Τετρακόσια χρόνια ελληνικού βιβλίου σε 2.000 τόμους

• Η υπερπολύτιμη συλλογή του Κωνσταντίνου Σπ. Στάικου ανήκει πλέον στο Ιδρυμα Ωνάση

• ΛΑΜΠΡΙΝΗ ΚΟΥΖΕΛΗ | Πέμπτη 23 Σεπτεμβρίου 2010

O Κωνσταντίνος Σπ. Στάικος είναι ιστορικός και μελετητής του βιβλίου, με πάθος για τις παλαιές εκδόσεις. Από τις αρχές της δεκαετίας του 1970 ξεκίνησε να συλλέγει παλαίτυπες (15ος αι.-19ος αι.) ελληνικές εκδόσεις σε μια προσπάθεια που με τα χρόνια εξελίχθηκε σε στάση ζωής. Σπάνιες και μοναδικές εκδόσεις διασώθηκαν από παλιατζίδικα και επαναπατρίστηκαν αποτελώντας ιδιωτική συλλογή που περιλαμβάνει περισσότερους από 1.400 τίτλους σε 2.000 τόμους. Με την ονομασία «Βιβλιοθήκη του Κοινωφελούς Ιδρύματος Αλέξανδρος Σ. Ωνάσης» η συλλογή ανήκει πλέον στο Ιδρυμα Ωνάση, το οποίο έχει αναλάβει τη συντήρηση και τον εμπλουτισμό της. Θα στεγαστεί στο κτίριο του Ιδρύματος Ωνάση (Λεωφ. Αμαλίας 56) και θα είναι ανοιχτή σε κοινό και ερευνητές.

Χθες έγινε η παρουσίαση της συλλογής, η οποία αποτελεί σημαντική μαρτυρία της εκδοτικής δραστηριότητας και των πνευματικών ενασχολήσεων των ελλήνων λογίων της Διασποράς για όλη την περίοδο από την πρώιμη Αναγέννηση ως τον ύστερο Διαφωτισμό. Εχει οργανωθεί σε πέντε θεματικές ενότητες, ενώ περιλαμβάνει λειτουργικά βιβλία και θεολογικά συγγράμματα (μοχλός της εκδοτικής κίνησης των πρώτων αιώνων της τυπογραφίας, με αντίτυπα που ο συνολικός αριθμός τους ξεπερνά τα 5.000.000), βιβλία σχετικά με την Αναγέννηση και τον Ουμανισμό, βιβλία του Νεοελληνικού Διαφωτισμού και της νεοελληνικής γραμματείας (λογοτεχνικά έργα, λαϊκά αναγνώσματα, γραμματικές-λεξικά και σχολικά εγχειρίδια κάθε είδους).


«Περισσότεροι από 500 τίτλοι της συλλογής δεν βρίσκονται σε καμία δημόσια ελληνική βιβλιοθήκη» τόνισε στο «Βήμα» ο κ. Στάικος προσθέτοντας ότι «η αξία της είναι δύσκολο να εκτιμηθεί». Μας υπέδειξε όμως το πολυτιμότερο απόκτημα της συλλογής, το «Μέγα ετυμολογικόν» λεξικό που τυπώθηκε από τον Νικόλαο Βλαστό στη Βενετία το 1499. Ενα αριστούργημα της τυπογραφικής τέχνης της Αναγέννησης για τα πρωτογράμματα, τα επίτιτλα και την εκτεταμένη ερυθροτυπία του, αποτελεί την πρώτη έκδοση του πρώτου ελληνικής ιδιοκτησίας τυπογραφείου στη Βενετία. Η συλλογή περιλαμβάνει επίσης περιορισμένο αριθμό χειρογράφων του 12ου και του 17ου αιώνα.

