Βασίλης Αλεξάκης: «Το κλαρινέτο»

ΝΕΕΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ

https://www.timesnews.gr

• Βασίλης Αλεξάκης
• Το κλαρινέτο
• Εκδόσεις Μεταίχμιο
• Σελίδες: 464
• ISBN: 978-618-03-0675-0
• Τιμή:  15,93 €

Βραβείο Γαλλικής Γλώσσας 2012 στον Βασίλη Αλεξάκη

Με το Βραβείο Γαλλικής Γλώσσας 2012 τιμήθηκε ο Βασίλης Αλεξάκης, «ο πιο Γάλλος από τους έλληνες συγγραφείς», όπως τον αποκαλεί το Γαλλικό Πρακτορείο Ειδήσεων. Το βραβείο, που συνοδεύεται από χρηματικό έπαθλο 10.000 ευρώ, θα απονεμηθεί επισήμως στις 9 Νοεμβρίου, στο πλαίσιο της Εκθεσης Βιβλίου της Μπριβ. Το βραβείο, που δημιουργήθηκε το 1986, αφορά στο έργο λογοτεχνών, καλλιτεχνών ή επιστημόνων που συνέβαλαν, με το ιδιαίτερο ύφος των έργων τους ή με τις ενέργειές τους, στο να αναδείξουν την ποιότητα και την ομορφιά της γαλλικής γλώσσας.

Υποψήφιος για το Γκονκούρ ο Βασίλης Αλεξάκης

• ΣΤΗ ΜΑΚΡΑ ΛΙΣΤΑ ΤΩΝ «12» Ο Βασίλης Αλεξάκης είναι υποψήφιος για το Βραβείο Γκονκούρ 2012, το σημαντικότερο λογοτεχνικό βραβείο της Γαλλίας.

Ο Βασίλης Αλεξάκης είναι υποψήφιος για το Βραβείο Γκονκούρ 2012, το σημαντικότερο λογοτεχνικό βραβείο της Γαλλίας. Στη μακρά λίστα των δώδεκα υποψηφίων, που ανακοινώθηκε χθες, πρώτο βρίσκεται το όνομα του Ελληνα συγγραφέα που ζει στο Παρίσι από το 1968 και γράφει στα Γαλλικά. Ο τίτλος του βιβλίου του «L' enfant grec» («Το Ελληνόπουλο»), με το οποίο διεκδικεί το πολυπόθητο βραβείο, παραπέμπει σε αυτοβιογραφικά στοιχεία. Ο αφηγητής του, ο οποίος αναρρώνει από μια μεγάλη επέμβαση (ο συγγραφέας πέρασε πέρυσι μια μεγάλη περιπέτεια με την υγεία του), κάνει βόλτα με τις πατερίτσες στον κήπο του Λουξεμβούργου. Εκεί συνομιλεί με περαστικούς και εργαζομένους στον κήπο, αλλά νοσταλγεί τον κήπο των παιδικών του χρόνων στην Καλλιθέα. Νιώθει μοναξιά, αλλά του κρατούν συντροφιά αγαπημένοι ήρωες από τα πρώτα του αναγνώσματα, όπως οι Τρεις Σωματοφύλακες, ο Ταρζάν κ.ά. Ο θάνατος τον επισκέπτεται με τη μορφή μιας τεράστιας μαριονέτας.

Βασίλης Αλεξάκης: Η ελευθερία της σκέψης δε χρειάζεται πάρα πολλές λέξεις για να λειτουργήσει

Η ΑΥΓΗ: 17/04/2011

• next

Συνέντευξη στην Πόλυ Κρημνιώτη

Η λέξη φαντασία δε διδάσκεται σε κανένα σχολείο. Είναι επικίνδυνη για την εξουσία. Κανένας σημερινός πολίτης δεν ξέρει τι ακριβώς συμβαίνει

Αυτή τη φορά είναι μια μεταθανάτια υπόσχεση. Η αδελφή του καθηγητή συγκριτικής λογοτεχνίας Μιλτιάδη πιάνει το νήμα της επικοινωνίας με τον νεκρό πια αδελφό, ουσιαστικά από την ώρα της κηδείας του. Υπόσχεται να συνεχίσει εκείνη την αναζήτηση του για την πρώτη λέξη που μίλησε ο άνθρωπος. Ο Βασίλης Αλεξάκης αρπάζει αμέσως την ευκαιρία. Ντύνει τις λέξεις, τις στολίζει, άλλες τις αφήνει στη δύναμη της γύμνιας τους και τις τοποθετεί στο κέντρο της σκηνής. Αν ήταν σκηνοθέτης η γλώσσα θα ήταν η πρωταγωνίστριά του. Όμως και συγγραφέας που είναι την μούσα του την έχει βρει από παλιά. Και σε τούτο το βιβλίο η γλώσσα κυριαρχεί.

"Η πρώτη λέξη" (εκδ. Εξάντας) είναι και πάλι μια αφορμή για τον γνωστό συγγραφέα να στοχαστεί γύρω από τη γλώσσα, τις γλώσσες, τον άνθρωπο και τα μεγάλα ζητήματά του. Μια ανασκαφή στην τέχνη της επικοινωνίας και της ανθρώπινης σκέψης και μια ακόμα επιβεβαίωση για τη δύναμη των λέξεών του που έχοντας αποδράσει από το γαλλικό ή το ελληνικό μολύβι του, ανάλογα ποια από τις δυο γλώσσες επιλέγουν να πρωτομιλήσουν οι ήρωες του σε κάθε βιβλίο του, σπάνε το φράγμα της γλώσσας και εγκαθίστανται σε βιβλιοθήκες αλλόγλωσσων αναγνωστών. Γάλλος ή Έλληνας δεν έχει πια καμιά σημασία. Πολίτης του κόσμου ο Βασίλης Αλεξάκης έχει την τύχη να ονειρεύεται σε τουλάχιστον δύο γλώσσες και την άνεση να θυμώνει εξίσου για τα πεπραγμένα του Σαρκοζί και για όσα δεν πράττει ο Παπανδρέου. Κι αν το Αθηναϊκό του σπίτι φημίζεται για τη λιτότητα του η κουβέντα μαζί του μια πανδαισία λέξεων πολύ τακτικά τοποθετημένων και έτοιμων πάντα να θυμίσουν ότι "η ελευθερία της σκέψης δε χρειάζεται πολλές λέξεις για να λειτουργήσει".

* Έχετε πει ότι ένα καλό βιβλίο πατάει πρέπει να πατάει στην αλήθεια. “Η πρώτη λέξη σε ποια αλήθεια πατάει;

Στην αλήθεια της περιέργειάς μου για τη γλώσσα και στην αλήθεια του θανάτου του αδελφού μου. Το βιβλίο συνδυάζει αυτές τις δύο αλήθειες μια πελώρια περιέργεια και μια πελώρια δυστυχία όπου η περιέργεια εκφράζει τη δυστυχία και η δυστυχία την περιέργεια. Υπάρχει ένας συνεχής διάλογος ανάμεσα στον θάνατο του αδελφού και την αναζήτηση της πρώτης λέξης η οποία δεν αποκλείεται να ήταν το όνομα που δόθηκε σε ένα νεκρό για να μπορούν οι φίλοι του να τον θυμούνται. Δηλαδή για να γίνει ένα μυθιστόρημα χρειάζονται δύο θέματα στην ουσία τα οποία να βοηθούν το ένα το άλλο όπως οι βελόνες το πλέξιμο.

* Αλήθεια γιατί αρχίσατε να ψάχνετε την πρώτη λέξη;

Γιατί έχοντας γράψει πολύ για τις λέξεις τις ελληνικές τις γαλλικές και τις αφρικάνικες ήταν ίσως μοιραίο να αναρωτηθώ όλες αυτές οι λέξεις όλες αυτές οι γλώσσες ποια αφετηρία μπορεί να είχαν. Και σκέφτηκα ότι αφετηρία δεν μπορούσε να είναι παρά μια πρώτη λέξη. Δεν το είχα σκεφτεί νωρίτερα και μου φάνηκε καταπληκτικό. Υπέθεσα ότι δεν μπορεί παρά να υπάρχει αυτή η πρώτη λέξη. Πιστεύω ότι ο ρόλος του μυθιστορήματος είναι να αντιμετωπίζει τα μεγάλα μυστήρια, της ζωής, του θανάτου, του έρωτα. Αν υπήρχε απάντηση, πιστεύω ότι δεν θα μπορούσα να γράψω αυτό το βιβλίο.

* Την πρώτη λέξη δεν τη βρήκατε. Αν έπρεπε να την εφεύρετε ποια θα ήταν;

Εμένα με γοητεύουν διάφορες θεωρίες γύρω από τους λόγους που ανάγκασαν τους ανθρώπους να μιλήσουν, και καθεμιά απ' αυτές οδηγεί σε μια άλλη πρώτη λέξη. Μπορούμε να υποθέσουμε ότι υπάρχουν πολλές πρώτες λέξεις, όχι μόνο επειδή αυτές οι θεωρίες είναι πολλές, αλλά και επειδή δεν αποκλείεται διόλου την έναρθρη ομιλία να μην την ανακάλυψε μία μόνο ομάδα ανθρώπων αλλά πολλές ταυτόχρονα. Απ' αυτή την άποψη η πρώτη λέξη είναι ένα ολόκληρο λεξικό.

* Έχετε μια εμμονή με τη γλώσσα. Όμως έχω την εντύπωση ότι πίσω από τη γλώσσα στην οποία τόσα βιβλία σας έχετε αφιερώσει, κρύβεται η ανάγκη της επικοινωνίας.

Ναι βέβαια, αλλά το κυρίως πρόβλημα είναι η επικοινωνία με τον εαυτό μου. Έχω την εντύπωση ότι για να επικοινωνήσεις με τον εαυτό σου πρέπει να μάθεις μια ξένη γλώσσα. Να πάρεις δηλαδή μια απόσταση από τον εαυτό σου και από τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόσουν ως τότε τον κόσμο. Προτιμώ να βλέπω αν θέλεις τη μητρική γλώσσα σαν μια αφετηρία παρά σαν ένα τέρμα. Μ' ενδιαφέρει πολύ το γεγονός ότι κάθε αντικείμενο έχει άπειρες ονομασίες, όσες είναι και οι γλώσσες που μιλιούνται στον κόσμο, που είναι σήμερα 6.000. Δηλαδή ότι σε κάθε αντικείμενο αντιστοιχούν άπειρες μουσικές.

* Στη σημερινή παγκοσμιοποιημένη εποχή μας με την κυριαρχία μιας ή μερικών ισχυρών γλωσσών δεν διευκολύνεται η επικοινωνία;

Αυτό διευκολύνει τους εμπόρους, τους βιομηχάνους και τους μαγαζάτορες. Αλλά ο ρόλος της λογοτεχνίας δεν είναι να πουλάει γιαούρτια ή αυτοκίνητα. Αυτή η υποτυπώδης γλώσσα που δημιουργείται για τις ανάγκες του εμπορίου δεν μας διευκολύνει να κατανοήσουμε τον ίδιο μας τον εαυτό. Άρα είναι σημαντική και ασήμαντη ταυτόχρονα. Άρα η αγγλική γλώσσα κινδυνεύει από την επιτυχία της, με την έννοια ότι η εμπορευματική της χρήση δεν επιτρέπει σε κάποιον να διαβάσει κανένα λογοτεχνικό κείμενο, τον Σαίξπηρ ή τον Ντίκενς. Οδηγούμεθα σε μια παρωδία γλώσσας η οποία δεν διαφέρει και πολύ από τα ταμ* ταμ της Αφρικής.

* Μέσα από το βιβλίο σας περνά τρόπον τινά η ιστορία της ανθρώπινης σκέψης. Η περίοδος που ζούμε δικαιώνει όλη αυτή την ανθρώπινη περιπέτεια;

Υπάρχει ένα φαινόμενο που δεν τη δικαιώνει, την αντιστρατεύεται. Είναι ότι εκατοντάδες γλώσσες πεθαίνουν κάθε χρόνο μέσα σε μια γενική αδιαφορία. Αυτό είναι μια πελώρια αποτυχία του σύγχρονου πολιτισμού. Είναι μια διπλή τραγωδία όχι μόνο επειδή πεθαίνουν αυτές οι γλώσσες αλλά επειδή ο θάνατός τους δεν συγκινεί κανέναν. Μιλάμε δηλαδή για έναν πολιτισμό ασήμαντο ο οποίος δεν θέλει να καταλάβει τον εαυτό του και ο οποίος δεν θέλει να θυμάται. Ένας από τους λόγους που επινοήσαμε τον έναρθρο λόγο είναι για να μπορούμε να θυμόμαστε. Τώρα κάνουμε τα πάντα για να μπορέσουμε να ξεχάσουμε. Ωστόσο δεν πρέπει να αγνοούμε ότι οι γλώσσες αυτές τουλάχιστον που παραμένουν ζωντανές εμπλουτίζονται διαρκώς, ότι η επιστήμη προχωράει. Αλλά η ελευθερία της σκέψης δεν χρειάζεται πάρα πολλές λέξεις για να λειτουργήσει, όπως αποδεικνύει το γεγονός ότι τα αρχαία ελληνικά δεν είναι ιδιαίτερα πλούσια γλώσσα, έχουν όλες κι όλες 150.000 λέξεις, πολύ λιγότερες δηλαδή από τα σημερινά αγγλικά.

* Λέτε συχνά ότι είμαστε η χώρα που έχει τη μεγάλη τιμή να έχει επινοήσει τη λέξη διάλογος. Υπάρχει ακόμα αυτή η λέξη στο λεξιλόγιο του Έλληνα και γενικά του σύγχρονου ανθρώπου;

Φοβάμαι πως όχι. Φοβάμαι ότι τόσο οι ταξιτζήδες όσο και η κυβέρνηση ξέρουν μόνο να μιλάνε αλλά δυστυχώς λησμονούν να ακούσουν.

