Ο αμφισβητίας του δυτικού πολιτισμού

• Η κριτική στον ουμανισμό από τον κορυφαίο ανθρωπολόγο και στοχαστή Κλοντ Λεβί-Στρος αποδεικνύεται επίκαιρη

• International Herald Tribune, Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, 08/11/2009
  

Ο Κλοντ Λεβί-Στρος, που έφυγε από τη ζωή την περασμένη Κυριακή, λίγες μέρες πριν συμπληρώσει τα 101 του χρόνια, υπήρξε μια κορυφαία μορφή στον κόσμο της ανθρωπολογίας. Ηταν εκείνος που γκρέμισε τη συμβατική δυτική αντίληψη για τον αποκαλούμενο «πρωτόγονο άνθρωπο». Γόνος μιας οικογένειας Γαλλοεβραίων καλλιτεχνών, ήταν η πεμπτουσία του Γάλλου διανοουμένου, με εμβέλεια τόσο στη δημόσια σφαίρα όσο και στους ακαδημαϊκούς κύκλους.

Η δύναμη της σκέψης του επηρέασε ακόμα και τους επικριτές του, που δεν ήταν λίγοι. Και η γραφή του, μια ανάμιξη του επιστημονικού και του ποιητικού, δεν έμοιαζε με τίποτε από όσα είχαν πριν από αυτόν δημοσιευτεί στο πεδίο της ανθρωπολογίας. Ενα από τα πιο σημαντικά κληροδοτήματά του είναι το έργο «Mytho-logiques» με θέμα τη δομή της μυθολογίας των ιθαγενών της Αμερικής, που δημοσιεύτηκε από το 1964 έως το 1971. Οι τέσσερις τόμοι του - «Το ωμό και το μαγειρεμένο», «Από το μέλι στη στάχτη», «Οι καταγωγή των καλών τρόπων στο τραπέζι», «Ο γυμνός άνθρωπος» - δεν ήταν τίποτα λιγότερο από μια νέα ερμηνεία του κόσμου, βασισμένη στην ανάλυση πολλών εκατοντάδων μύθων προερχόμενων από ελάχιστα γνωστές φυλές και παραδόσεις.

Κοντά στους ινδιάνους

Οι ερμηνείες που έδωσε στους μύθους των ιθαγενών έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στην αλλαγή της δυτικής σκέψης όσον αφορά τις αποκαλούμενες πρωτόγονες κοινωνίες. Αρχισε να αμφισβητεί τη συμβατική σοφία σχετικά με αυτές όταν ξεκίνησε τις ανθρωπολογικές του έρευνες στα μέσα της δεκαετίας του 1930 - μια εμπειρία που έγινε η πρώτη ύλη για το περίφημο βιβλίο του «Θλιβεροί τροπικοί» (1955), ένα συναρπαστικό δοκίμιο όπου συνδυάζονται ο ανθρωπολογικός στοχασμός και η αφήγηση όσων βίωσε κοντά στους ινδιάνους της Αμαζονίας.

Τη εποχή εκείνη η γενικά παραδεκτή άποψη ήταν ότι οι πρωτόγονες κοινωνίες διακρίνονται από έλλειψη φαντασίας και παραλογισμό και ότι η προσέγγισή τους στη ζωή και στη θρησκεία βασίζεται στην ικανοποίηση των άμεσων βιοτικών αναγκών τους. Ο Κλοντ Λεβί-Στρος αρνήθηκε αυτήν την περιοριστική θεώρηση. Ξεκινώντας από τις ιθαγενικές κοινότητες των Καντουβέο και των Μπορόρο στο Μάτο Γκρόσο της Βραζιλίας, όπου έκανε τις πρώτες επιτόπου έρευνές του, ανακάλυψε στις φυλές αυτές την επίμονη επιθυμία όχι μόνο να ικανοποιήσουν τις υλικές ανάγκες τους αλλά επίσης να κατανοήσουν τον κόσμο και την προέλευσή του. Διαπίστωσε την ύπαρξη μιας περίτεχνης λογικής που κυβερνούσε ακόμα και τους πιο παράξενους μύθους, καθώς και μια έμφυτη αίσθηση τάξης και σχεδιασμού, ακόμα και στις πιο πολεμόχαρες φυλές.

