιχεία αυτά έχουν παραδοθεί  στην αρμόδια διακομματική επιτροπή της Βουλής για τις γερμανικές αποζημιώσεις.

Επιτροπή η οποία, σύμφωνα με τις πρόσφατες δηλώσεις του Πρωθυπουργού στην Μαρτυρική Κάνδανο, μέχρι το τέλος του έτους θα έχουμε το πόρισμα για τις διεκδικήσεις, το οποίο θα έρθει στην Ολομέλεια της Βουλής για τις περαιτέρω κινήσεις μας με την ευρύτερη δυνατή συναίνεση όλων των πολιτικών δυνάμεων.

Για όλους εμάς που γεννηθήκαμε και μεγαλώσαμε στα μαρτυρικά χωρία της  Βιάννου, ο Σεπτέμβρης ήταν πάντα ένας μήνας πένθους και θλίψης.  Τα 75 χρόνια που πέρασαν δεν κατάφεραν να ξεθωριάσουν τις μνήμες ούτε να απαλύνουν τον πόνο για τα γεγονότα έτσι όπως τα γνωρίσαμε από τις γιαγιάδες μας και τους  γονείς  μας.

75 χρόνια μετά θα ήμαστε πάλι εκεί, στο μνημείο πεσόντων στον Αμιρά όχι μόνο για να αποτίσουμε φόρο τιμής στους προγόνους μας που έχασαν τη ζωή τους στη σφαγή της Βιάννου αλλά και σε  όλους όσοι έζησαν τις επιπτώσεις του ολοκαυτώματος και σήμερα δεν είναι μαζί μας, αλλά για να ανανεώσουμε την υπόσχεση για διεκδίκηση και δικαίωση. Η πληγή παραμένει ανοικτή και ζητά να ενώσουμε τις δυνάμεις μας για τη δικαίωση του λαού μας και τη διεκδίκηση των γερμανικών οφειλών.

Η διαβεβαίωση του σημερινού πρωθυπουργού ότι μέχρι το Δεκέμβριο του 2018 το πόρισμα της αρμόδιας επιτροπής θα έρθει στην Ολομέλεια του Ελληνικού Κοινοβουλίου είναι ένα σημαντικό βήμα.

Είναι το ιστορικό χρέος μας απέναντι σε αυτούς που έφυγαν αλλά και απέναντι στις επόμενες γενιές.

https://www.patris.gr/2018/09/10/viannos-14-septemvri-1943-i-archi-enos-olokaytomatos-poy-apaitei-dikaiosi/