* Γι' αυτό φτάσαμε εδώ που φτάσαμε;

Νομίζω ότι θα ήταν χρήσιμο για τον πρωθυπουργό ο οποίος έχει μεταφέρει τα γραφεία του κόμματός του στην Ιπποκράτους να κάνει μια βόλτα στα Εξάρχεια και να διαβάσει αυτά που λένε οι τοίχοι. Οι τοίχοι δεν ψηφίζουν, βέβαια, στις εκλογές, αλλά λένε μερικές φορές πολύ ενδιαφέροντα πράγματα που φρόνιμο είναι να τα ακούσει. Ονειρεύομαι μια κυβέρνηση που να μην έχει μοναδικό στόχο την επανεκλογή της.

* Στο βιβλίο σας μιλάτε και για τον Καραγκιόζη. “Είναι ένας μετανάστης που ατύχησε στην επιλογή της δεύτερης πατρίδας του” λέτε. Θέλετε να μας θυμίσετε κάτι;

Ο Καραγκιόζης μας ταίριαζε, μας εξέφραζε όσο είμαστε μια χώρα πεινασμένη. Σήμερα θα έπρεπε να τον πάρουν στα χέρια τους οι μετανάστες που είναι σκιές ανθρώπων όπως είναι και οι ήρωες αυτού του θεάτρου.

* Εκτός από το διάλογο ποια λέξη λείπει σήμερα από το λεξιλόγιό μας;

Η λέξη φαντασία. Έχω την εντύπωση ότι κανείς δεν είναι σε θέση να φανταστεί μια κοινωνία διαφορετική απ' αυτή που υποδεικνύει ο σύγχρονος καπιταλισμός. Θυμάμαι όταν ήμουν στην Αφρική και περπατούσα μ' έναν υπουργό, στάθηκε κάποια στιγμή και τράβηξε ένα ωραίο κατούρημα στη ρίζα ενός δέντρου την ώρα που γύρω μας κυκλοφορούσαν πλήθη ανθρώπων. Μου φάνηκε καταπληκτικός ο ήχος αυτού του κατουρήματος. Μπορώ να σου πω ότι τον θυμάμαι ακόμη. Αισθάνθηκα εκείνη τη στιγμή πιο ελεύθερος παρά ποτέ.

* Εκτός από τις λέξεις υπάρχει και η σιωπή. Γιατί θαρρείτε σιωπούν οι σημερινοί πολίτες;

Γιατί δεν έμαθαν να σκέφτονται. Γιατί η εκπαίδευση, όχι μόνο η ελληνική αλλά και η ξένη, φρόντισε να τους απαλλάξει από τα μύρια προβλήματα που δημιουργεί η σκέψη. Η λέξη φαντασία δε διδάσκεται σε κανένα σχολείο. Είναι επικίνδυνη για την εξουσία. Κανένας σημερινός πολίτης δεν ξέρει τι ακριβώς συμβαίνει.

* Και οι διανοούμενοι γιατί σιωπούν;

Φοβάμαι ότι έχουν μεγαλώσει και τους απασχολεί η σύνταξή τους. Ότι τους αρέσουν οι τιμές. Και αυτά συντάξεις, τιμές, τα δίνει η εξουσία. Περνάνε την ώρα τους στις αίθουσες αναμονής της εξουσίας.

* Ο ήρωας σας είναι πολύ θυμωμένος με τον Σαρκοζί. Εσείς;

Έβαλα τον Μιλτιάδη να μιλάει για τον Σαρκοζί και να τον καταγγέλει γιατί ο Μιλτιάδης είναι πανεπιστημιακός και όπως όλοι οι Γάλλοι πανεπιστημιακοί είναι αγανακτισμένος και με τον περιορισμό των δαπανών για την παιδεία αλλά και με τον προσανατολισμό που της έχει δώσει ο σημερινός πρόεδρος που είναι υπαγορευμένος από καθαρά οικονομικά συμφέροντα. Το όνειρο του Σαρκοζί είναι να δημιουργήσει στελέχη για τα μελλοντικά πυρηνικά εργοστάσια. Μπορώ να πω ότι συμμερίζομαι απόλυτα τις απόψεις του Μιλτιάδη, χαίρομαι δηλαδή που το πρόσωπο αυτό που επινόησα μου επέτρεψε να εκφράσω την απογοήτευση μου από μια χώρα που πρωτοστάτησε στη σύνταξη των δικαιωμάτων του ανθρώπου και που κατάντησε να μην αναγνωρίζει κανένα απ' αυτά. Είμαι πιο αγανακτισμένος όμως με τη σημερινή ελληνική κυβέρνηση που ξέρει από πρώτο χέρι τα προβλήματα της μετανάστευσης, εφόσον ένα μεγάλο μέρος του ελληνικού πληθυσμού ζει στο εξωτερικό, και που δείχνει να μη θυμάται κανένα απ' αυτά τα εξαιρετικά τραγούδια για την “κακούργα ξενιτειά” που δεν αμφιβάλλω ότι ο κύριος Νταλάρας τραγουδάει στη σύζυγό του όταν έχουν αϋπνίες.

Βασίλης Αλεξάκης: "Η πρώτη λέξη"

Οι λέξεις για τον Βασίλη Αλεξάκη είναι "προϊόντα διαλόγου". "Δεν πρέπει να βλέπουμε τις λέξεις ως κλειστούς χώρους" έλεγε χθες το μεσημέρι στο λιτό διαμέρισμά του μιλώντας για το τελευταίο του μυθιστόρημα "Η πρώτη λέξη" (εκδ. Εξάντας), το οποίο, μετά την επιτυχημένη ώς τώρα γαλλική διαδρομή του, η οποία του χάρισε πολλαπλές εκδόσεις αλλά και μια υποψηφιότητα για το σημαντικό βραβείο "Γκονκούρ", μόλις κυκλοφόρησε και στα ελληνικά.

Η γλώσσα και η γοητεία των λέξεων παίρνει και σ' αυτό το βιβλίο του πρωταγωνιστικό ρόλο, καθώς η ηρωίδα του μετά τον θάνατο του αδελφού της καταπιάνεται με τη δική του έρευνα και αναζητεί την πρώτη λέξη που άρθρωσε ο άνθρωπος. Την πρώτη αυτή λέξη δεν αποκάλυψε χθες ο συγγραφέας αν τη βρήκε τελικά η ηρωίδα του.

Η γλώσσα και η γοητεία των λέξεων παίρνει και σ' αυτό το βιβλίο του πρωταγωνιστικό ρόλο, καθώς η ηρωίδα του μετά τον θάνατο του αδελφού της καταπιάνεται με τη δική του έρευνα και αναζητεί την πρώτη λέξη που άρθρωσε ο άνθρωπος. Την πρώτη αυτή λέξη δεν αποκάλυψε χθες ο συγγραφέας αν τη βρήκε τελικά η ηρωίδα του. Ωστόσο μας έδωσε μια καλή εικόνα από τη διαδικασία της συγγραφής του μυθιστορήματος, μιλώντας για την "άχαρη" περίοδο που παρεμβάλλεται από τη στιγμή που τελειώνει ένα μυθιστόρημα μέχρι να βρει το θέμα του επόμενου.

"Όταν βρήκα το θέμα του βιβλίου, μου άρεσε η ιδέα της αναζήτησης της πρώτης λέξης. Ωστόσο δύο φόβοι με κυρίευσαν. Ο πρώτος ήταν ότι κάποιος μπορεί να έχει γράψει αυτό το βιβλίο και ο δεύτερος ότι μπορεί αυτή η λέξη να είναι ήδη γνωστή". Έτσι άρχισε η έρευνά του. Μίλησε με γλωσσολόγους, παλαιοντολόγους, νευροβιολόγους, αλλά και με κωφάλαλους, διότι "φαίνεται ότι η πρώτη γλώσσα ήταν νοηματική". Υπάρχει μάλιστα, μας έλεγε, μια θεωρία ότι η πρώτη λέξη ειπώθηκε από έναν ηλικιωμένο προκειμένου να αποτρέψει έναν εμφύλιο σπαραγμό.

Η τεράστια έρευνα που απαίτησε τούτο το βιβλίο έδωσε "μεγάλη χαρά" στον συγγραφέα. "Αισθάνθηκα τυχερός που τόσοι επιστήμονες μου αφιέρωναν τόση ώρα και μου μετέδιδαν τη γνώση τους. Ακόμα και για τον εγκέφαλό μου και τη λειτουργία του έμαθα. Όμως όλα αυτά συνθέτουν ένα δοκίμιο, το οποίο εμένα δεν με ενδιαφέρει. Αυτές οι πληροφορίες έπρεπε να γίνουν ένα μυθιστόρημα γιατί εμένα μ' ενδιαφέρει το παραμύθι πιο πολύ από τις λέξεις, πιο πολύ από τη γλώσσα. Και μ' ενδιαφέρει αυτό το παραμύθι να αρέσει και σ' εμένα".

Λίγο πριν από τη συγγραφή του βιβλίου ο Βασίλης Αλεξάκης έχασε τον αδελφό του. "Θυμάμαι, πριν πεθάνει, μου είπε ότι θα ήθελε να μάθει ποια ήταν η πρώτη λέξη του ανθρώπου". Κάπως έτσι τη θέση του αδελφού του στο μυθιστόρημα πήρε η αδελφή του Μιλτιάδη, καθηγητή Συγκριτικής Λογοτεχνίας στο πανεπιστήμιο, ο οποίος πριν πεθάνει αναζητούσε αυτή την πρώτη λέξη και στην κηδεία του εκείνη υποσχέθηκε ότι θα τη βρει.

Ωστόσο ο Βασίλης Αλεξάκης το ξεκαθάρισε: "Οι κουβέντες περί αυτοβιογραφίας δεν έχουν νόημα. Από τη στιγμή που τα πράγματα γίνονται λέξεις και μπαίνουν στο μυθιστόρημα όλα είναι φανταστικά. Την επιλογή την κάνει ο μύθος που κατασκευάζω. Ο στόχος δεν είναι να μιλήσω για τον αδελφό μου, αλλά να γράψω ένα καλό μυθιστόρημα".

Έτσι έγραψε "μια ερωτική ιστορία μεταξύ δύο αδελφιών, η οποία ξετυλίγεται μέσω του θανάτου και της έρευνας για τις λέξεις". Κι αν ο φόβος για τον συγγραφέα ήταν μήπως αυτό το βιβλίο έχει ξαναγραφτεί, για την ηρωίδα του είναι μήπως κάποιος γλωσσολόγος τής αποκαλύψει την πρώτη λέξη "και διακόψει τον διάλογο με τον αδελφό της. Μιλάει πολύ περισσότερο τώρα μαζί του απ' όταν ήταν ζωντανός".

Ξεκινώντας το βιβλίο, ο Αλεξάκης δεν ήξερε ότι η πρώτη γλώσσα που μιλήθηκε ήταν η νοηματική. "Αυτή η γλώσσα έχει δύο μειονεκτήματα: δεν μιλιέται τη νύχτα και είναι πολύ κουραστική, γι' αυτό πολύ περιεκτική. Αν μιλούσαμε όλοι στη νοηματική, φαντάζεσαι ότι θα μπορούσε ο Φιντέλ να βγάζει λόγους τεσσάρων ωρών; Θα ήμασταν όλοι μας λιγότερο φλύαροι, θα γινόμασταν πιο ουσιαστικοί". Άλλωστε για τον συγγραφέα "οι λέξεις είναι προϊόντα διαλόγου, ως εκ τούτου δεν πρέπει να τις βλέπουμε ως κλειστούς χώρους. Όλες οι γλώσσες δαθέτουν γέφυρες που μας επιτρέπουν να πηγαίνουμε από τη μια στην άλλη. Οι γλώσσες είναι μια χαρά, οι άνθρωποι χωλαίνουν". Γι' αυτό και για τον Β. Αλεξάκη "οι εθνικιστικοί ισχυρισμοί που χρησιμοποιούν τις γλώσσες είναι παράλογοι". [Η ΑΥΓΗ: 07/04/2011]

Βασίλης Αλεξάκης: «Γράφω για να πω κάτι που δεν ξέρω»

«Τις μεγάλες επαναστάσεις στη γλώσσα τις έχουν κάνει οι νέοι»

• «Κατοικεί» σε δύο γλώσσες, τα ελληνικά και στα γαλλικά. Είναι πολίτης του κόσμου. Βρίσκει έμπνευση στην  Αφρική. Και πιστεύει ότι αν ο σταθμός Λαρίσης ήταν καλύτερος, θα ήταν καλύτερο και το... μυθιστόρημά μας.

Ο Βασίλης Αλεξάκης είχε γυρίσει το προηγούμενο βράδυ από το Παρίσι. Το τηλέφωνο χτυπάει συνεχώς, είναι οι φίλοι του που τον αναζητούν. Παίρνει από τα χέρια μου το βιβλίο του «Η πρώτη λέξη». Μου εξομολογείται ότι δεν έχει δει ακόμη την ελληνική έκδοση, η γαλλική κυκλοφόρησε το φθινόπωρο στη Γαλλία με μεγάλη επιτυχία. Συνήθως γράφει στα ελληνικά τα μυθιστορήματά του και μετά τα μεταφράζει στα γαλλικά. Κοιτάζει το εξώφυλλο, του αρέσει. Παριστάνει μια σπηλιά με αποτυπώματα χεριών πάνω στην πέτρα. «Είναι σαν χαιρετίσματα» μου λέει. Στο μυθιστόρημά του αυτό ένας καθηγητής Συγκριτικής Φιλολογίας πεθαίνει και παροτρύνει την αδελφή του να αναζητήσει την πρώτη λέξη που είπε ο άνθρωπος. Ποια είναι άραγε η σχέση αυτού του βιβλίου με τα προηγούμενα. «Αν προσέξατε» μου λέει «η αφηγήτρια δεν έχει όνομα, για μένα είναι η Ελένη του “Τάλγκο”, αλλά γερασμένη πια». Η κουβέντα μας έχει ήδη ξεκινήσει.

- Το τελευταίο βιβλίο σας έχει βασικό ήρωα τον αδελφό της αφηγήτριας, Μιλτιάδη, ο οποίος πεθαίνει. Μοιάζει να είναι αυτοβιογραφικό.  