Στο έργο του εξύμνησε τις ικανότητες της «άγριας σκέψης», φράση που έγινε ο τίτλος ενός από τα πιο ρωμαλέα έργα του, «La pensee sauvage». «Η δίψα για αντικειμενική γνώση», έγραψε, «είναι μια από τις πιο παραμελημένες όψεις της σκέψης των λαών που αποκαλούμε πρωτόγονους».

Ο κόσμος των πρωτόγονων φυλών εξαφανίζεται γοργά, έγραψε. Από το 1900 έως το 1950, πάνω από 90 φυλές και 15 γλώσσες είχαν εξαφανιστεί μόνο στη Βραζιλία. Αυτό ήταν άλλο ένα από τα σταθερά του θέματα. Ανησυχούσε για την ανάπτυξη ενός «μαζικού πολιτισμού», μιας σύγχρονης «μονοκουλτούρας».

Εκθειάζοντας τον πρωτόγονο νου και αμφισβητώντας τις αρετές της δυτικής νεωτερικότητας, κινήθηκε στο πλαίσιο της παράδοσης του γαλλικού ρομαντισμού, εμπνευσμένου από τον φιλόσοφο του 18ου αιώνα Ζαν Ζακ Ρουσό. Η κοσμοθεώρηση αυτή βοήθησε να οικοδομηθεί η δημοτικότητά του στην Ευρώπη και στην Αμερική την εποχή της ρομαντικής αντικουλτούρας κατά τις δεκαετίες του 1960 και του 1970.

Ενας τέτοιος απλουστευτικός ρομαντισμός, όμως, αποτελούσε παραποίηση των ιδεών του. Για τον Λεβί-Στρος, ο πρωτόγονος άνθρωπος δεν ήταν ένας «ευγενής άγριος» ούτε βρισκόταν αναγκαστικά «πλησιέστερα στη φύση». Οταν, για παράδειγμα, περιέγραψε τους Καντουβέο, παρατήρησε με θλίψη ότι ήταν μια φυλή τόσο εξεγερμένη εναντίον της φύσης -και επομένως καταδικασμένη- που απαρνιόταν ακόμα και την αναπαραγωγή, προτιμώντας να «πολλαπλασιάζεται» απάγοντας παιδιά από εχθρικές φυλές. Είχε απορρίψει την ιδέα του Ρουσό ότι τα προβλήματα της ανθρωπότητας προέρχονται από τις αλλοιώσεις του φυσικού περιβάλλοντος. Κάθε κοινωνία είναι αναγκασμένη να οικοδομηθεί με βάση τις πρώτες ύλες της φύσης, πίστευε, αρκεί να χρησιμοποιεί ως εργαλεία τον νόμο και τη λογική.

Αυτή η εφαρμογή της λογικής, υποστήριζε, δημιούργησε οικουμενικές σταθερές που μπορούν να βρεθούν σε όλους τους πολιτισμούς και σε όλη τη διάρκεια της ανθρώπινης παρουσίας πάνω στη Γη. Εγινε γνωστός ως στρουκτουραλιστής εξαιτίας της άποψής του ότι υπάρχει μια δομική ενότητα κάτω από όλους τους μύθους που έχει επινοήσει η ανθρωπότητα και έδειξε πώς αυτά τα οικουμενικά δομικά πρότυπα έπαιξαν σημαντικό ρόλο σε όλες τις κοινωνίες. Πεποίθησή του ήταν ότι με την έρευνά του οδήγησε την εθνογραφία «προς την κατεύθυνση της ψυχολογίας, της λογικής και της φιλοσοφίας».

Ο ερευνητής σε πρώτο πρόσωπο

• Αγγελικη Στουπακη

- «Παρατηρώ τις καταστροφές που γίνονται… Την τρομακτική εξαφάνιση ζωντανών ειδών, είτε είναι ζώα είτε φυτά - αλλά και το ίδιο το γεγονός ότι το ανθρώπινο είδος ζει σε ένα καθεστώς εσωτερικής δηλητηρίασης. Σκέφτομαι το παρόν και τον κόσμο στον οποίο τελειώνω τις μέρες μου. Και δεν τον αγαπώ αυτόν τον κόσμο» (συνέντευξη, 2005).

