ΣΤΑΥΡΟΣ ΖΟΥΜΠΟΥΛΑΚΗΣ : Γιατί μας αφορούν οι Φαλάσα;

Εβραίοι της Αιθιοπίας διαδηλώνουν έξω από το πρωθυπουργικό γραφείο στην Ιερουσαλήμ.

Γιατί μας αφορούν οι Φαλάσα;

Γράφει ο ΣΤΑΥΡΟΣ ΖΟΥΜΠΟΥΛΑΚΗΣ

​​ 

Το 2005 προβλήθηκε η ταινία «Φύγε, ζήσε και γίνε» («Va, vis et deviens») του Ρουμάνου σκηνοθέτη Ράντου Μιχαλεάνου, ο οποίος από το 1980 ζει μόνιμα στη Γαλλία. Ηταν η τρίτη μεγάλου μήκους ταινία του, μια γαλλοϊσραηλινή παραγωγή. Την ίδια χρονιά κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Grasset και το μυθιστόρημά του, με τον ίδιο ακριβώς τίτλο, γραμμένο σε συνεργασία με τον Αλέν Ντυγκράν (Alain Dugrand). Η ταινία, που δεν έχει προβληθεί στην Ελλάδα, βασιζόταν σε πραγματική ιστορία και έκανε ευρύτερα γνωστό στον δυτικό κόσμο το ζήτημα των Φαλάσα, των Εβραίων της Αιθιοπίας. Πρόκειται για την ιστορία ενός μικρού Αιθίοπα που είναι υποχρεωμένος να εμφανίζεται ως ορφανός και Εβραίος, ενώ δεν είναι ούτε το ένα ούτε το άλλο, και τη δύσκολη ζωή του στο Ισραήλ.

Οι Φαλάσα είναι Εβραίοι της Αιθιοπίας. Η επονομασία αυτή είναι υποτιμητική, σημαίνει στα αμχαρικά τον ξένο. Οι ίδιοι αυτοαποκαλούνται «Μπετά Ισραέλ» (Οίκος του Ισραήλ). Το απλούστερο είναι να τους ονομάζουμε Εβραίους της Αιθιοπίας. Η καταγωγή τους είναι αβέβαιη. Εκείνοι θεωρούν ότι είναι απόγονοι του βασιλιά Σολομώντα και της βασίλισσας του Σαβά. Οι Εβραίοι της Αιθιοπίας έζησαν αποκομμένοι από τον υπόλοιπο εβραϊσμό, εξ ου και οι πολλές ιδιαιτερότητες της λατρείας και της εν γένει θρησκευτικής ζωής τους, η οποία έχει και αρκετά χριστιανικά στοιχεία. Έχουν μοναχισμό, για παράδειγμα, ενώ αγνοούν το Ταλμούδ. Δεν θα επεκταθούμε.

Στη δεκαετία του 1970 έγινε η ραββινική αναγνώριση της εβραϊκότητάς τους και άρα του δικαιώματός τους στην αλιγιά. Δικαιούνται δηλαδή να μεταναστεύουν στο Ισραήλ ως Εβραίοι και να αποκτούν την ισραηλινή υπηκοότητα. Μέχρι το 1984 περίπου 8.000 Αιθίοπες Εβραίοι είχαν καταφέρει να μεταναστεύσουν στο Ισραήλ. Από το φθινόπωρο του 1984 έως την άνοιξη του 1985, το ίδιο το κράτος του Ισραήλ οργανώνει την επιχείρηση «Μωυσής», μια επιχείρηση σωτηρίας και μεταφοράς άλλων 8.000 περίπου Εβραίων, οι οποίοι, μαζί με άλλους Αιθίοπες, είχαν πάρει τον δρόμο της εξορίας προς το Σουδάν, για να γλιτώσουν από την πείνα και τον εμφύλιο πόλεμο. Είχαν ξεκινήσει 12.000 από το Γκοντάρ της Αιθιοπίας, αλλά οι 4.000 πέθαναν στον δρόμο. Το 1991, μια νέα ισραηλινή επιχείρηση, υπό την επωνυμία «Σολομών», θα μεταφέρει στο Ισραήλ άλλους 14.000 Εβραίους της Αιθιοπίας. Από την επόμενη χρονιά αρχίζει μια άλλη μετανάστευση Αιθιόπων προς το Ισραήλ, που διατείνονται ότι είναι και αυτοί Εβραίοι, των Φαλάς Μυρά. Οι ισραηλινές αρχές τους θεωρούν οικονομικούς μετανάστες. Η μετανάστευση των Φαλάς Μυρά έχει περάσει έκτοτε από σαράντα κύματα. Τον Νοέμβριο του 2015 το κράτος του Ισραήλ αποφασίζει να επιτρέψει την αλιγιά στους εναπομένοντες στην Αιθιοπία Φαλάς Μυρά. Την άνοιξη του 2016 υπαναχωρεί. Φέτος τον Αύγουστο την εγκρίνει ξανά. Με αυτή την ευχάριστη αφορμή γράφεται τούτο το σημείωμα. Αν και μένει να το δούμε να γίνεται.