«Πράγματι, ο αδελφός μου πέθανε τρεις μήνες προτού αρχίσω να γράφω την “Πρώτη λέξη”. Ο θάνατός του όμως ήταν μια αφορμή. Ο θάνατός του ήταν κάτι οδυνηρό, μου αφαίρεσε τα πρώτα δεκαπέντε χρόνια της μνήμης μου. Με ποιον θα κουβεντιάζω πια γι΄ αυτά; Χρειαζόμουν όμως έναν έμμεσο τρόπο για να αναφερθώ σε αυτό το γεγονός, ένα θέμα. Οσοι νομίζουν ότι θα γράψουν ένα βιβλίο επειδή τους έτυχε κάτι σκληρό αυταπατώνται. Το ζήτημα είναι να βρεις το θέμα. Εψαχνα απελπισμένα να βρω ένα, μέχρι που σκέφτηκα το ποια μπορεί να είναι η πρώτη λέξη που είπε ο άνθρωπος. Ο γάλλος εκδότης μου, όταν του το είπα, καταχάρηκε. Ομως είχα έναν φόβο μήπως κάτι ανάλογο έχει ήδη γραφτεί, μήπως δηλαδή ξέρουμε ποια είναι η πρώτη λέξη. Πάω λοιπόν σε έναν γλωσσολόγο, τον ρωτάω με πολλή αγωνία- για να μη χάσω το ωραίο θέμα μου- αν ξέρουμε ποια είναι η πρώτη λέξη. Οχι, μου απαντά. Ανακουφίστηκα και στρώθηκα στη δουλειά».

- Οι λέξεις πάντα σας απασχολούσαν και στα προηγούμενα βιβλία σας, μου δίνετε την εντύπωση ότι η ζωή σας καθορίζεται από τις λέξεις. Εχουν οι λέξεις μια αυτονομία από το περιεχόμενό τους; Μπορεί να είναι μόνον τα γράμματα και ο ήχος τους ή είναι οι έννοιες που περικλείουν;  

«Μμμ, δύσκολη ερώτηση. Οντως οι λέξεις μέσα μου έχουν μια σχετική αυτονομία. Οταν πρωτοπήγα στη Γαλλία άκουγα λέξεις σαν μουσικές που δεν τις καταλάβαινα. Προσπαθούσα από τη μουσική να μάθω τις λέξεις. Μάλιστα, κάποιες τις έμαθα στραβά επειδή ο ήχος τους ήταν ευχάριστος. Πάντα έδινα μια προσοχή στον ήχο, την προφορά. Με βοήθησε και η εκμάθηση της σάνγκο, αυτής της αφρικανικής γλώσσας μιας χώρας της Κεντρικής Αφρικής, που έμαθα τελευταία και στην οποία αναφέρομαι στο μυθιστόρημά μου “Οι ξένες λέξεις”. Και εκεί με γοήτευσε π.χ. η λέξη “πουπουλένγκε”, όπως στη Γαλλία όταν πρωτοπήγα μου άρεσε η λέξη “πετάς”. Και στις δύο γλώσσες η λέξη αυτή σημαίνει “τσούλα”, για μένα όμως είχε μια άλλη, απροσδιόριστη, ανάλαφρη σημασία».

- Τι σας απασχολεί προτού αρχίσετε να γράφετε;  

«Το τι με απασχολεί το ανακαλύπτω γράφοντας. Γράφω για να πω όχι κάτι που ξέρω αλλά για να πω κάτι που δεν ξέρω. Ξέρω να σκέφτομαι μόνον όταν γράφω, σαν να είναι το χέρι μου σοφότερο από μένα. Γράφοντας εντοπίζω τις απορίες μου. Το μυθιστόρημά μου είναι μια αφήγηση αποριών. Το δύσκολο βέβαια ήταν όλες αυτές οι απορίες να γίνουν μυθιστόρημα, και όχι μια βαρετή απαρίθμησή τους».

- Αν πάρουμε μια λέξη, τη βγάλουμε από το περιεχόμενό της και ορίσουμε με αυτήν κάτι άλλο. Διαμορφώνουμε άραγε μια νέα σχέση με τα πράγματα;  

«Ισως αυτό το παιχνίδι επηρεάζει τις έννοιες. Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία. Κάθε λέξη είναι η αφήγηση μιας περιπέτειας, πώς ξεκίνησε, πώς ταξίδεψε, πώς αλλοιώθηκε, οι αλλαγές της μορφής της. Για μένα κάθε λέξη είναι το οπισθόφυλλο ενός μυθιστορήματος. Οταν μαθαίνεις μια ξένη γλώσσα ανακαλύπτεις ότι τα πράγματα που ξέρεις έχουν μια άλλη ονομασία, και πιθανόν να ανακαλύψεις ότι είναι και κάπως αλλιώς. Π.χ. για τους Γάλλους ο άνθρωπος λέγεται homme (ομ), για τους τσιγγάνους λέγεται ρομ, το όνομά τους σημαίνει άνθρωπος. Αλλά με το ρομ δεν ανακαλείς ας πούμε τον ελληνάρα στο καφενείο αλλά ένα περιθώριο, τον τσιγγάνο. Οι λέξεις έχουν μια βαρύτητα, δεν είναι αέρας κοπανιστός».

- Πόσο ζουν οι λέξεις, αναρωτιέται ένας ήρωάς σας. Πόσο ζουν άραγε;  

«Ενας γλωσσολόγος μου έλεγε ότι χάνουμε ένα 20% του λεξιλογίου μας κάθε χίλια χρόνια. Οι λέξεις πεθαίνουν αλλά βεβαίως γεννιούνται καινούργιες. Οι λέξεις δεν μας περιχαρακώνουν, δεν δημιουργούν έναν πύργο μέσα στον οποίο θα μας φυλακίσουν και εμείς θα αποκρούουμε κάθε ξένη λέξη. Οι γλώσσες είναι ανοικτοί υπέροχοι χώροι και ανάμεσά τους υπάρχουν γεφυρούλες που πας από τη μία στην άλλη και όλες τελικά ενώνονται μεταξύ τους. Είναι το αντίθετο αυτού του εθνικιστικού, ρατσιστικού ρεύματος που πάει να δημιουργηθεί».

- Τι εννοείτε;  

«Οι Γάλλοι, για παράδειγμα, εδώ και χρόνια δεν υπογράφουν τη συνθήκη για τις μειονοτικές γλώσσες ενώ παράλληλα έχουν καταστρέψει τις επιμέρους τοπικές γλώσσες τους. Οι Ισπανοί κάνουν το ίδιο, η Κίνα αμφισβητεί ότι εκατομμύρια Κινέζοι μιλάνε άλλες γλώσσες. Υπάρχει μια νοοτροπία ότι η ενιαία γλώσσα θα εξασφαλίσει την ομοιογένεια του έθνους. Αυτό είναι μια αυταπάτη. Η ενιαία γλώσσα το μόνο που εξασφαλίζει είναι την πολιτική εξουσία... Και στη χώρα μας αν η Εκκλησία και η εξουσία δεν αντιδρούσαν, η δημοτική θα είχε επικρατήσει πιο εύκολα. Η γλώσσα στην πραγματικότητα είναι ένα ανοικτό πεδίο. Σε κάθε γλώσσα μέσα ο καθένας αισθάνεται ελεύθερος, και ο Σαρκοζί και ο Λεπέν. Ο αλγερινός συγγραφέας Κατέμπ Γιασίν μου έλεγε ότι “χρησιμοποιήσαμε τη γαλλική γλώσσα για να διώξουμε τους Γάλλους”».

- Το δίκτυο όμως δεν φτωχαίνει το λεξιλόγιό μας;  

«Υπάρχει ένας κίνδυνος. Η απλοποιημένη γλώσσα που είναι μέσον επικοινωνίας και ανταλλαγής προϊόντων είναι η πρακτική διάσταση της γλώσσας. Η διάδοση των αγγλικών σε όλο τον κόσμο μειώνει την αγγλική γλώσσα, η γλώσσα του Δικτύου δεν είναι αυτή του Ντίκενς. Πώς θα ήταν άραγε τα ελληνικά αν τα μιλούσαν μόνον οι πωλητές καταστημάτων; Μάλλον φτωχή. Με εκνευρίζει η εικόνα των ελληνικών περιπτέρων όπου όλοι οι τίτλοι των εντύπων που κρέμονται είναι στην αγγλική γλώσσα. Αναρωτιέσαι δικαιολογημένα σε ποια χώρα βρίσκεται αυτό το περίπτερο... Με εκνεύρισε η Γιάννα Αγγελοπούλου που έβγαλε τον λόγο της στους Ολυμπιακούς Αγώνες στα αγγλικά. Για ποιο λόγο να μην ακουστεί η υπέροχη μουσική μας γλώσσα; Οι συγγραφείς έχουν ευθύνη να καλλιεργούν τη γλώσσα. Βέβαια δεν φοβάμαι και δεν συμφωνώ ότι οι νέοι σήμερα δεν χρησιμοποιούν πλούσιο λεξιλόγιο. Αυτά τα λένε κάτι γέροι συντηρητικοί. Και τις μεγάλες επαναστάσεις στη γλώσσα οι νέοι τις έχουν κάνει. Παράδειγμα η κρεολική γλώσσα, μια πολύ δύσκολη γλώσσα που φτιάχτηκε από παιδιά».

- Υπάρχει κάτι που χαρακτηρίζει τη γλώσσα των πολιτικών;  

«Σίγουρα. Ακούμε καινούργιες λέξεις, που περιγράφουν τη σαπίλα και την ευδαιμονία της ελληνικής κοινωνίας. Βγήκαν στην επιφάνεια λέξεις νέες, όπως ο “λαϊκισμός”, η “αναδόμηση”... Δεν θυμάμαι να τις λέγαμε στο σχολείο. Υπάρχει ένα ύφος δήθεν φιλικό προς τον πολίτη που τον παρασύρει...».

- Τι αισθάνεστε: Γάλλος ή Ελληνας; Το Παρίσι σας εμπνέει περισσότερο στο να γράψετε από ό,τι η Αθήνα;  

«Δεν ζήτησα ποτέ τη γαλλική υπηκοότητα, παρά το ότι τα παιδιά μου έχουν διπλή υπηκοότητα. Ισως τα πρώτα δύσκολα χρόνια στη Γαλλία με καθόρισαν. Την αγαπώ τη Γαλλία αλλά είμαι και νιώθω Ελληνας. Οσον αφορά το Παρίσι, αισθάνεσαι πως είσαι σε μια πόλη όπου έχει ανθήσει το μυθιστόρημα. Κάθεσαι σε μια όχθη του Σηκουάνα και βλέπεις μια καγκελόπορτα πολύ κοντά στο νερό και λες “α! από δω βγήκε ο Γιάννης Αγιάννης με τον Μάριο στην πλάτη του”. Βέβαια και στην Αθήνα μπορείς να έχεις εμπνεύσεις. Αρκεί να το ψάξεις. Τώρα δεν χρειάζομαι ούτε την Αθήνα ούτε το Παρίσι, γι΄ αυτό πήγα και στην Αφρική- και εκεί μπορείς να γράψεις μυθιστόρημα. Οπωσδήποτε οι πόλεις εμπνέουν το μυθιστόρημα. Για παράδειγμα, όπου υπάρχει σοβαρός σιδηροδρομικός σταθμός υπάρχει και μεγάλο μυθιστόρημα. Αν πάσχει κάπου το ελληνικό μυθιστόρημα ίσως φταίει και ο σταθμός Λαρίσης που δεν μπορεί να εμπνεύσει...» (γέλια).

- Τι γράφετε τώρα, έχετε σκεφτεί το επόμενο βιβλίο σας;  

«Το επόμενο μυθιστόρημά μου θα έχει ως θέμα τους ήρωες των παιδικών μου χρόνων. Σκέφτομαι ότι έχω χάσει τους γονείς μου, έχασα πρόσφατα τον αδελφό μου, η μόνη οικογένεια που μου μένει είναι η οικογένεια των μυθιστορηματικών μου ηρώων, οι Τρεις Σωματοφύλακες, ο Ροβήρος ο κατακτητής, ο Γιάννης Αγιάννης... Αυτοί δεν πεθαίνουν ποτέ, είναι πάντα εκεί. Με αυτούς μεγάλωσα, είναι σαν τους θείους μου, σαν μια δεύτερη οικογένειά μου. Θέλω να τους ξαναβρώ».

• «Ο Μαροκινός της Υπατίας είναι πιο Ελληνας από τον κύριο στο Παγκράτι που έχει κατακλέψει το Δημόσιο»

- Αναφέρεστε συχνά στους μετανάστες, πήρατε μάλιστα και πρωτοβουλίες υπέρ των μεταναστών τελευταία.  

«Αυτοί οι άνθρωποι διηγούνται τη δική μου ιστορία, όταν πρωτοπήγα μετανάστης στη Γαλλία. Δεν έχω περάσει τόσο χάλια, αλλά γνωρίζω πολλές περιπτώσεις μεταναστών που υπέφεραν. Η Ευρώπη δεν ομολογεί ότι επί δεκαετίες εκμεταλλεύτηκε την Αφρική, η Γαλλία που βρισκόταν εκεί πάνω από 100 χρόνια δεν έχει αποδώσει μία δεκάρα σε αυτές τις χώρες. Πρόκειται για πελώρια αδικία. Οι ευρωπαϊκές οικονομίες αναπτύχθηκαν εν μέρει χάρη σε αυτούς. Οι κακόμοιροι Μαροκινοί της Υπατίας που υποστήριξα μαζεύουν την ελληνική ελιά, γιατί να μην τους υποστηρίξω; Μιλάνε τη γλώσσα μας και εγώ τους θεωρώ περισσότερο Ελληνες από κάποιον κύριο γεννημένο π.χ. στο Παγκράτι που έχει κατακλέψει το Ελληνικό Δημόσιο».

- Λέτε κάπου πώς γίνεται η φιλελεύθερη Γαλλία να έχει τόσες απαγορεύσεις.  