- «Ο δρόμος στον οποίο βαδίζουν σήμερα οι άνθρωποι συσσωρεύει τόσο μεγάλες εντάσεις, ώστε τα σημερινά φυλετικά μίση να μην είναι παρά φτωχό προμήνυμα της οξυμένης μισαλλοδοξίας που υπάρχει κίνδυνος να εδραιωθεί αύριο, χωρίς μάλιστα να χρειάζεται τις εθνικές διαφορές ως πρόσχημα. Μπορούμε να στηρίξουμε τις ελπίδες μας μόνο σε μια αλλαγή της πορείας της ιστορίας, η οποία είναι ακόμα πιο δύσκολη από την εξασφάλιση μιας προόδου στην πορεία των ιδεών» (Φυλή και Πολιτισμός», 1971).

- «Είναι αδύνατον για έναν εθνολόγο να αγνοήσει την τερατώδη καταστροφή που έχουμε προκαλέσει οι Δυτικοί, εδώ και αιώνες, σε πολιτισμούς διαφορετικούς από τον δικό μας. Δεν μπορούμε να διαχωρίσουμε την καταστροφή ανθρώπινων κοινωνιών από την καταστροφή που θύματά της είναι σήμερα ζωικά και φυτικά είδη, και όλα αυτά στο όνομα ενός ουμανισμού που τοποθέτησε τον άνθρωπο στη θέση του βασιλιά και αφέντη του κόσμου. Ο ορισμός που έδωσε στον άνθρωπο ο κλασικός ουμανισμός είναι πολύ στενός, τον παρουσιάζει μόνο ως σκεπτόμενο ον αντί να τον θεωρήσει ένα ζωντανό πλάσμα. Το αποτέλεσμα είναι ότι το σύνορο όπου τελειώνει η «ανθρωπιά» είναι πολύ κοντά στον άνθρωπο, ο οποίος έτσι γίνεται ευάλωτος στην καταστροφή» (συνέντευξη, 2005).

- «Ο κόσμος άρχισε χωρίς τον άνθρωπο και θα τελειώσει χωρίς αυτόν» («Θλιβεροί Τροπικοί», 1955).

Κλωντ Λεβί-Στρως (1908 - 2009)

Ο Κλωντ-Λεβί Στρως κατά τον Ντέβιντ Λιβάιν

• Του ΜΩΡΙΣ ΜΠΛΟΧ

Η φήμη του Κλωντ Λεβί-Στρως, που πέθανε σε ηλικία 100 ετών, είχε ξεπεράσει το όριο του δικού του γνωστικού πεδίου, της ανθρωπολογίας. Υπήρξε αναμφισβήτητα ο ανθρωπολόγος που ήταν περισσότερο γνωστός στους μη ειδικούς. Αυτό οφείλεται κατά κύριο λόγο στο γεγονός ότι θεωρείται ο πατέρας του πνευματικού ρεύματος του δομισμού. (…)

• Η ΑΥΓΗ: 08/11/2009

Ο Λεβί-Στρως γεννήθηκε στις Βρυξέλλες, από γονείς Γάλλους καλλιτέχνες, και ακολούθησε τη συνηθισμένη διαδρομή ενός λαμπρού φοιτητή των ανθρωπιστικών σπουδών. (…) Γρήγορα απογοητεύτηκε από τη φιλοσοφία, προς την οποία είχε στραφεί στην αρχή των σπουδών του, γιατί θεωρούσε ότι πρόκειται για ένα πεδίο άγονης αυτοαναφορικότητας και διανοητικής εκζήτησης. Αντιπαθούσε ιδιαίτερα τις ωφελιμιστικές και ηθικολογικές μορφές της φιλοσοφίας που κυριαρχούσαν στη Γαλλία της εποχής του. Συμμετείχε για ένα διάστημα ενεργά στο γαλλικό σοσιαλιστικό κίνημα, φαίνεται όμως πως αργότερα έχασε το ενδιαφέρον του για την πολιτική, και είναι χαρακτηριστικό πως δεν πήρε θέση για κανένα από τα μεγάλα γεγονότα της μεταπολεμικής Γαλλίας. (…)