Η κοινότητα των Φαλάσα παρουσιάζει μεγάλο θρησκευτικό ενδιαφέρον. Δεν είναι εδώ ο χώρος να μιλήσουμε για αυτό. Γράφουμε δυο λόγια για τη μετανάστευσή τους στο Ισραήλ, με τη βαθιά πεποίθηση ότι μας αφορά όλους. Έχει όλα τα στοιχεία της ταλαιπωρίας, της αγωνίας, της αβεβαιότητας, της χαράς, της ανθρώπινης αλληλεγγύης που έχει κάθε μετανάστευση. Και πολύ ρατσισμό. Αυτοί οι Αιθίοπες Εβραίοι είναι βεβαίως μαύροι. Μαύροι Εβραίοι, τι σόι Εβραίοι είναι αυτοί; Οι Φαλάσα όμως, για κακή τους τύχη, δεν είναι μόνο μαύροι, είναι φτωχοί και απόκληροι, αναλφάβητοι, στη μεγάλη πλειονότητά τους. Οι Ευρωπαίοι Εβραίοι του Ισραήλ δεν μπορούν να δουν αυτούς τους απόκληρους με καλό μάτι, γιατί στο πρόσωπό τους βλέπουν αυτό που φοβούνται, αυτό που δεν θέλουν να γίνουν οι ίδιοι. Δεν τους νοιάζει η ύποπτη εβραϊκότητά τους ή η μειωμένη γνώση τους της εβραϊκής παράδοσης. Και το χρώμα τους ξεπερνιέται. Το πρόσωπο όμως του φτωχού και απόκληρου θα είναι πάντα απωθητικό στους καλοκαθισμένους της κοινωνίας.

Όπου φτωχός κι η μοίρα του. Η ένταξη των Εβραίων της Αιθιοπίας στην ισραηλινή κοινωνία ήταν για όλους τους μια μακρά εμπειρία υποτίμησης και ταπείνωσης. Οχι ευτυχώς χωρίς αντίδραση εκ μέρους τους, με τη συμπαράσταση και πολλών Ισραηλινών. Το 1985 οι Φαλάσα θα διαδηλώσουν μπροστά στην έδρα του μεγάλου ραββινάτου στην Ιερουσαλήμ, αρνούμενοι να δεχθούν μια νέα συμβολική περιτομή και τελετουργικό λουτρό (μικβέ). Οι διαδηλώσεις αυτές επαναλαμβάνονται και άλλες χρονιές. Θα ενεργοποιηθούν εναντίον τους όλα τα ρατσιστικά στερεότυπα, όπως εκείνο του κινδύνου της δημόσιας υγείας. Στην ταινία του Μιχαλεάνου υπάρχει μια σκηνή όπου οι γονείς του σχολείου στο οποίο πηγαίνει ο μικρός Αιθίοπας απειλούν ότι θα πάρουν τα παιδιά τους, γιατί η παρουσία του εκεί κατεβάζει το μαθησιακό επίπεδο και θέτει σε κίνδυνο την υγεία τους. Το Ωραιόκαστρο υπάρχει παντού, γιατί τα κάστρα του ρατσισμού είναι μέσα μας. Μα δεν είναι μόνον οι πολίτες του Ισραήλ που δεν εξαιρούνται –ούτε αυτοί!– από τον ρατσισμό. Και οι ίδιοι οι Φαλάσα είναι ρατσιστές. Στέφονται και αυτοί κατά των συμπατριωτών τους Φαλάς Μυρά, κατηγορώντας τους ότι δεν είναι Εβραίοι, ότι είναι ψεύτες και απατεώνες. Είναι άνθρωποι από τα ίδια χωριά, έχουν μοιραστεί την ίδια φτώχεια και δυστυχία, αλλά δεν τους θέλουν στο Ισραήλ, τους αισθάνονται ως απειλή, θέλουν απλώς να κατοχυρώσουν τα δικά τους οφέλη. Το έχουμε δει και στην Ελλάδα αυτό το φαινόμενο, παλαιοί μετανάστες να στρέφονται εναντίον των νεοφερμένων. Κανείς μας δεν είναι προφυλαγμένος από τον ρατσισμό.