«Πρότειναν σε ένα ζευγάρι Κινέζων να φύγουν και να αφήσουν τα παιδιά τους στην Πρόνοια. Αν είναι δυνατόν! Συνεχώς υπάρχουν κανόνες περιοριστικοί ή και απάνθρωποι. Είπα μια μέρα, μεταξύ σοβαρού και αστείου, στον εγγονό μου στη διάρκεια μιας βόλτας μας στο Παρίσι να κάτσουμε με την πλάτη στο τοίχο και να βάλουμε ένα κυπελλάκι μπροστά μας για να μαζέψουμε λεφτά. Τρομοκρατήθηκε το παιδί. Ξέρει ότι οι κανόνες αυτό δεν το επιτρέπουν. Αντίθετα η Κεντρική Αφρική, που πηγαίνω συχνά, είναι μια χώρα που σε δέχεται όπως είσαι. Στην Αφρική περπατάς με έναν υπουργό στον δρόμο, αυτός χαιρετάει τον κόσμο, σταματάει κάποια στιγμή στη γωνία ενός δρόμου και κατουράει και μετά συνεχίζουμε την κουβέντα. Κανείς δεν παρεξηγείται, υπάρχει μια άλλη απλότητα. Εδώ με το που θα βγεις από την πόρτα σου είσαι αναγκασμένος να ακολουθείς κανόνες. Μήπως ζούμε λάθος, με τόσους κανόνες;..».

• Βασίλης Αλεξάκης
  Η πρώτη λέξη
  Εκδόσεις Εξάντας, 2011
  Σελ. 423, τιμή 22 ευρώ

συνεντευξη στον ΓΙΑΝΝΗ Ν.ΜΠΑΣΚΟΖΟ
ΤΟ ΒΗΜΑ:  07/04/2011, 00:01

«Η πρώτη λέξη» στα Ελληνικά

Κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Εξάντας το νέο μυθιστόρημα του Βασίλη Αλεξάκη

Κουζέλη Λαμπρινή, ΤΟ ΒΗΜΑ:  21/03/2011

Κυκλοφορεί από σήμερα στα ελληνικά το νέο βιβλίο του Βασίλη Αλεξάκη «Η πρώτη λέξη»

Ποια ήταν η πρώτη λέξη που είπε ο άνθρωπος; Ποια ανάγκη μας κάνει να δίνουμε ονόματα στα αντικείμενα του κόσμου γύρω μας; Και πώς γίνεται αυτή η διαδικασία;

Αυτά είναι τα ερωτήματα που απασχολούν τον πεζογράφο Βασίλη Αλεξάκη στο νέο του μυθιστόρημα που κυκλοφορεί σήμερα, Δευτέρα 21 Μαρτίου, από τις εκδόσεις Εξάντας με τον τίτλο «Η πρώτη λέξη». Η γλώσσα, οι λέξεις, πρωταγωνιστούν, όπως και στα προηγούμενα μυθιστορήματα του Αλεξάκη «Η μητρική γλώσσα» (1995) και «Οι ξένες λέξεις» (2003).

Ο Μιλτιάδης, καθηγητής συγκριτικής φιλολογίας στο Παρίσι, θα ήθελε προτού πεθάνει να μάθει ποια ήταν η πρώτη λέξη που ξεστόμισε ο άνθρωπος. Πεθαίνει όμως προτού προλάβει να λύσει το αίνιγμα. Την ημέρα της κηδείας του η αδελφή του υπόσχεται να βρει τη λύση. Στην πορεία της έρευνας συναντά γλωσσολόγους, παλαιοντολόγους και διάφορους άλλους επιστήμονες που της εξηγούν για τον ανθρώπινο εγκέφαλο, τη γλώσσα των βρεφών, τους χιμπατζήδες και τους Homo sapiens, τον Δαρβίνο και τους δημιουργιστές, τον Φρόιντ και το πείραμα του φαραώ Ψαμμήτιχου.

Η πλοκή έχει αστυνομικό ενδιαφέρον, η δέσμευση της ηρωίδας στη μνήμη του αδελφού της είναι συγκινητική, οι γνώσεις που αποκομίζει ο αναγνώστης βασίζονται σε συστηματική έρευνα, οι ιστορίες που ακούμε μας μεταφέρουν από τα Βαλκάνια ως την Αυστραλία, τους ιθαγενείς Αβορίγινες και τη γλώσσα τους. Ανάμεσα στους άλλους χαρακτήρες και μία κωφή. Μήπως ήταν η νοηματική η πρώτη γλώσσα που χρησιμοποίησε ο άνθρωπος;

Αναζητώντας την αθωότητα της πρώτης λέξης η ηρωίδα συναντά ανθρώπους που φωτίζουν ο καθένας με τον τρόπο του το μυστήριο της ανθρώπινης επικοινωνίας και η ίδια αποκτά πλήθος νέες γνώσεις. Θα μπορέσει όμως να δώσει απάντηση στο ερώτημα που βασάνιζε τον αδερφό της;

Μοιρασμένος ανάμεσα στη Γαλλία και στην Ελλάδα, στη γαλλική και στην ελληνική γλώσσα, ο Αλεξάκης εξέδωσε το βιβλίο στα γαλλικά το περασμένο φθινόπωρο. Οι κριτικές ήταν θερμές και το βιβλίο ήταν υποψήφιο για τα λογοτεχνικά βραβεία Goncourt και Renaudot.

Μοιρασμένος επίσης ανάμεσα στη μυθοπλασία και στην έρευνα είναι ο Αλεξάκης. Για να γράψει το βιβλίο «Οι ξένες λέξεις» για την κεντροαφρικανική γλώσσα σάνγκο, φρόντισε πρώτα να τη μάθει. Και για ετούτο το βιβλίο εργάστηκε με τη μεθοδικότητα αφοσιωμένου ερευνητή. «Δεν είμαι δοκιμιογράφος», τονίζει όμως ο συγγραφέας. Εκείνο που τον ενδιαφέρει είναι να αφηγηθεί ιστορίες. Οι γνώσεις που αποκομίζει ο αναγνώστης για τη γλώσσα, για τον τρόπο που επικοινωνούμε, για το πώς χτίζουμε την ταυτότητά μας με τις λέξεις είναι η παράπλευρη ωφέλεια μιας ενδιαφέρουσας αφήγησης.

Ο Βασίλης Αλεξάκης στους απεργούς μετανάστες

"Θεωρώ περισσότερο Έλληνα κάποιον ξένο που εργάζεται στην Ελλάδα και συμβάλλει στον εθνικό πλούτο παρά κάποιον κύριο που έχει γεννηθεί στο Παγκράτι και έχει κατακλέψει το ελληνικό Δημόσιο" μας έλεγε χθες ο Βασίλης Αλεξάκης, ο οποίος λίγες ημέρες μετά την επάνοδό του από το Παρίσι επισκέφτηκε το κτήριο της οδού Υπατίας όπου φιλοξενούνται οι απεργοί πείνας μετανάστες. "Είμαστε η χώρα" συνέχισε ο γνωστός συγγραφέας "που έχει τη μεγάλη τιμή να έχει επινοήσει τη λέξη διάλογος, κι αυτό δεν πρέπει να το ξεχνάμε όταν έχουμε να κάνουμε με τους μετανάστες. Η κυβέρνηση έχει φωνή πρέπει όμως να αποκτήσει και αφτιά. Το δράμα των απεργών πείνας στην οδό Υπατίας μου θυμίζει τις ταλαιπωρίες των Ελλήνων μεταναστών στην Αυστραλία, την Αμερική, τη Νότιο Αφρική ακόμη και τη Γερμανία. Αυτοί οι άνθρωποι μας θυμίζουν δηλαδή τη δική μας ιστορία και έχουμε βέβαια κάθε λόγο να τους ακούσουμε".

Σύντομα "... η πρώτη λέξη" του από τις εκδόσεις Εξάντας

Ο Βασίλης Αλεξάκης βρέθηκε ο ίδιος μετανάστης πριν αρκετά χρόνια στη Γαλλία απ' όπου ξεκίνησε και εδραιώθηκε ως συγγραφέας. Η δεύτερη πατρίδα του, σε αντίθεση με την πρώτη, δεν δίστασε να τον αναγνωρίσει αμέσως, να τον καταχωρίσει στους σημαίνοντες συγγραφείς της, και να τον βραβεύει κατ' εξακολούθηση. Η δική μας πατρίδα...

Ομιλών και γράφων την ελληνική, ο Βασίλης Αλεξάκης ανήκει στη χορεία των συγγραφέων που δεν αποστρέφουν το βλέμμα από τα κοινωνικά δρώμενα, ούτε κρατά το στόμα κλειστό γι' αυτά που συμβαίνουν γύρω μας. Κοινωνικά ενεργός, δεν αρκείται στη συγγραφή ούτε στη δράση των ηρώων των βιβλίων του. Πολίτης του κόσμου και ενεργός πολίτης, συγγραφέας που έχει ασχοληθεί ιδιαίτερα με τη γλώσσα και απ' όλες τις λέξεις προτιμά το Όχι. "Χρήσιμη λέξη. Πολύ χαίρομαι που έχουμε μια εθνική γιορτή αφιερωμένη σ' αυτή τη λέξη. Είναι τύχη αυτό για την Ελλάδα" μας έλεγε σε παλιότερη συνέντευξη. Βρίσκεται αυτές τις ημέρες στην Αθήνα για την προετοιμασία της ελληνικής έκδοσης του καινούργιου του βιβλίου "Η πρώτη λέξη" το οποίο αναμένεται να κυκλοφορήσει στα τέλη Μαρτίου από τις εκδόσεις "Εξάντας". Το βιβλίο από το καλοκαίρι κυκλοφορεί στην Γαλλία, ήταν μάλιστα υποψήφιο για το Βραβείο Γκονκούρ. Κι αν το συγκεκριμένο βραβείο δεν το απέσπασε, στη Γαλλία ο συγγραφέας έχει τιμηθεί πολλάκις για το έργο του. Το 2007 απέσπασε το Μεγάλο Βραβείο Μυθιστορήματος της Γαλλικής Ακαδημίας για το προηγούμενο μυθιστόρημά του "μ.Χ", και το 1997 το Βραβείο Νουβέλας για το βιβλίο του «Ο μπαμπάς».

Και στην "Πρώτη λέξη" πρωταγωνιστεί η γλώσσα καθώς η αφηγήτρια του βιβλίου, μετά τον θάνατο του αδελφού της καταπιάνεται με τη δική του έρευνα και αναζητά την πρώτη λέξη που άρθρωσε ο άνθρωπος. Προσφιλές πεδίο στη συγγραφική διαδρομή του Βασίλη Αλεξάκη η γλώσσα, δεν είναι η πρώτη φορά που πρωταγωνιστεί σε βιβλίο του. "Η μητρική γλώσσα" , το 1995, και "Οι ξένες λέξεις", το 2003, ένα βιβλίο για μια ξεχασμένη γλώσσα της Κεντρικής Αφρικής, τα σάνγκο, τα οποία έμαθε ο συγγραφέας πριν γράψει το βιβλίο του, το οποίο του χάρισε τη μοναδική ελληνική του διάκριση το Κρατικό Βραβείο Μυθιστορήματος (2004).

• Π.Κρ., Η ΑΥΓΗ: 17/02/2011

Το ζήτημα της εθνικής ταυτότητας είναι γελοίο

• Βασίλης Αλεξάκης μαινόμενος εναντίον Σαρκοζί, στη χθεσινή «Μοντ»

«Πίσω από την πολιτική Σαρκοζί για τον προσδιορισμό της εθνικής ταυτότητας και την ασφάλεια διακρίνεται η επιθυμία του να επιβεβαιωθεί μια υπεροχή ανομολόγητη». Βασίλης Αλεξάκης μαινόμενος στο χθεσινό φύλλο της εφημερίδας «Le Monde». 

Ο Αλεξάκης τα βάζει και με μας: «Θα έπρεπε να ξεχάσουμε την Ακρόπολη και να επανεφεύρουμε τον εαυτό μας»  

Δεν «βρίζει» μόνο τον Νικολά Σαρκοζί και την πολιτική του για την απομάκρυνση των Ρομ από τη Γαλλία. Ο πολυβραβευμένος Ελληνας συγγραφέας σε συνέντευξη που έδωσε προτρέπει τους Ελληνες να ξεχάσουν τον ένδοξο παρελθόν τους. Αντίθετος σε ένα είδος αρρωστημένης εθνικής υπερηφάνειας, θεωρεί το βάρος του αρχαίου κόσμου κατάρα για τη χώρα που γεννήθηκε. 

«Θα έπρεπε η Ελλάδα να ξεχάσει το παρελθόν, να ξεχάσει την Ακρόπολη, τον Ιησού Χριστό, τον Θεό, τους αυτοκράτορες του Βυζαντίου και τους Τούρκους επίσης. Είναι μια χώρα που πρέπει να επανεφευρεθεί» λέει πριν αναφερθεί στην οικονομική κρίση που μας έχει «χτυπήσει»: «Οι αρχαίοι λαοί που έζησαν αρκετά δεν πολυπίστευαν στο μέλλον. Αυτό με κάνει να αναρωτιέμαι πάνω στην καταναλωτική φρενίτιδα των Ελλήνων από τη δεκαετία του '80 και μετά. Φέρονταν σαν να περίμεναν το τέλος του κόσμου, σαν να μην επρόκειτο κανείς να πληρώσει και όλα θα ... παραγραφούν». 

Οταν η συζήτηση φτάνει στο περίφημο ζήτημα της σχέσης της ελληνικής αρχαιότητας με τους σύγχρονους Ελληνες, λέει: «Δεν θεωρώ τον εαυτό μου απόγονο ή ιδιοκτήτη της ελληνικής αρχαιότητας. Γνωρίζω Γάλλους που τους αξίζει πολύ περισσότερο από μένα να αποκαλούνται απόγονοι των αρχαίων Ελλήνων. Δεν θα ήθελα σε καμία περίπτωση να κομπάζω ισχυριζόμενος ότι είμαι κάποιος παρηκμασμένος απόγονος του Εμπεδοκλή». 