Ο Λεβί-Στρως συγκρότησε την έννοια της "πολιτισμικής ανθρωπολογίας" κατά τη διάρκεια της παραμονής του στις ΗΠΑ (1941-1948). Η έννοια αυτή οδήγησε σε ό,τι είναι γνωστό ως "στρουκτουραλισμός" -- έναν όρο που χρησιμοποιείται για να περιγράψει ένα ευρύ φάσμα θεωριών, τόσο στο πεδίο της ανθρωπολογίας όσο και πέρα από αυτό, και ο οποίος, παρότι συχνά υποστηρίζεται πως κατάγεται από τις ιδέες του Λεβί-Στρως, εντούτοις δεν σχετίζεται πάντοτε με το έργο του. Είναι εντυπωσιακό πως παρά τον απέραντο σεβασμό που απολάμβανε, ειδικά στη Γαλλία, δεν είχε άμεσους επιγόνους ή μαθητές. Πολλοί ισχυρίζονται και ισχυρίστηκαν ότι είναι στρουκτουραλιστές, όμως συνήθως αποδεικνύεται ότι έχουν επηρεαστεί μόνο από μία πτυχή της σκέψης του, και, στη χειρότερη περίπτωση, αποδέχθηκαν τον χαρακτηρισμό "στρουκτουραλιστής" μόνο εξαιτίας μιας μόδας που πέρασε. Ο Λεβί-Στρως, παρά την τεράστια σημασία του, είναι μια μοναχική μορφή στην ιστορία της σκέψης.

Ο στρουκτουραλισμός του Λεβί-Στρως: ένα προσωπικό αμάλγαμα

Ο στρουκτουραλισμός του Λεβί-Στρως είναι ένα προσωπικό αμάλγαμα μιας νατουραλιστικής προσέγγισης για τη μελέτη του ανθρώπου και μιας φιλοσοφικής στάσης που συνάγεται από αυτή. Η αυστηρά επιστημονική πτυχή προέκυψε σε μεγάλο βαθμό από το συνδυασμό δύο διαφορετικών θεωρητικών ρευμάτων. Το πρώτο είναι η αμερικανική πολιτισμική ανθρωπολογία. Η σχέση του όμως με αυτήν είναι αδιευκρίνιστη, καθώς κρατά τις αποστάσεις του από αυτήν, όπως άλλωστε και από όλες τις σύγχρονες θεωρητικές τάσεις. Το δεύτερο υπήρξε η δομική γλωσσολογία, μια συμπεριφοριστική σύνθεση ευρωπαϊκών και αμερικανικών θεωριών, και κατεξοχήν το πλούσιο έργο του Ρομάν Γιάκομπσον.

Κατά το διάστημα της παραμονής του στη Νέα Υόρκη, ο Λεβί-Στρως ασχολήθηκε συστηματικά με τις ανθρωπολογικές περιγραφές των αυτοχθόνων της βόρειας και νότιας Αμερικής, που καταγράφονταν από τους πρώτους αμερικανούς ανθρωπολόγους και γλωσσολόγους για περισσότερο από έναν αιώνα. Τον ενθουσίαζε ο πλούτος και η πολυπλοκότητα του υλικού που είχε συλλεχθεί και τον οδηγούσε σε μια σθεναρή απόρριψη του αναγωγικού τύπου εξήγησης των φαινομένων της κουλτούρας, η οποία υπόρρητα αρνείται τα πνευματικά επιτεύγματα της μυθολογικής και της κοινωνικής σκέψης των αυτοχθόνων. Η επαφή του με τη δομική γλωσσολογία τού άνοιξε ένα δρόμο που οδηγούσε προς τη γενίκευση, χωρίς να ξεχνά τον πλούτο και τον ιδιαίτερο χαρακτήρα του πρωτογενούς υλικού. Ο Λεβί-Στρως κληρονόμησε λοιπόν τον όρο "δομικό" από ένα συγκεκριμένο ρεύμα της γλωσσολογίας που μεσουράνησε τις δεκαετίες του 1940 και του 1950 και συνδύαζε τη σκέψη του Ελβετού Φερντινάντ ντε Σωσσύρ και του Αμερικανού Λέοναρντ Μπλούμφιλντ.