Έντυπη Καθημερινή/ ΚΟΣΜΟΣ 02.10.2016

Ιστορίες πνευματικού ρατσισμού

Ιστορίες πνευματικού ρατσισμού

Τι συνδέει τον αμερικανό ιστορικό Μπέρναρνι Λιούις, τον ινδό συγγραφέα των «Σατανικών Στίχων» Σάλμαν Ρούσντι και τον αποβιώσαντα το 1995, «αριστοκράτη των βανδάλων», γαλλορουμάνο φιλόσοφο Εμίλ Σιοράν; Το ερώτημα μοιάζει ρητορικό αλλά δεν είναι, αφού διάφορες υποθέσεις ρατσισμού, αντισημιτισμού και ιδεολογικής τρομοκρατίας συνδέθηκαν με αυτά τα τρία ονόματα.

Μπέρναρντ Λιούις (1916 - 2018)

Ο Μπέρναρντ Λιούις ήταν ίσως ο σημαντικότερος ισλαμολόγος και ειδικός στη μελέτη της Τουρκίας. Η μόρφωση και η πολυμάθειά του ήταν εντυπωσιακές. Μιλούσε συγχρόνως για τα οικονομικά, τα ιδεολογικά, τα πολιτικά και τον πολιτισμό των ισλαμικών χωρών σε όλη τη διάρκεια της ιστορίας τους. Αναζητώντας τη χρήση της βίας στο αραβικό παρελθόν, ο Λιούις προέβλεψε την 11η Σεπτεμβρίου 2001 λίγα χρόνια πριν συμβεί το γεγονός με ένα προφητικό του άρθρο στο «Foreign Affairs» με τίτλο «License to Kill» («Αδεια για να Σκοτώνουν»). Ο θάνατός του στέρησε τη μελέτη του Ισλάμ από τον πιο πολύπλευρο γνώστη του.

Το δικαστήριο των Παρισίων τον Μάη του 1995 απεφάνθη, έναν μήνα μετά την ακροαματική διαδικασία ότι ο αμερικανός ιστορικός Μπέρναρντ Λιούις είναι ένοχος «πλάνης» απέναντι στον αρμενικό λαό για τις θέσεις που είχε υποστηρίξει σε συνέντευξη του στην εφημερίδα Le Monde (13 Νοεμβρίου 1993) ότι η γενοκτονία των Αρμενίων από τους Τούρκους, το 1915, αποτελεί «μίαν αρμενική εκδοχή της ιστορίας».

Το δικαστήριο καταδίκασε τον ιστορικό να καταβάλει αποζημίωση ενός γαλλικού φράγκου (περίπου πενήντα δραχμές), συν τους τόκους, στο Φόρουμ των Αρμενικών Οργανώσεων της Γαλλίας και στη Διεθνή Λίγκα εναντίον του ρατσισμού και του αντισημιτισμού, δηλαδή τις δύο οργανώσεις που είχαν προσφύγει στη δικαιοσύνη. Το ποσό είναι συμβολικό αλλά αντιστρόφως ανάλογο προς την τεράστια ικανοποίηση των οργανώσεων.

Βέβαια το δικαστήριο δεν υπεισήλθε στην ουσία του θέματος, που σε τελευταία ανάλυση έχει σχέση με την θεμελιώδη ελευθερία του επιστήμονα να εκθέτει τις προσωπικές του απόψεις για τα γεγονότα. Ούτε η απόφαση του έχει σχέση με ποιοτικούς χαρακτηρισμούς του τύπου «προπαγανδιστής» ή όχι. Δικαιολόγησε όμως την καταδίκη επειδή «η αντικειμενικότητα και η σύνεση του ιστορικού αμβλύνθηκαν, αφού αυτός εκφράστηκε χωρίς αποχρώσεις για ένα θέμα τόσο λεπτό που θα αναζωπύρωνε αδίκως τον πόνο της αρμενικής κοινότητας».

 Εμίλ Σιοράν (1911 - 1995)

Ο θάνατος του Εμίλ Σιοράν (8 Απριλίου 1911 -20 Ιουνίου 1995) προκάλεσε μια έκρηξη (αντι)σημιτικής φιλολογίας. Οι σχολιαστές, κάθε είδους, δεν περίμεναν να συμπληρωθεί ικανό διάστημα από τους φρεσκοτυπωμένους επαινετικούς επικήδειους (κατά το νεκρός δεδικαίωται) και είχαν ήδη ερευνήσει όλο το αρχείο και τα «νεανικά παραστρατήματα» του θανόντος. Στο επίκεντρο της φιλολογίας, ένα βιβλίο του φιλοσόφου που είχε δημοσιευθεί το 1937 στο Βουκουρέστι με τίτλο «Η εξαΰλωση της Ρουμανίας», στο οποίο ο απολογητής του σκεπτικισμού διετύπωνε θέσεις αντισημιτικές και ξενοφοβικές. Το βιβλίο είχε επανεκδοθεί το 1991 στην Ρουμανία, αλλά αναθεωρημένο από τον ίδιο τον συγγραφέα και χωρίς εκείνες τις νεανικές θέσεις του 1937. Ένας Γάλλος ρουμανολόγος όμως ο Πιερ-Υβ Μπουασό, κάνοντας τον συνήγορο του διαβόλου, απεκάλυψε τη φράση του Σιοράν ότι «αν ήμουν Εβραίος θα αυτοκτονούσα επί τόπου». Βέβαια το Αουσβιτς, η γενοκτονία και όλα τα δραματικά γεγονότα του πολέμου οδήγησαν τον Σιοράν να αποκηρύξει τις θέσεις αυτές και να αναγνωρίσει το «mea culpa» στο κείμενο του «Το μαρτύριο της ύπαρξης», που δημοσιεύθηκε το 1956. Γι αυτή την αλλαγή «υπεύθυνοι» πρέπει να ήταν ο φίλος του Σιοράν Μπένγιαμιν Φοντάνε, που πέθανε στο Αουσβιτς, και ο ποιητής Πάουλ Τσε-λάν, με τον οποίον είχαν μια βαθύτατη σχέση.