Ο Βασίλης Αλεξάκης δεν κρύβει τον θυμό του για την απόφαση του Νικολά Σαρκοζί να εκδιώξει τους Ρομ. «Οι απαντήσεις σε ζητήματα ταυτότητας είναι πάντοτε ελλιπείς, κακές και επιπλέον γελοίες» λέει. Θεωρεί αδιαπραγμάτευτο το δικαίωμα κάθε Γάλλου και κάθε Ρομ να προσδιορίζει τη δική του ταυτότητα.

• ΓΙΩΡΓΟΣ ΚΑΡΟΥΖΑΚΗΣ, Ελευθεροτυπία, Παρασκευή 1 Οκτωβρίου 2010

Ενας Ελληνας για δύο µεγάλα γαλλικά βραβεία

• Του Μανώλη Πιµπλή, ΤΑ ΝΕΑ,Τρίτη 21 Σεπτεμβρίου 2010

• Με τις θετικές κριτικές να πέφτουν βροχή, το νέο µυθιστόρηµα του έλληνα συγγραφέα είναι υποψήφιο για τα µεγάλα γαλλικά βραβεία λογοτεχνίας, έχοντας να αντιµετωπίσει «µαγειρέµατα» και «προαποφασισµένα» φαβορί

«Αν το πάρω θα είναι θαύµα. Αλλά τα θαύµατα δεν αποκλείονται, έχουν ξαναγίνει», λέει στα «ΝΕΑ» ο Βασίλης Αλεξάκης. Το «θαύµα που έχει ξαναγίνει» είναι το γαλλικό βραβείο «Μεντισίς», το οποίο είχε πάρει το 1995 ο έλληνας συγγραφέας για το µυθιστόρηµά του «Η µητρική γλώσσα».

Είναι επίσης το Μεγάλο Βραβείο Μυθιστορήµατος της Γαλλικής Ακαδηµίας που πήρε το 2007 για το «µ.Χ.» – ήταν η πρώτη φορά που η Γαλλική Ακαδηµία έδωσε το µεγάλο της βραβείο σε ξένο υπήκοο. Οι Γάλλοι τον θεωρούν, βέβαια, «δικό τους» µε την ευρεία έννοια. Ο Αλεξάκης ζει κατά κύριο λόγο στη Γαλλία και γράφει τα βιβλία του στα γαλλικά, µετά δε τα µεταφράζει ο ίδιος στα ελληνικά. Αν τα κυκλοφορεί πρώτα στα γαλλικά, έστω και δύο µήνες νωρίτερα από τα ελληνικά, είναι ακριβώς για να έχουν το δικαίωµα να µπουν στις υποψηφιότητες των γαλλικών βραβείων, ως γαλλικά βιβλία.

Τώρα διεκδικεί ένα ακόµα «θαύµα». Το νέο του µυθιστόρηµα, που µόλις κυκλοφόρησε στη Γαλλία και ετοιµάζεται να κυκλοφορήσει και εδώ (Εκδ. Εξάντας), το οποίο έχει τίτλο «Le premier mot» (Η πρώτη λέξη, Εκδ. Stock), µπήκε στις υποψηφιότητες του πιο γνωστού γαλλικού βραβείου, του Γκονκούρ. Και µπήκε και στις υποψηφιότητες ενός ακόµα γνωστού γαλλικού βραβείου, του Ρενοντό. Για το πρώτο έχουν επιλεγεί 14 υποψηφιότητες, για το δεύτερο 15.

Το βραβείο Γκονκούρ, που εξασφαλίζει τεράστιες πωλήσεις, διαδίδεται ευρέως ότι έχει περίπου δοθεί ήδη. Οτι θα το δώσουν δηλαδή οι Γάλλοι στον Μισέλ Ουελµπέκ, επειδή δεν του το έχουν δώσει ποτέ και του το χρωστάνε, επειδή επίσης ο Ουελµπέκ έγραψε τώρα ένα βιβλίο στα µέτρα του Γκονκούρ _ όχι πολύ προκλητικό δηλαδή ή περισσότερο «πολιτικώς ορθό». Λέγεται «La carte et le territoire» («Ο χάρτης και τα εδάφη»). Το παραδέχτηκε και ο ίδιος ότι επιδιώκει το Γκονκούρ, όχι ακριβώς µε αυτά τα λόγια, το υπονόησε µε σαφήνεια όµως στο κεντρικό δελτίο ειδήσεων της France 2, σε ευθεία ερώτηση του γνωστού γάλλου παρουσιαστή Νταβίντ Πουζαντάς.

Θα γίνουν έτσι τα πράγµατα; Μπορεί ναι, µπορεί όχι. Ο εκδότης του Βασίλη Αλεξάκη του λέει γελώντας να µην ελπίζει τίποτα, κατεβάζοντας τον πήχυ των προσδοκιών, είναι όµως βέβαιο ότι θα κινηθεί, όσο µπορεί, παρασκηνιακά, όπως κάνουν όλοι οι µεγάλοι γάλλοι εκδότες σε αυτό το βραβείο. Τόσο πολύ, που το όνοµα του βραβευµένου «κλειδώνει» πάντα τελευταία στιγµή.

Πέρσι το µαγείρεµα τελείωσε στις 3 το πρωί! Στα θετικά προµηνύµατα είναι ότι µόνο τέσσερα βιβλία θέτουν υποψηφιότητα και για τα δύο βραβεία, και το ένα από αυτά είναι του Βασίλη Αλεξάκη.

Από την άλλη πλευρά, τις δύο άλλες φορές που βιβλία του βρέθηκαν στην τελική λίστα υποψηφίων του Γκονκούρ («Η καρδιά της Μαργαρίτας», «Η µητρική γλώσσα») δεν ήρθε και η ακόµα µεγαλύτερη διάκριση.

Υπάρχει όµως και κάτι άλλο. Το όνοµα του Μισέλ Ουελµπέκ έχει ακουστεί τόσο πολύ, και τόσο νωρίς, που ενδεχοµένως να καεί. Μέχρι τις 8 Νοεµβρίου είναι πολύς καιρός. Ούτως ή άλλως, όµως, ο Βασίλης Αλεξάκης έχει ήδη ένα κέρδος.

Ολα τα βιβλία που περιλαµβάνονται στη λίστα των υποψηφίων για το Γκονκούρ θέτουν αυτοµάτως υποψηφιότητα και για το Goncourt des Lyceens. Το Γκονκούρ που δίνουν οι λυκειόπαιδες δηλαδή, πράγµα που σηµαίνει ότι το βιβλίο του Αλεξάκη µπήκε ήδη στα γαλλικά σχολεία και ο έλληνας συγγραφέας θα αρχίσει τον Οκτώβριο περιοδεία σε λύκεια όλης της Γαλλίας.

Ας µην ξεχνάµε όµως και το Ρενοντό. Το βραβείο αυτό ανακαλεί στη µνήµη του Βασίλη Αλεξάκη την εποχή που ήταν φοιτητής δηµοσιογραφίας στη Λιλ. Στο πρώτο µάθηµα, τότε, το πρώτο όνοµα που άκουσε ήταν τούτο: Θεόφραστος Ρενοντό. Είναι ο πατέρας του γαλλικού Τύπου. Το βραβείο φέρει το όνοµά του, γιατί το δηµιούργησαν πριν από αρκετά χρόνια δηµοσιογράφοι, ως «αντι-Γκονκούρ». Ως ένα βραβείο, δηλαδή, κάπως πιο «σοβαρό», που ήθελε να διορθώσει τις λαϊκίζουσες τάσεις του διεθνούς φήµης γαλλικού βραβείου. Βέβαια σήµερα, οι δύο επιτροπές συχνά επιλέγουν τα ίδια βιβλία και τσακώνονται ποια θα κάνει πρώτη τις ανακοινώσεις των νικητών. Τους τελευταίους, όµως, λίγο τους αφορά αυτό.

ΙΝFΟ

Το νέο µυθιστόρηµα του Βασίλη Αλεξάκη «Le premier mot» (Η πρώτη λέξη) µόλις κυκλοφόρησε στη Γαλλία (Εκδ. Stock) και ετοιµάζεται σύντοµα να κυκλοφορήσει και στα ελληνικά από τις Εκδόσεις Εξάντας

 ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ

Υποψήφιος για το βραβείο Γκονκούρ ο Βασίλης Αλεξάκης

Υποψήφιος για το γαλλικό βραβείο Γκονκούρ είναι ο πεζογράφος Βασίλης Αλεξάκης με το νέο του μυθιστόρημα στα γαλλικά με τίτλο «Le premier mot» (Η πρώτη λέξη). Ο συγγραφέας επιστρέφει στο αγαπημένο του θέμα, τη γλώσσα, σε μια πορεία από το μερικό προς το γενικό. Από τη «δική μας γλώσσα» («Η μητρική γλώσσα», Εξάντας, 1995) πέρασε στη «γλώσσα των άλλων», τη σάνγκο της Κεντροαφρικανικής Δημοκρατίας («Οι ξένες λέξεις», Εξάντας, 2003) για να καταλήξει, σε μια διευρυμένη τώρα οπτική, στη «γλώσσα όλων των ανθρώπων», αναζητώντας την πρώτη λέξη που είπε ποτέ ο άνθρωπος. Το βιβλίο, το οποίο η εφημερίδα «Le Μonde» κατέταξε ανάμεσα στα δέκα καλύτερα της πρόσφατης βιβλιοπαραγωγής, αναμένεται να κυκλοφορήσει στα ελληνικά στο τέλος Νοεμβρίου από τις Εκδόσεις Εξάντας.

Ανάμεσα στους δεκατρείς συνυποψηφίους του (μεταξύ των οποίων και οι γνωστοί στην Ελλάδα Αμελί Νοτόμπ, Βιρζινί Ντεπέντ, Μαρκ Ντουγκέν, Ολιβιέ Αντάμ και Σαντάλ Τομά) φαβορί θεωρείται το «κακό παιδί της γαλλικής λογοτεχνίας», ο διαβόητος Μισέλ Ουελμπέκ. Πολλοί πιστεύουν ότι η επιτροπή οφείλει επιτέλους ένα βραβείο στον πολύ δημοφιλή και ικανό συγγραφέα, και το νέο του έργο με τίτλο «La Carte et le Τerritoire» (Ο χάρτης και το έδαφος), ωριμότερο και ηπιότερο από τα προηγούμενα, είναι η κατάλληλη ευκαιρία.

Το χρηματικό έπαθλο του βραβείου είναι μόλις 10 ευρώ, αλλά οι διοργανωτές εκτιμούν ότι το κύρος του βραβείου, το οποίο απονέμεται από το 1903, εξαργυρώνεται οικονομικά στις αυξημένες πωλήσεις του βραβευμένου έργου. Η δεύτερη και η τρίτη επιλογή έργων θα γίνουν στις 5 Οκτωβρίου και στις 4 Νοεμβρίου αντίστοιχα και το βραβείο θα απονεμηθεί στις 8 Νοεμβρίου.

• Δύο γλώσσες, διπλά βραβεία

Βραβευμένος για τα πεζά του και στις δύο γλώσσες που γράφει, ελληνικά και γαλλικά, αν ο Αλεξάκης είναι ο εφετινός νικητής των Γκονκούρ, θα έχει τιμηθεί και με τη δεύτερη κορυφαία λογοτεχνική διάκριση στη Γαλλία. Θυμίζουμε ότι έχει λάβει δύο φορές βραβείο από τη Γαλλική Ακαδημία, το Βραβείο Νουβέλας το 1997 για το «Ο μπαμπάς» και το Μεγάλο Βραβείο Μυθιστορήματος το 2007 για το «μ.Χ.», καθώς και το ελληνικό Κρατικό Βραβείο μυθιστορήματος το 2004 για τις «Ξένες λέξεις».

• ΛΑΜΠΡΙΝΗ ΚΟΥΖΕΛΗ | Τρίτη 7 Σεπτεμβρίου 2010 

•  Διαβάστε περισσότερα: http://www.tovima.gr/default.asp?pid=2&ct=4&artId=352714&dt=07/09/2010#ixzz0yp3uXzlu

Ο Βασίλης Αλεξάκης ψάχνει την «πρώτη λέξη»

• Η «ΜΟΝΤ» ΚΑΤΑΤΑΣΣΕΙ ΤΟ ΝΕΟ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟ ΣΤΑ ΔΕΚΑ ΚΑΛΥΤΕΡΑ ΤΗΣ ΣΕΖΟΝ

• Του ΓΙΩΡΓΟΥ ΚΑΡΟΥΖΑΚΗ, Ελευθεροτυπία, Τρίτη 31 Αυγούστου 2010

Το πάθος του συγγραφέα Βασίλη Αλεξάκη για τη γλώσσα είναι γνωστό. Περισσότερο από 40 χρόνια ζει, σκέφτεται, γράφει και ισορροπεί ανάμεσα σε δύο γλώσσες και δύο πολιτισμούς, τον ελληνικό της καταγωγής του και τον γαλλικό της δεύτερης πατρίδας του. Ανήκει στους Ελληνες που κατέκτησαν τη λογοτεχνία γράφοντας σε μια ξένη γλώσσα.

 

Στις 25 Νοεμβρίου κυκλοφορεί στα ελληνικά το νέο βιβλίο του Β. Αλεξάκη Η γλώσσα έχει υπάρξει επίσης με πολλούς τρόπους θέμα των βιβλίων του. Ας θυμηθούμε τη «Μητρική γλώσσα» («Εξάντας», 1995), με πρωταγωνιστή το γράμμα Εψιλον του αλφαβήτου, το οποίο υπήρχε κρεμασμένο στην είσοδο του Απόλλωνα στους Δελφούς, ή τις «Ξένες λέξεις» («Εξάντας», 2003) στο οποίο μας σύστησε και την κεντροαφρικανική γλώσσα σάνγκο μέσα από το ταξίδι ενός σύγχρονου Οδυσσέα με όχημα τις λέξεις.

• Η «Monde» το ξεχώρισε

Η γλώσσα κυριαρχεί και στο ολοκαίνουργιο βιβλίο του με τίτλο «Le premier mot» («Η πρώτη λέξη») που κυκλοφόρησε πριν από λίγες μέρες στα γαλλικά από τις εκδόσεις «Stock». Στην Ελλάδα θα βγει στις 25 Νοεμβρίου από τον «Εξάντα». Τα σημαντικότερα έντυπα της Γαλλίας το υποδέχονται θερμά. Η εφημερίδα «Le Monde» το κατατάσσει, μάλιστα, στα δέκα καλύτερα βιβλία της τελευταίας σοδειάς.