Στη βάση της δομικής ανθρωπολογίας του Λεβί-Στρως βρίσκεται η ιδέα ότι ο ανθρώπινος νους επεξεργάζεται με συστηματικό τρόπο οργανωμένες, δηλαδή δομημένες μονάδες πληροφορίας, που, με αλληλεπάλληλους συνδυασμούς, δημιουργούν μοντέλα και κάποτε ερμηνεύουν τον κόσμο μας, κάποτε δημιουργούν φαντασιακές εναλλακτικές και άλλοτε παρέχουν τα εργαλεία για να λειτουργήσουμε μέσα σε αυτόν. Το έργο του ανθρωπολόγου, κατά τον Λεβί-Στρως, δεν είναι να εξηγήσει γιατί μια κουλτούρα λαμβάνει την τάδε ή τη δείνα μορφή, αλλά να κατανοήσει και να καταδείξει ποιες οργανωτικές αρχές διέπουν τις διαδικασίες μετασχηματισμού που λαμβάνει χώρα όταν οι φορείς τις κουλτούρας καλούνται να επιλύσουν προβλήματα, πρακτικά ή αμιγώς θεωρητικά.

Ανθρωπολογία, μια επιστήμη του φυσικού κόσμου

Για τον Λεβί-Στρως η ανθρωπολογία είναι μια επιστήμη του φυσικού κόσμου· ο επιστημονικός της χαρακτήρας παρακολουθεί το υπόδειγμα της δομικής γλωσσολογίας. Μελετώντας τους μετασχηματισμούς τους οποίους υφίσταται η γλώσσα καθώς δημιουργούνται νέα εκφωνήματα και χρησιμοποιώντας τα ιδιαίτερα εργαλεία που παρέχει μια συγκεκριμένη γλώσσα, η δομική γλωσσολογία κατόρθωσε, όπως πίστευε ο Λεβί-Στρως, να κατανοήσει όχι μόνο τα θεμελιώδη ειδικά χαρακτηριστικά της γλώσσας αυτής αλλά και τις αρχές που διέπουν τη δημιουργία τους.

Έτσι η γλωσσολογία, όπως την κατανοούσε ο Λεβί-Στρως, αποτελούσε ένα κλάδο των ανθρωπιστικών επιστημών αλλά και μια φυσική επιστήμη, που συνδέεται άμεσα με την ψυχολογία και τη νευρολογία. Η ανθρωπολογία θα μπορούσε να κατορθώσει το ίδιο, και να καταστεί μια γνωσιακή και ιστορική συγχρόνως επιστήμη, μελετώντας την πολυπλοκότητα των πολιτισμικών μορφών και τους διαρκείς μετασχηματισμούς τους. Έτσι το νόημα των συμβόλων και των εννοιών έπρεπε να μελετηθεί, τόσο υπό το πρίσμα της λειτουργίας του νου όσο και στο ιδιαίτερο πλαίσιο της ιστορικής πορείας μιας συγκεκριμένης κουλτούρας.

Αυτό είναι το πρόγραμμα στο οποίο εντάσσονται όλα τα σημαντικά έργα του Λεβί-Στρως. Υπό μία έννοια είναι επίσης ενδεικτικό μιας πιο βαθιάς και ριζικής προσέγγισης και αντιμετώπισης σε σχέση με αυτή που υιοθετούν οι σύγχρονοι αγγλοσάξονες ανθρωπολόγοι. Σε αντίθεση με την πλειονότητα των επαγγελματιών ανθρωπολόγων, το έργο των οποίων παραμένει συχνά δέσμιο των αντιπαραθέσεων της εποχής και δεν αναζητά μια γενική θεωρία για την ανθρώπινη φύση, ο Λεβί-Στρως γράφει σαν να ήταν ένας φυσιοδίφης που έρχεται από μακριά για να μελετήσει τον πλανήτη μας, και παρατηρεί την οικολογία των διαφόρων ειδών που τον κατοικούν και το ίδιο το ανθρώπινο είδος, με μια ολύμπια αποστασιοποίηση.