Ο επισκέπτης μπορεί να ξεφυλλίσει τα πολύτιμα αποκτήματα και να αναζητήσει υδατόσημα και εκδοτικά σήματα ελληνικών τυπογραφείων, να θαυμάσει τα τυπογραφικά στοιχεία και την εικονογράφηση, αλλά και την αυθεντική στάχωση και βιβλιοδεσία με την οποία παραδίδονται πολλοί από τους τόμους. Από τα πιο εντυπωσιακά βιβλία, το μικρόσχημο Ευαγγέλιο σταχωμένο με μεταλλική ορειχάλκινη διακόσμηση, πιθανότητα της Γιαννιώτικης Σχολής, από το τυπογραφείο του Φοίνικος στη Βενετία το 1852.

Κατάλογος της βιβλιοθήκης θα εκδοθεί τις προσεχείς ημέρες. Η συλλογή θα προβάλλεται στον διαδικτυακό τόπο του Ιδρύματος Ωνάση, ενώ υπάρχει η πρόθεση μελλοντικής ψηφιοποίησης εκδόσεών της. Οι πρώτες φλωρεντινές εκδόσεις

Τα αρχαιότερα βιβλία της συλλογής είναι «Τα σωζόμενα» του Ομήρου σε επιμέλεια του σημαντικού έλληνα λογίου Δημήτριου Χαλκοκονδύλη , το πρώτο βιβλίο που τυπώθηκε στη Φλωρεντία από το τυπογραφείο του Δ. Δαμιλά το 1488/89, και η «Ανθολογία διαφόρων επιγραμμάτων» του Μάξιμου Πλανούδη, σε φλωρεντινή έκδοση του Λορέντζο ντε Αλόπα 1494, με επιμέλεια του Ιανού Λάσκαρη, το δεύτερο βιβλίο που τυπώθηκε στη Φλωρεντία και το μοναδικό που τυπώθηκε αποκλειστικά με καπιταλάκια. Η συλλογή περιλαμβάνει και αντίτυπα μοναδικά στον κόσμο, όπως δύο εκδόσεις του τυπογραφείου του Αντόνιο Πινέλι στη Βενετία, ο «Αλέξανδρος ο Μακεδών» (1630) και ένας έμμετρος «Βίος του Αγίου και Μεγάλου Νικολάου» (1636).

• Διαβάστε περισσότερα: http://www.tovima.gr/default.asp?pid=2&ct=4&artid=356138&dt=23/09/2010#ixzz10PhvOqtB

Πορεύτηκαν μαζί στην ιστορία του βιβλίου...

• Κρημνιώτη Π.
• Η Αυγή: 23/08/2009

Η πορεία τους διατρέχει την ιστορία της τυπογραφίας. Τα τυπογραφικά σήματα, αποτυπώματα εκδοτών και τυπογράφων που πήραν περίτεχνα σχήματα, άλλοτε πολυσύνθετα και άλλοτε εξαιρετικά λιτά, δηλωτικά μιας τέχνης και μιας πρακτικής που συνόδευσε επί αιώνες την πορεία του βιβλίου. Στην ελληνική τους εκδοχή τα πολύτιμα αυτά έργα τέχνης που συνυπάρχουν με την τέχνη του βιβλίου και τον κόσμο των ιδεών, συμπορεύτηκαν με την λογιοσύνη στους δύσκολους αιώνες της οθωμανικής κυριαρχίας. Αυτή την ελληνική τυπογραφική περιπέτεια, από τα πρώτα σχεδόν βήματα της τυπογραφίας έως τα προεπαναστατικά χρόνια αποτυπώνει η μελέτη του Κωνσταντίνου Σπ. Στάικου "Εκδοτικά τυπογραφικά σήματα του ελληνικού κόσμου (1494-1821)" παρακολουθώντας τα αρχικά εραλδικά εμβλήματα και μονογράμματα να εξελίσσονται σε περίτεχνες συνθέσεις με ποικίλο περιεχόμενο: μυθολογικά και μη όντα, πλασιωμένα με ελληνικές ή λατινικές ρήσεις που διαφήμιζαν την εγκυρότητα των εκδόσεων τους, έφεραν την υπογραφή γνωστών ζωγράφων και χαρακτών που πλαισίωναν τα τυπογραφικά κέντρα και γνώριζαν σχεδιασμό, χάραξη και απόδοση της δημιουργίας του στο μέταλλο.