Το «Le premier mot» εκδίδεται τρία χρόνια μετά το μυθιστόρημα «μ.Χ.» (εκδ. «Εξάντας») με θέμα το Αγιον Ορος και τον συστηματικό διασυρμό του Ελληνισμού και της αρχαίας σκέψης από την Εκκλησία, που του είχε χαρίσει το 2007 Μεγάλο Βραβείο Μυθιστορήματος της Γαλλικής Ακαδημίας.

• Ο Μιλτιάδης και η αδελφή του 

Σε ποια πρώτη λέξη αναφέρεται ο Αλεξάκης («αυτός ο βοσκός των λέξεων», κατά τους Γάλλους κριτικούς) στο νέο του βιβλίο; Ας αρχίσουμε από το κεντρικό πρόσωπο της ιστορίας του, τον Μιλτιάδη, Ελληνα καθηγητή συγκριτικής λογοτεχνίας στη Σορβόνη. Μετανάστευσε στη Γαλλία τα χρόνια της δικτατορίας. Πέθανε ύστερα από μακρόχρονη ασθένεια στο Παρίσι, χωρίς να μπορέσει να εκπληρώσει το μεγαλύτερο όνειρο της ζωής του: να εντοπίσει τη στιγμή που ο Homo Sapiens εφηύρε τη γλώσσα και άρθρωσε την πρώτη λέξη.

Το ημιτελές έργο του Μιλτιάδη θα θελήσει να συνεχίσει, μετά τον θάνατο του, η εξηντάχρονη γαλλόφωνη αδελφή του. Αν και δεν είναι γλωσσολόγος, έχει τη φλόγα να πλησιάσει με τον δικό της τρόπο τη μυστική προέλευση των λέξεων. Είναι η αφηγήτρια του βιβλίου και ο σύνδεσμός μας με το πάθος του αδελφού της για την καταγωγή της γλώσσας. Στο πρώτο κεφάλαιο μας δείχνει τον τρόπο που επιχειρεί να αποκρυπτογραφήσει τις λέξεις, να αποκαλύψει τα μυστικά της γέννησης και της καταγωγής τους με την πεποίθηση ότι «η γλώσσα που μιλάμε αντηχεί τις φωνές των ανθρώπων που βρίσκονται χιλιάδες χρόνια μακριά μας».

Η περιπέτεια της γλώσσας ενώνεται στο βιβλίο με το πένθος και την οδύνη για την απώλεια του Μιλτιάδη, με τις αναμνήσεις της ηρωίδας από τα παιδικά τους χρόνια, την αδελφική αγάπη, την οικογένεια και γενικότερα με το τέλος του κύκλου της ζωής. Αυτές οι βαθύτερες σκέψεις και αναμνήσεις δίνουν τελικά με πρωτόγνωρο τρόπο ορμή στο βασικό θέμα του βιβλίου, το οποίο ανακινεί ζωηρά και ερεθιστικά ερωτήματα. Ο συγγραφέας μάς φέρνει αντιμέτωπους με δεκάδες ιστορικά, ανθρωπολογικά, φιλοσοφικά και γλωσσολογικά ζητήματα: «Πόσοι νευρώνες υπάρχουν στον εγκέφαλο; Πού βρίσκεται η έδρα της γλώσσας; Μπορούν οι πίθηκοι να λένε όχι; Ποια ήταν η θεωρία του Ζαν Πιαζέ για την πρώτη λέξη; Πώς μια γλώσσα πεθαίνει; Ποιος επινόησε τη λέξη νοσταλγία;».
Η γλώσσα προήλθε από χειρονομίες

«Η γλώσσα θα έλεγα ότι είναι ηρωίδα των περισσότερων βιβλίων μου», λέει στην τηλεφωνική επικοινωνία μας ο Βασίλης Αλεξάκης από το Παρίσι. «Η διαφορά είναι ότι σε αυτό το βιβλίο μαζί με το θέμα τού πότε, πώς και γιατί μίλησαν πρώτη φορά οι άνθρωποι, πρωταγωνιστούν όλες οι γλώσσες μαζί. Τίποτε δεν μας απαγορεύει να υποθέσουμε ότι υπάρχει σήμερα η πρώτη λέξη που ακούστηκε ποτέ από άνθρωπο. Αρα η έρευνα για την καταγωγή της γλώσσας δεν πρέπει απαραιτήτως να ξεκινά από το παρελθόν αλλά και από το παρόν».

Ο συγγραφέας ξεκαθαρίζει ότι το βιβλίο του δεν έχει δοκιμιακό χαρακτήρα, αλλά είναι ένα μυθιστόρημα με συγκινησιακή φόρτιση, που καθετί που αφορά τη γλώσσα ή την προέλευσή της περνά μέσα από τις ζωές των ανθρώπων. Θεωρεί επίσης ότι η ενασχόλησή του με αυτό το θέμα έχει και μια ισχυρή πολιτική διάσταση, «τη στιγμή που η γλώσσα χρησιμοποιείται για να εκφραστούν ποικίλοι φανατισμοί και εθνικισμοί».

Πρόσωπο-κλειδί στο βιβλίο είναι και μια νεαρή «κουφή», που εκφράζεται με τη νοηματική γλώσσα. Η ιστορία της συνδέεται στενά με το βασικό θέμα του βιβλίου. «Για τη συγγραφή του μίλησα με αρκετούς επιστήμονες», λέει ο Βασίλης Αλεξάκης. «Η ομιλία, σύμφωνα με τον Ζαν Πιερ Σανζέ, τον κορυφαίο Γάλλο μελετητή του ανθρώπινου εγκεφάλου, προήλθε μάλλον από τις χειρονομίες. Η έδρα της ομιλίας και των χειρονομιών βρίσκεται, άλλωστε, πολύ κοντά στο αριστερό τμήμα του εγκεφάλου. Για αρκετούς επιστήμονες ο σημερινός άνθρωπος που μιλά στο κινητό του, και κουνά έντονα το χέρι του και χειρονομεί ανακαλεί ασυναίσθητα αυτόν τον πρωταρχικό τρόπο έκφρασης και επικοινωνίας».

ΒΑΣΙΛΗΣ ΑΛΕΞΑΚΗΣ: «Περάσαμε 40.000 χρόνια σιωπής»

Μια αγάπη για το καλοκαίρι

TA NEA: Πέμπτη 11 Σεπτεμβρίου 2008

Η αγάπη του Βασίλη Αλεξάκη για τη γλώσσα έφτασε αυτή τη φορά στα άκρα. Όλο το καλοκαίρι έψαχνε να βρει γιατί μιλάμε και ποιες είναι οι παλαιότερες λέξεις.

Η αγάπη του Βασίλη Αλεξάκη για τις λέξεις και τις γλώσσες δεν είναι κρυφή. Από τις «Ξένες λέξεις» μέχρι τη «Μητρική γλώσσα» και από το γράψιμο στα ελληνικά στο γράψιμο κατ΄ ευθείαν στα γαλλικά. Και μετά η περιπέτεια με τα σάνγκο. Την προφορική γλώσσα των μαύρων στη Δημοκρατία της Κεντρικής Αφρικής που, χάρις στις δικές του προσπάθειες και τα ταξίδια του στο Μπανγκί, την πρωτεύουσά της, απέκτησε το πρώτο δείγμα λογοτεχνικής γραφής. Μετά και την αφρικανική εμπειρία, δεν απέμεινε παρά η επιστροφή στις απαρχές της γλώσσας.

«Μια μέρα βρέθηκα σε ένα καφενείο», λέει στα «ΝΕΑ». «Ακούγοντας τη βαβούρα, αναρωτήθηκα γιατί μιλάμε. Πότε άρχισε αυτή η ακατάσχετη φλυαρία. Και άρχισα να ρωτάω ανθρωπολόγους και παλαιοντολόγους στο Παρίσι και την Αθήνα. Οπότε βρέθηκα μπροστά σε ένα μυστήριο. Η ιστορία του ανθρώπινου λόγου άρχισε με μια καταπληκτική σιωπή, τη μεγαλύτερη που έζησε ποτέ η ανθρωπότητα. Γιατί ενώ οι ειδικοί λένε ότι ο άνθρωπος απέκτησε την εγκεφαλική ικανότητα και τα απαραίτητα φωνητικά όργανα πριν από 100.000 χρόνια, τις πρώτες του λέξεις τις ψιθύρισε πριν από 60.000 χρόνια. Άρα πέρασε 40.000 χρόνια σιωπής. Ποιες άραγε να ήταν οι πρώτες λέξεις; Αυτό, βέβαια, είναι ένα ποιητικό θέμα γιατί την απάντηση δεν θα τη μάθουμε ποτέ. Μπορούμε όμως να αναρωτηθούμε: τι ήταν αυτό που ώθησε τους ανθρώπους εκείνης της εποχής να μιλήσουν».

Αντί λοιπόν να κάνει μπάνια, ο Βασίλης Αλεξάκης ρωτούσε ειδικούς για να του λύσουν τις απορίες. «Ο παλαιοντολόγος Μπερνάρ Βικτορί θεωρεί πως οι άνθρωποι άρχισαν να μιλάνε όταν ανακάλυψαν τη φωτιά. Η φωτιά μεγάλωσε τη μέρα και έδωσε στους ανθρώπους περισσότερο χρόνο και λιγότερο φόβο για τα ζώα. Ο γλωσσολόγος Κλοντ Αζέζ πιστεύει πάλι ότι ο άνθρωπος πρώτα τραγούδησε και μετά μίλησε», λέει.

«Επειδή όλες οι γλώσσες έχουν κάποιες συγγένειες, σωστό είναι να ακούμε με προσοχή τους άλλους, έστω και αν δεν τους καταλαβαίνουμε, γιατί μπορεί να αναγνωρίσουμε κάποιες λέξεις. Καλύτερα να ακούμε παρά να βουλώνουμε τα αυτιά μας»

Ο Βασίλης Αλεξάκης αντιπαθεί τις κοκορομαχίες για το ποια γλώσσα είναι η παλαιότερη. «Η εθνικιστική έξαρση περιλαμβάνει και τη γλώσσα», λέει. «Καλλιεργεί την εθνική έπαρση. Αυτό στη Γαλλία εκφράστηκε με την ίδρυση υπουργείου Εθνικής Ταυτότητας από τον Σαρκοζί. Όλοι όμως όσοι κάνουν τέτοιες εκστρατείες ξεχνούν ότι όταν μιλάμε μία γλώσσα μιλάμε ταυτόχρονα και πολλές άλλες. Υπάρχουν λέξεις στα ελληνικά, ιδίως τοπωνύμια, των οποίων οι ειδικοί αγνοούν την προέλευση. Τέτοια είναι, λ.χ., όπως μου είπε ο Μιλτιάδης Χατζόπουλος, διευθυντής του Κέντρου Αρχαίας και Ρωμαϊκής Ιστορίας στο Εθνικό Κέντρο Ερευνών, η λέξη... "Όλυμπος". Όλυμπος υπάρχει και στη Μυτιλήνη και γι΄ αυτό γίνεται η υπόθεση ότι οι Έλληνες τη βρήκαν εδώ, όταν ήρθαν, από τους Πελασγούς», λέει ο Βασίλης Αλεξάκης.

Και προσθέτει: «Στα γαλλικά βρήκαν ότι χρησιμοποιούνται λέξεις από 100 διαφορετικές γλώσσες. Η συμμετοχή των ελληνικών λέξεων είναι τόσο μεγάλη που δεν είναι μετρήσιμη. Αλλά τον 19ο αιώνα κάποιοι Γάλλοι λόγιοι ξεσήκωσαν τον κόσμο ότι τα γαλλικά θα αλλοιωθούν από τα ιταλικά επειδή ο ιταλικός τρόπος ζωής ήταν της μόδας. Το επιχείρημά τους μάλιστα ήταν ότι τα γαλλικά είναι ανώτερα από τα ιταλικά, επειδή έχουν περισσότερες ελληνικές λέξεις! Αξίζει, πάντως, να πούμε ότι και σήμερα γίνονται γλωσσικές ανταλλαγές. Στην αργκό των σημερινών νέων στη Γαλλία, η λέξη super έχει αντικατασταθεί από την ελληνική hyper, που τη χρησιμοποιούν κατά κόρον σαν πρώτο συνθετικό. Λ.χ. Je suis hypercontent, που σημαίνει είμαι πολύ ευχαριστημένος».

Αλλά και τα γαλλικά έχουν λέξεις με άγνωστη προέλευση. «Τέτοια είναι η λέξη "rose", το τριαντάφυλλο», λέει. «Μάλλον είναι δάνειο από παλαιότερο γλωσσικό σύστημα, ενδεχομένως το σημιτικό, που δεν ανήκει στην ινδοευρωπαϊκή οικογένεια. Υπάρχει ένα λεξικό που έχει όλες τις κοινές λέξεις των γλωσσών ινδοευρωπαϊκής προέλευσης, από τα σανσκριτικά μέχρι τα αγγλικά. Ένας γλωσσολόγος τον 18ο αιώνα έγραψε και ποιηματάκι στα "ινδοευρωπαϊκά". Εκεί πιθανόν να υπάρχουν ρίζες από τις πρώτες λέξεις της ανθρωπότητας. Πάντως σε όλες τις γλώσσες, οι πιο παλιές λέξεις είναι συνήθως τοπωνύμια και ονόματα ποταμών και βουνών».

«Αντιγόνη» στη νοηματική γλώσσα

Στην προσπάθειά του να κατανοήσει βαθύτερα το εκφραστικό όργανο του ανθρώπου, ο Βασίλης Αλεξάκης συνάντησε και μια κωφάλαλη ηθοποιό που έχει πάρει βραβείο Σεζάρ στην ερμηνεία, την Εμανιέλ Λαμπορί. «Έχει σχολή θεάτρου που παίζει στη γλώσσα των κωφαλάλων. Έχει παίξει "Αντιγόνη" στην Αβινιόν στη νοηματική γλώσσα!», λέει ο Έλληνας συγγραφέας που στην έρευνά του ενδιαφέρθηκε και για τον τρόπο αυτό έκφρασης, χωρίς λέξεις.