 Σάλμαν Ρούσντι

19 Ιουνίου 1947 (ηλικία 71 έτη), 

Την ίδια μέρα που το παρισινό δικαστήριο καταδίκαζε τον Λιούις, στο Παρίσι προετοίμαζαν την υποδοχή του υφυπουργού Εξωτερικών του Ιράν Μαχμούντ Μαεζί, ο οποίος, κατά την κοινή προσδοκία, θα έφερνε μαζί του ένα χαρτί με τις νέες, αμβλυμένες θέσεις της ιρανικής κυβέρνησης   για   την   υπόθεση Σάλμαν Ρούσντι. Στις 22 Ιουνίου 1995, ο υφυπουργός έφθασε στη γαλλική πρωτεύουσα χωρίς όμως το επίσημο έγγραφο που θα καταργούσε το διάσημο πλέον φέτφα των μουλάδων. Γιατί αυτή η διάψευση αναρωτήθηκαν οι Ευρωπαίοι, πολύ περισσότερο που η βελτίωση των σχέσεων του Ιράν με την Ευρωπαϊκή Ένωση είχε ως προϋπόθεση αυτή την αλλαγή πλεύσης. Τι θα έλεγε αυτό το έγγραφο αν τελικά έφθανε στο Παρίσι; Τον γενικό τόνο του ανεπίδοτου έγγραφου τον έδωσε ο ίδιος ο αρχηγός της ιρανικής διπλωματίας, ο Αλί Ακμπάρ Βελαγιατί. «Το κράτος δεν μπορεί να καταργήσει ένα φέτφα που έχει εκδοθεί από εκκλησιαστική αρχή. Αντίθετα οι ιρανικές αρχές θα μπορούσαν να μη θέσουν σε εφαρμογή το θρησκευτικό φέτφα που καταδικάζει σε θάνατο για βλασφημία τον συγγραφέα των «Σατανικών στίχων». Τι θα κάνουν οι Ευρωπαίοι; (Δεν είναι ασήμαντη η αγορά των 60 εκατομμυρίων Περσών ούτε η γεωστρατηγική θέση της χώρας τους). Και τι θα κάνει ο Ρούσντι; Μέχρι να αρθεί η «φετφά» το 1998 από το Ιρανικό κράτος, ο Σαλμάν μετακόμιζε συνέχεια, κρυβόταν, άλλαξε το ονοματεπώνυμο του (αλλά αρνήθηκε να αλλάξει και τα φυσικά χαρακτηριστικά του) και η γυναίκα του απομακρύνθηκε, καθώς δεν άντεξε την πίεση. Το σίγουρο όμως είναι ότι ο Σαλμάν τελικά επιβίωσε και το 2019 εκδόθηκε το νέο βιβλίο του. Όμως ένα σημαντικός αριθμός ανθρώπων των γραμμάτων πλήρωσε με την ζωή του για το βιβλίο αυτό. Ο Ιάπωνας μεταφραστής και ο εκδότης του έπεσαν νεκροί από πυροβολισμούς, ο Ιταλός εκδότης δέχτηκε μαχαιριές στο στήθος και την καρδιά και ο Τούρκος γλίτωσε από θαύμα. Ακόμα και η σατιρική εφημερίδα «Charlie Hebdo» δέχθηκε την επίθεση των ισλαμιστών για σατυρικό δημοσίευμά της για τον Μωάμεθ με αποτέλεσμα να χάσουν την ζωή τους 12 άτομα. Ο ίδιος ο Ρούσντι, διάσημος πλέον Βρετανός συγγραφέας, αφού έζησε για κάποιο ακόμα διάστημα στη Βρετανία κατέληξε στις ΗΠΑ όπου ζει έκτοτε.

Από τις εφημερίδες ΒΗΜΑ και ΝΕΑ