Το "Ετυμολογικόν Μέγα" του 1499, ούτε μισόν αιώνα μετά την πτώση της Κωνσταντινούπολης και τις απαρχές της τυπογραφίας, γίνεται το πρώτο ξελληνικό βιβλίο στο οποίο αποτυπώνεται εκδοτικό σήμα. Το εκδοτικό σήμα του Νικόλαου Βλαστού (Βενετία) όπου το όνομα του εκδότη περιβάλλεται από δυο κληματόβεργες που αναρριχώνται συμμετρικά, τυπωμένο με πορφυρή μελάνη και κοσμημένο με όλη τη βυζαντινή μεγαλοπρέπεια αποτελεί ακόμα και σήμερα ένα από τα πιο φημισμένα και καλαίσθητα σήματα της αρχετυπίας. Αντίθετα ο Νικόλαος Γλυκής στα τέλη του 17ου αιώνα (Βενετία) επέλεξε ως εκδοτικό-τυπογραφικό σήμα τη μέλισσα, παραγωγική και με ήδιστο προϊόν που παραπέμπει στο όνομά του, ενώ ο Νικόλαος Σάρος έναν αιώνα αργότερα τη γοργόνα. Ανάμεσα στα 400 τυπογραφικά σήματα που παρουσιάζονται στην έκδοση κατά χρονολογική σειρά, με σύντομη αναφορά στο βιβλίο όπου ανήκει το καθένα, και με όλες τις εικαστικές τους εκδοχές, συναντούμε και σήματα διάσημων ξένων τυπογραφίων όπως του Άλδου Μανούτιου, του πιο γνωστού και χαρακτηριστικού στον κόσμο της τυπογραφίας με την άγκυρα, δείγμα σταθερότητας, και το δελφίνι δείγμα δραστηριότητας (Βενετίας 16ος αι.) ή του Ερίκου Στέφανου στο Παρίσι με τα διεθνώς αναγνωρισμένα στοιχεία "Gres du Roi".

Ο Κωνσταντίνος Στάικος, γνωστός για το επίσης σημαντικό έργο της καταγραφής της ιστορίας των βιβλιοθηκών από την ελληνική και ρωμαϊκή αρχαιότητα ως το Βυζάντιο, τον Μεσαίωνα και την Ιταλική Αναγέννηση, στην πολύχρονη και επίπονη έρευνά του για τα τυπογραφικά σήματα ταξίδεψε στις περιοχές που άκμασαν οι ελληνικές κοινότητες όπου έδρασαν οι πρωτεργάτες της ελληνικής τυπογραφίας και οι Έλληνες λόγιοι έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στην αρτιότερη απόδοση των κειμένων όσο και στην αισθητική των εκδόσεών τους (Βενετία, Μιλάνο, Φλωρεντία, Τεργέστη, Βουκουρέστι, Λειψία, Παρίσι, Οδυσσός, Σμύρνη, Άγιον Όρος). Άλλωστε, όπως διαβάζουμε στη μελέτη του, "οι Έλληνες είναι οι μόνοι από τους υπόδουλους λαούς της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας που εξάσκησαν την τυπογραφική τέχνη από τα πρώτα της κιόλας βήματα και οι μόνοι επίσης, που από τις πρώτες δεκαετίες του 16ου αιώνα, με ορμητήριο τη Δύση, διοχέτευαν σε μεγάλο αριθμό και σε τακτικά χρονικά διαστήματα έντυπα βιβλία στον ελλαδικό χώρο και στην Ανατολή. Κατά τη χαραυγή της ελληνικής τυπογραφίας στην Ιταλία και στον Βορρά, οι Έλληνες λόγιοι και καλλιγράφοι όχι μόνο εξάσκησαν τη νέα αυτή τέχνη, αλλά, στο πλαίσιο του ουμανιστικού κινήματος, δίδαξαν την ελληνική γλώσσα και την κλασική, κυρίως, γραμματεία στους Δυτικούς".