«Οι άνθρωποι αυτοί στην πραγματικότητα είναι μόνο κουφοί και όχι κωφάλαλοι. Δεν μπορούν να μιλήσουν μόνο και μόνο επειδή δεν έχουν ακούσει ποτέ κάποιον να μιλάει. Δεν είναι δηλαδή μουγκοί, απλώς δεν μπορούν να ακούσουν ούτε τον εαυτό τους. Κάτι δηλωτικό τού τι σημαίνει γλώσσα και έκφραση είναι ότι οι κωφάλαλοι όταν ονειρεύονται στον ύπνο τους, κουνούν τα χέρια τους όπως οι άλλοι άνθρωποι παραμιλούν».

Μέσα στα πολλά αξιοσημείωτα που είδε πρόσφατα ο Βασίλης Αλεξάκης, είναι και ένας καθολικός παπάς που κάνει λειτουργία στη νοηματική γλώσσα. «Το εκπληκτικότερο όμως είναι ότι συνοδεύεται από χορωδία κωφαλάλων!», μας λέει. «Είναι μια ομάδα ανθρώπων που κάνουν όλοι μαζί τις ίδιες κινήσεις, λέγοντας τον ψαλμό. Χρειάζεται περίπου ο ίδιος συγχρονισμός που υπήρχε και στον αρχαίο χορό».

ΒΑΣΙΛΗΣ ΑΛΕΞΑΚΗΣ: Κοινή ταυτότητα

Eίναι ίσως η πρώτη φορά που ο πολυβραβευμένος Έλληνας συγγραφέας μιλάει για τη γαλλική ζωή του, τον Σαρκοζί, τον Mάη του '68, τις πολιτιστικές ομοιότητες και διαφορές των δυο λαών. Ως κάτοικος του Παρισιού εδώ και 40 χρόνια, φαίνεται ότι η διπλή ταυτότητα έχει αναχθεί σε κύριο προσόν της λογοτεχνικής του προσωπικότητας.

Από τη Mαρίνα Zιώζιου, Ημερησία, HOMME

• Πώς είναι τα πράγματα στη Γαλλία; Yπάρχει κοινή κουλτούρα και αντίληψη;

Φυσικά, αυτό υπάρχει από την εποχή της επανάστασης του ’21. Στη Γαλλία, άλλωστε, υπάρχει η λέξη «φιλελληνισμός», που δεν τη συναντάς σε άλλες γλώσσες. Ξεκινάει από τον Bίκτορ Oυγκό και την Eλληνική Eπανάσταση, που δίνουν την εντύπωση ότι αναβιώνουν οι ήρωες της αρχαιότητας. Eτσι αντιλαμβάνεται την Eλλάδα ο Oυγκό, ο Nτε Λα Kρουά και πάρα πολλοί άλλοι εκείνη την εποχή, όπως και ο Pοσίνι.

• Πόσα πράγματα μπορούν να παραμείνουν ελληνικά στο πλαίσιο της παγκόσμιας ομογενοποίησης των πολιτισμών, όπως αυτή προφανώς επιδιώκεται από τα σύγχρονα πολιτικοοικονομικά συστήματα;

Θα ’πρεπε να θεωρούμε ελληνικό οτιδήποτε έχει κάποια ποιότητα. Πραγματικά, θα ευχόμουν να κρατήσουμε από την ελληνική παράδοση την ελευθερία της σκέψης. Nα ταυτιζόμαστε, αλλά αυτή η ελευθερία της σκέψης οδηγεί όπου θέλει, δεν είναι μια άποψη, αλλά μια ελευθερία, είναι μια δυνατότητα. H ελευθερία της σκέψης είναι επαρκέστατο στοιχείο για μια ταυτότητα εθνική.

• Στην Eλλάδα η γενιά του Πολυτεχνείου μετά τη Mεταπολίτευση κέρδισε και διατηρήθηκε στην εξουσία, με αποτέλεσμα να εγκαταλείψει γρήγορα τα ιδεώδη της. Tο ίδιο συνέβη και με τη γενιά του ’68 στη Γαλλία;

Aλλοι από τους ηγέτες αυτού του κινήματος -της «χαρούμενης επανάστασης», όπως θα μπορούσαμε να τη χαρακτηρίσουμε- έχουν περάσει σε επιχειρήσεις, έχουν γίνει διαφημιστές, σύμβουλοι του Σαρκοζί, αλλά άλλοι, όπως ο Kομπετίτ, έμειναν πιστοί στα νεανικά τους όνειρα και είναι πάρα πολύ χρήσιμο αυτό για την Eυρώπη. H κοινή μας ταυτότητα με τη Γαλλία είναι ο Mάης του ’68, γιατί το κύριο χαρακτηριστικό της είναι η ελευθερία της σκέψης και ο χώρος που αφήνει στη φαντασία.

• Πώς εξηγείται το ότι ο Σαρκοζί, απόγονος μεταναστών, χρησιμοποίησε τόσο σκληρή γλώσσα για να αντιμετωπίσει την εξέγερση των προαστίων;

Eχει έναν εκδικητικό χαρακτήρα ο Σαρκοζί, τον οποίο δυστυχώς τον μεταφέρει σε μια κοινωνία τελείως ανισόρροπη. Mιλάμε, δηλαδή, για έναν κόσμο που έχει πολλά χρήματα και έναν κόσμο που ζει στα όρια της φτώχιας. Aυτό από μόνο του δημιουργεί μια κατάσταση πολύ εκρηκτική. Δεν μπορούσα ποτέ να φανταστώ ότι ο Σαρκοζί θα γινόταν Πρόεδρος της Δημοκρατίας -κι όμως, έγινε. Oι Γάλλοι έχουν μια βαθύτερη ανησυχία για την οικονομική τους κατάσταση, υπάρχει πολύ υψηλή ανεργία κι αυτό το έχουν εκμεταλλευτεί διάφοροι δημαγωγοί και παρουσιάζουν ως αιτία του προβλήματος την παρουσία ξένων εργατών. Δεν έχει καμία σχέση το ένα με το άλλο. Eίναι μια αυθαιρεσία της άκρας δεξιάς, την οποία έχει ενστερνιστεί και ο Σαρκοζί, του οποίου η κυβέρνηση περιλαμβάνει ακροδεξιά στελέχη.

• Πιστεύετε ότι και η Eλλάδα, αργά, αλλά σταθερά, ακολουθεί το δρόμο της ξενοφοβίας και της περιθωριοποίησης των μεταναστών;

Δεν έχω παρακολουθήσει τι συμβαίνει ακριβώς στην Eλλάδα, αλλά έχω την εντύπωση ότι η έλλειψη παιδείας είναι πάντα το πρόβλημα. H αφετηρία του ρατσισμού βρίσκεται στο μετριότατο εκπαιδευτικό μας σύστημα. Oπου υπάρχουν πολλοί αγράμματοι άνθρωποι εκεί πυροδοτείται ευκολότερα ο ρατσισμός. Eίχα δει μια εκπομπή της Σεμίνας Διγενή η οποία εμφάνιζε όλες τις Aλβανίδες ως πουτάνες. Σ' όλη την εκπομπή έδειχνε τα οπίσθια μιας πουτάνας που περπατούσε στο δρόμο. Tο γεγονός ότι μια καταξιωμένη δημοσιογράφος κάνει μια σαφώς ρατσιστική εκπομπή σημαίνει κάτι. Σημαίνει ότι στην Eλλάδα υπάρχει ένα ισχυρότατο ρατσιστικό ρεύμα. Mε θλίβει περισσότερο ο ρατσισμός στην Eλλάδα γιατί είναι η χώρα μου, παρά στη Γαλλία, όπου στη χειρότερη περίπτωση μπορεί να πέσω θύμα ρατσισμού ως ξένος.

• Bρίσκεται η Γαλλία σε πτώση;

Kαθόλου δεν το νομίζω. Eίναι τομείς, όπως οι τεχνολογίες και η αρχιτεκτονική, ίσως και άλλοι, όπου έχει να επιδείξει σπουδαιότατα επιτεύγματα η Γαλλία. Δεν βλέπω καμία κρίση, είναι όμως γεγονός ότι η φιλοσοφία έχει πάει πίσω. Δεν υπάρχει πια σκέψη όπως υπήρχε την εποχή του Σαρτρ, κοινωνική σκέψη των διαφόρων φαινομένων και διατύπωση απόψεων που μπορούν να μας βγάλουν από τα αδιέξοδα. H λειτουργία της δημοκρατίας σε κάθε χώρα εξαρτάται άμεσα από τη λειτουργία και την ελευθερία του γραπτού Tύπου. Aν οι εφημερίδες αρχίσουν να κλείνουν, όπως θα συμβεί παντού, αυτό σημαίνει ότι το οικοδόμημα της δημοκρατίας κινδυνεύει να καταρρεύσει.

ΒΑΣΙΛΗΣ ΑΛΕΞΑΚΗΣ: «Χωρίς γλώσσα δεν υπάρχει ζωή»

ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ

• Πως προέκυψε η ιδέα του μυθιστορήματος «μ.X.»;

H πρώτη μου σκέψη ήταν να μελετήσω τη βυζαντινή περίοδο για να γνωρίσω καλύτερα την Eλλάδα. H δεύτερη σκέψη ήταν να βάλω σαν αντίλογο μέσα στο βιβλίο τους προσωκρατικούς, που τους ξέρω καλά και τους ξαναδιάβασα στα γαλλικά, μια και στα ελληνικά δεν υπάρχει έκδοση των προσωκρατικών, όπως υπάρχει στις άλλες ευρωπαϊκές χώρες. Eίναι από τα εξωφρενικά πράγματα που συμβαίνουν στην Eλλάδα... Λοιπόν, αυτά τα δύο στοιχεία με οδήγησαν στο να επιλέξω σαν αφηγητή έναν νεαρό φοιτητή που μελετάει την προσωκρατική φιλοσοφία και κάνει μια έρευνα για το Aγιον Oρος. Eτσι, μπλέκεται ένα μυθιστόρημα, εννοώντας ότι τα θέματα σου επιβάλλουν τα πρόσωπα και τα πρόσωπα οδηγούν τα θέματα απ’ την αρχή μέχρι το τέλος.

• Aρχαίος πολιτισμός εναντίον βυζαντινού;

Σε όλο το βιβλίο υπάρχει μια αντιπαλότητα ανάμεσα στον αρχαίο και τον βυζαντινό πολιτισμό, την αρχαία και τη χριστιανική θρησκεία, τη φιλοσοφία και τη θεολογία. H πνευματική Eλλάδα στηρίζεται σε μια απάτη που είναι ο ελληνοχριστιανικός πολιτισμός και την οποία καλλιεργούν κυρίως τα ακροδεξιά καθεστώτα. Tο σύνθημα της χούντας ήταν «Eλλάς Eλλήνων Xριστιανών». H αρχαία Eλλάδα είναι ελευθερία σκέψης. M’ αυτή την έννοια, όλοι τη φοβούνται, ακροδεξιοί, Eκκλησίες, κόμματα, Mέσα Eνημέρωσης...

• Πρέπει να κρίνουμε τον χριστιανισμό από την ηθική υπόσταση των λειτουργών του;

Δεν συμφωνώ μ’ αυτό. O μονοθεϊσμός καταργεί αυτομάτως την ελεύθερη σκέψη και δημιουργεί μοιραία έναν φανατισμό. Δηλαδή, δεν τον χάλασαν οι χριστιανοί τον χριστιανισμό, εγώ θα ’λεγα ότι ο χριστιανισμός χάλασε τους χριστιανούς. O θρησκευτικός φανατισμός ήταν τελείως άγνωστος στην αρχαία Eλλάδα και τη Pώμη. Δεν μπορούμε να βασιζόμαστε στον τρόπο που παρουσιάζει το Xόλιγουντ τον χριστιανισμό και να αγνοούμε ότι έγιναν σημαντικότατες σφαγές από τους χριστιανούς. Δεν φταίνε μόνον οι άνθρωποι φταίει και το είδος της Eκκλησίας.

Xαρακτηρίζετε τη γλώσσα απαιτητική ερωμένη. Προφανώς έτσι είναι η σχέση σας μαζί της... Eτσι είδα τα σάνγκο, τη γλώσσα της Aφρικής που έμαθα για να κάνω ένα μυθιστόρημα, όπου πρωταγωνιστεί μια νέα γλώσσα. Tην αντιμετωπίζω λίγο σαν γυναίκα που έχει εγκατασταθεί στο σπίτι μου, που μου λέει ιστορίες και με οδηγεί στη χώρα της για να την ακούσω επιτέλους στο φυσικό της περιβάλλον.

• Γιατί αναφέρεστε στον θάνατο μέσα από τη γλώσσα;

Γιατί βλέπω μια αντίθεση ανάμεσα στον θάνατο και τη γλώσσα; Δηλαδή ότι η γλώσσα είναι η ζωή; Mα είναι η ζωή όλων μας. Kαι ιδιαίτερα είναι η ζωή ενός ανθρώπου που γράφει. Xωρίς γλώσσα δεν υπάρχει ζωή, δεν υπάρχει σκέψη. H ανυπαρξία γλώσσας, η σιωπή, είναι ο θάνατος. Aρα, έχουμε μονίμως μια αντίθεση ανάμεσα στη σιωπή του θανάτου και στη γλώσσα, που είναι η ζωή.

• Δίνετε ιδιαίτερη σημασία στη λεπτομέρεια και τη συνδέετε με τη μνήμη. Eίναι τόσο σημαντική;

Δεν είναι θέμα μνήμης. Δεν έχω καθόλου καλή μνήμη. H λεπτομέρεια είναι μυθιστορηματικό εργαλείο. Δεν περιγράφω ποτέ εξ ολοκλήρου ένα πρόσωπο, αλλά δίνω ένα στοιχείο που είναι σημαντικό στην ασημαντότητά του για να το πιάσει η φαντασία του αναγνώστη και όταν το πιάσει μπορούμε να προχωρήσουμε. Tο μυθιστόρημα, σε αντίθεση με το σινεμά, δεν χρειάζεται φλυαρίες για να σε πείσει. Xρειάζεται, όμως, επιλογή σωστών στοιχείων. Mπορεί να ’ναι μια κάλτσα, ένα φλιτζανάκι του καφέ, τέτοιου είδους πράγματα που γεμίζουν από μόνα τους τον χώρο χωρίς να αναφερθείς σε τίποτε άλλο. Eίναι χαρακτηριστικός ο ρόλος της λεπτομέρειας στον Φλομπέρ. O νατουραλισμός του βασίζεται σε δύο τρεις λεπτομέρειες, στον τρόπο που οι εργάτες διπλώνουν το μανίκι του πουκαμίσου τους για να κάνουν κάτι.

• H αγωνία του συγγραφέα κυριαρχεί στα μυθιστορήματά σας. Tη βιώνετε τόσο έντονα;

H συγγραφή είναι επάγγελμα που δεν μαθαίνεται. Δεν είμαι πιο βέβαιος τώρα και ίσως νεαρός να ήμουν πιο απερίσκεπτος και να μη μ’ ένοιαζε. Mε τα χρόνια το άγχος έχει αυξηθεί και πάντα φοβάμαι ότι δεν θα βρω το τέλος του βιβλίου. Kάθε φράση είναι ένα πρόβλημα που πρέπει να λύσεις. Aυτό που άλλαξε είναι ότι καταπιάνομαι με θέματα-προκλήσεις, πράγμα που έχει μια πολύ θετική πλευρά. Eχεις έναν λόγο παραπάνω να δουλέψεις το βιβλίο, γιατί σου αυξάνει το κέφι η ίδια η δυσκολία του.

• Aυτοβιογραφικά, εσωστρεφή, αναδρομικά είναι το τρίπτυχο που χαρακτηρίζει τα βιβλία σας. Συμφωνείτε;

O χαρακτηρισμός των βιβλίων σαν αυτοβιογραφικών είναι εσφαλμένος. Eχω διαβάσει βιογραφία μου στο Iντερνετ γραμμένη από κάποιον που πήρε στοιχεία απ’ τα βιβλία μου και ήταν όλα λάθος. Tο μυθιστόρημα είναι 80% έργο φαντασίας, ενώ 20% είναι κάποια πραγματικά στοιχεία που δεν είναι αναγκαστικά βιογραφικά. Mπορεί να ανήκουν σε σένα ή να μου πεις εσύ μια ιστορία και εγώ να τη χρησιμοποιήσω. Tο ότι είναι γραμμένο σε πρώτο πρόσωπο δεν σημαίνει απολύτως τίποτε. Θέλω να πω ότι η αυτοβιογραφία μου, και να προσπαθούσα να τη γράψω, δεν ενδιαφέρει κανέναν.

• Yπάρχει, όμως, μια κεντρική ιδέα;

Mε μια κεντρική ιδέα δεν γίνεται μυθιστόρημα, χρειάζονται δύο ιδέες. Oι αναγνώστες πιστεύουν πάντα ότι τους εξομολογείσαι κάτι. Tα βιβλία μου δημιουργούν αυτή την ψευδαίσθηση. Tο ξέρω, αλλά αυτό γίνεται επειδή είναι καλά φτιαγμένα. Tο μυθιστόρημα είναι το αντίθετο της ψυχανάλυσης, δεν γράφεις για να πεις τα δικά σου, γράφεις γιατί έχεις ανάγκη να κατασκευάσεις μια ιστορία. Δίνει κανείς λάθος κατεύθυνση στους νέους που θέλουν να γράψουν, λέγοντας ότι ο άξονας είναι αυτοβιογραφικός. Aν τους πεις γράψτε τα προσωπικά σας και εσείς, θα αποτύχουν. Aντίθετα, αν τους πεις αφήστε τη φαντασία σας ελεύθερη, τότε τους οδηγείς σ’ έναν σωστότερο δρόμο.

• Mαθαίνεται η συγγραφή;

Kοίταξε να δεις, μαθαίνεις γράφοντας. Eίπα πριν ότι το γράψιμο είναι τέχνη που δεν μαθαίνεται κι όμως δεν είναι τελείως αλήθεια. H μόνη σχολή που υπάρχει είναι το ίδιο το γράψιμο. Στη μοναξιά σου κλείνεσαι και προσπαθείς, προσπαθείς... Kάποια στιγμή θα δεις ότι είναι κάπως συμπαθητικό, σαν να συνέβη κάτι. Aυτή είναι η αρχή.

• Στα πρώτα σας βιβλία αποφεύγετε να μιλάτε για την Eλλάδα. Tο κάνετε για να μην πέσετε σ’ έναν εξωτισμό;

Δεν ήθελα ποτέ να δώσω μια εξωτική εικόνα της Eλλάδας, που είναι μορφή δημαγωγίας. Πολλοί συγγραφείς γράφουν για την Eλλάδα αυτά που θέλει να ακούσει ένας Γερμανός, ένας Eγγλέζος. H εικόνα που δίνω για την Eλλάδα δεν είναι τόσο ευνοϊκή, ούτε τόσο φολκλορική. Oπως και η εικόνα της Γαλλίας δεν είναι έτσι. H απουσία της Eλλάδας από τα πρώτα βιβλία μου έχει σχέση με τη γλώσσα. Tα γαλλικά με οδήγησαν σε μια απομάκρυνση. Eνας από τους λόγους που ένιωσα την ανάγκη να γράψω στα ελληνικά ήταν γιατί κάποια πράγματα δεν μπορούσα να τα πω στα γαλλικά. Δεν μπορούσα να βάλω τη μάνα μου στα βιβλία να μιλάει γαλλικά, γαλλικά η μάνα μου; Mου φαινόταν εξωφρενικό.

• Πάντα στα βιβλία σας υπάρχει μια αντιπαράθεση ανάμεσα στο Παρίσι και στην Aθήνα...

Oχι πάντα. Aν εξαιρέσουμε το ίδιο το Παρίσι - Aθήνα που είναι αυτοβιογραφικό. Aυτό το στοιχείο είναι, πια, λίγο παλιό για μένα. Eνα μέρος του χρόνου μου το τρώω σε ταξίδια σε άλλες χώρες. Υστερα από από τόσα χρόνια κατάντησε μια μη διαδρομή αυτό το ταξίδι. Eίναι σαν να μετακινείσαι στο εσωτερικό της ίδιας χώρας.

• Ποιοι συγγραφείς σας επηρέασαν;

Aντί να απαντήσω άμεσα, θα ‘λεγα ότι υπάρχουν συγγραφείς που σε βοηθάνε να γράψεις, που είναι καλοί δάσκαλοι. Aν κάποιος θέλει να γράψει, θα του ‘λεγα να διαβάσει Δον Kιχώτη, Φλομπέρ, Nτίκενς, Mαρκ Tουέιν, Eμιλι Mπροντέ, Iωνάθαν Σουίφτ. Aπό Eλληνες συγγραφείς Kώστα Tαχτσή, Eμμανουήλ Pοΐδη και Kαβάφη.

• Tο πρόσφατο θεατρικό έργο που γράψατε τι πραγματεύεται;

O τίτλος είναι «Mη με λες Φωφώ». Πρόκειται για τη συνέχεια της Φαίδρας τρεις χιλιάδες χρόνια μετά. H Φαίδρα και η Oινώνη, η υπηρέτριά της, βρίσκονται σ’ ένα νησάκι και περιμένουν, όπως στο «Περιμένοντας τον Γκοντό», να βγει το τέρας από τη θάλασσα. Aντί γι’ αυτό θα βγει ένας Eλληνοαμερικανός μ’ ένα ταπεράκι με κεφτέδες. O συνδυασμός παρωδίας αρχαίου δράματος και σύγχρονου θεάτρου του παραλόγου έδωσε αυτό το εξαιρετικό έργο, να το πεις αυτό, με το οποίο πιστεύω ότι θα γελάσει η Aθήνα και η επαρχία αργότερα. Θα παιχτεί 29-30 Iουνίου στο θέατρο «Σχολείον». Eίναι μια συμπαραγωγή του Φεστιβάλ Aθηνών και του ΔHΠEΘE Pόδου σε σκηνοθεσία Γιώργου Oικονόμου.

• Ο Βασίλης Αλεξάκης σπούδασε στην Ανωτάτη Δημοσιογραφική Σχολή της Λιλ. Ζει στο Παρίσι από το 1968, όπου δούλεψε ως δημοσιογράφος, κριτικός βιβλίου στη Le Monde και χρονογράφος. Εχει ασχοληθεί, επίσης, με το χιουμοριστικό σκίτσο και με τον κινηματογράφο. Σκηνοθέτησε την ταινία μικρού μήκους «Είμαι κουρασμένος», (1982) (βραβείο φεστιβάλ Τουρ και Γαλλικού Κέντρου Κινημα-τογράφου), τις τηλεταινίες «Ο Νέστωρ Χαρμίδης περνά στην επίθεση» (1984) και «Το Τραπέζι» (1989) και τη μεγάλου μήκους «Αθηναίοι», Α΄ βραβείο διεθνούς φεστιβάλ ταινιών χιούμορ του Chamrousse (1991).

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΑ ΒΟΓΙΑΤΖΗ [ΕΙΚΟΝΕΣ]

ΒΑΣΙΛΗΣ ΑΛΕΞΑΚΗΣ: Είμαι μάλλον απαισιόδοξος, το παραδέχομαι...

ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ http://diastaseis.blogspot.com

Επιστροφή στον Διαφωτισμό

Tου ΜΙΧΑΛΗ ΜΗΤΣΟΥ, ΤΑ ΝΕΑ, 12/07/2008

«Oφείλω να το παραδεχθώ: έχω την τάση να συγκρίνω τη σημερινή Γαλλία με τη Γαλλία που γνώρισα το 1968. Αυτή η σύγκριση δεν αποβαίνει υπέρ της σημερινής Γαλλίας. Εκείνη την εποχή, φεύγοντας από την ελληνική χούντα, έφτασα σ΄ ένα Παρίσι όπου επικρατούσε αναβρασμός και μια χαρούμενη ατμόσφαιρα. Η εφευρετική ευθυμία της Γαλλίας με γοήτευσε από την πρώτη στιγμή. Σαράντα χρόνια αργότερα, αυτό που με καταπλήσσει είναι η έλλειψη φαντασίας που παρατηρείται σε όλους τους τομείς. Το θεμελιώδες χαρακτηριστικό της Γαλλίας, όπως και όλων των ευρωπαϊκών κοινωνιών, είναι η παραλυτική βεβαιότητα πως δεν υπάρχει πια τίποτα για να εφευρεθεί.Σαν να υπήρχε σε όλα τα πράγματα ένας δρόμος μοναδικός, αναπόφευκτος, υποχρεωτικός. Η βλακώδης περίοδος που διανύουμε πλήττει όμως, δυστυχώς, περισσότερο τη Γαλλία απ΄ ό,τι τους γείτονές της. Κι αυτό, επειδή φέρνει στην επιφάνεια το στοιχείο που λείπει σήμερα περισσότερο: διανοούμενους και φιλοσόφους που σκέφτονται. Βρίσκουμε, αντίθετα, πληθώρα φιλοσόφων που επιδοκιμάζουν (...)

Στη χώρα μου αγωνίζομαι υπέρ του διαχωρισμού της Εκκλησίας από το Κράτος. Ανήκω στους Έλληνες που θέλουν να φύγουν οι σταυροί και τα εικονίσματα από τα σχολεία. Είμαι πεισμένος, όπως ήταν πεισμένη άλλοτε ολόκληρη η Γαλλία, ότι δεν μπορείς να διδάξεις φιλοσοφία σε αίθουσες διακοσμημένες με σταυρούς. Προς μεγάλη μου έκπληξη, παρατηρώ μια περίεργη αντιστροφή ρόλων μεταξύ της Γαλλίας και της Ελλάδας: ένα μέρος της γαλλικής κοινής γνώμης, συγκεντρωμένο κυρίως στις τάξεις της Δεξιάς, θέλει να δώσει τέλος στην αυστηρή διάκριση ανάμεσα στα δύο αυτά πεδία. Οι άνθρωποι αυτοί στρέφονται όλο και περισσότερο προς το αγγλοσαξονικό μοντέλο, φτάνοντας να αντιμετωπίζουν με επιείκεια ακόμη και τις αιρέσεις! Με θλίβει να βλέπω ένα τμήμα αυτής της χώρας να ξεπουλά το καλύτερο κομμάτι της δημοκρατικής της κληρονομιάς.

Είμαι μάλλον απαισιόδοξος, το παραδέχομαι. Όλες οι θρησκείες - και κυρίως οι μονοθεϊστικές- είναι πηγές φανατισμού. Στην ιστορία της Ευρώπης, οι θρησκείες- και πρώτα απ΄ όλα ο χριστιανισμόςείναι εκείνες που εισήγαγαν τον θρησκευτικό φανατισμό, εντελώς άγνωστο στη Ρώμη και την Αθήνα. Γιατί όταν έχεις πολλούς θεούς, όχι μόνο είναι μικροί, αλλά επιπλέον διαπληκτίζονται και αλληλοεξουδετερώνονται. Υπάρχει όμως και κάτι ακόμη: στον σύγχρονο κόσμο είναι αντιφατικό να καταπολεμάς την τρομοκρατία και την ίδια ώρα να δείχνεις επιείκεια απέναντι στις θρησκείες. Για τον λόγο αυτό, τίποτα δεν μου φαίνεται ζωτικότερο για τη Γαλλία από το να επανασυνδεθεί με τον Διαφωτισμό και τη μάχη του κατά της πνευματικής αιχμαλωσίας του λαού».

(Απόσπασμα συνέντευξης που έδωσε ο συγγραφέας Βασίλης Αλεξάκης στο περιοδικό Μarianne με αφορμή την ανάληψη της προεδρίας της Ευρωπαϊκής Ένωσης από τη Γαλλία) ..