Το ενδιαφέρον του βέβαια επικεντρώθηκε κατά βάση στη μελέτη του ανθρωπίνου είδους. Γνώριζε όμως ότι για το 99% της ύπαρξής της, η ανθρωπότητα αποτελούνταν από μικρές ομάδες, με πολύ μικρή πληθυσμιακή πυκνότητα που ζούσαν σε στενή αλληλεπίδραση με μια πληθώρα άλλων ειδών. Θεωρούσε λοιπόν πολύ πιο σημαντική τη μελέτη πληθυσμών όπως οι Ινδιάνοι του Αμαζονίου πριν από την επαφή τους με τον δυτικό κόσμο και πίστευε ότι μια τέτοια μελέτη μας αφορά πολύ περισσότερο από ό,τι οι λεπτομερείς αναλύσεις της σύγχρονης βιομηχανικής κοινωνίας, που δεν μετρά παρά λίγους μονάχα αιώνες ζωής.

Η απουσία του δημιουργού

Για τον Λεβί-Στρως οι μύθοι των αυτοχθόνων της Αμερικής δεν είναι παρά ένας στοχασμός πάνω στην αλληλεξάρτηση όλων των έμβιων όντων. Ο στοχασμός αυτός δεν έχει ωφελιμιστικό αλλά φιλοσοφικό χαρακτήρα. Η ανθρώπινη σκέψη καθορίζεται φυσικά από την ικανότητα του ανθρώπινου νου να δημιουργεί δομές· δεν μπορεί όμως να εξηγηθεί με βάση αυτήν. Υπό αυτό το πρίσμα, οι μύθοι είναι οι καταγραφές της πραγματικής ιστορίας του πιο σημαντικού φιλοσοφικού εγχειρήματος της ανθρωπότητας.

Ο Λεβί-Στρως δεν επιθυμούσε απλώς να καταγράψει αυτό το εγχείρημα αλλά φιλοδοξούσε να αποτελέσει μέρος του. Αντικείμενό του είναι το υλικό των μύθων. Έτσι, αυτός ο τόσο απόμακρος διανοούμενος ένιωθε ότι συμμετείχε ενεργά στους διαλόγους των αυτοχθόνων τους οποίους ανέλυε, χωρίς να διεκδικεί κανένα προβάδισμα για τον εαυτό του. Καθώς οι μύθοι περιγράφουν την αλληλεξάρτηση των έμβιων όντων, θεωρούσε ότι η κατανόηση της φυσικής ιστορίας όλων των ειδών είναι ουσιώδης για να κατανοήσουμε τη δική μας φυσική ιστορία. (…)

Υπάρχει και ένα άλλο, ακόμη πιο θεμελιώδες στοιχείο της σκέψης του, που επιχειρεί να συνδεθεί με τη μυθολογία των αυτοχθόνων της Αμερικής, όπως ο ίδιος την κατανοεί. Οι μύθοι δεν έχουν δημιουργό. Δημιουργούνται ανεπαισθήτως, μέσα από μια διαδικασία μετάδοσης και μετασχηματισμού, που διαρκεί εκατοντάδες χρόνια και διασχίζει χιλιάδες χιλιόμετρα. Έτσι, το ατομικό υποκείμενο, αυτή η αυτοαναφορική εικόνα του πρωτοπόρου ή του μεγάλου καλλιτέχνη που εξυμνεί η δυτική φιλοσοφία, δεν έχει καμία θέση στη σκέψη του Λεβί-Στρως· στην πραγματικότητα του προκαλούσε απέχθεια. Θεωρούσε ότι η λατρεία της ατομικής δημιουργικότητας είναι μια ψευδαίσθηση. Όπως έγραψε στους Θλιμμένους Τροπικούς: "το εγώ είναι μισητό". (…)

Δεν θα μάθουμε ποτέ τι σκεφτόταν για τις υπερβολικές τιμητικές εκδηλώσεις που του επιφυλάχθηκαν για τα εκατοστά του γενέθλια, αφού η κατάσταση της υγείας δεν του επέτρεψε να ανταποκριθεί σε αυτές. Η γνωστή όμως προτίμησή του για τον ανώνυμο δημιουργό, που μοιάζει να είναι τόσο συναφής με την προσωπικότητά του, δεν ταίριαζε με όλη αυτή τη φασαρία. Απεχθανόταν τις δημόσιες εκδηλώσεις και προτιμούσε την οικειότητα της ιδιωτικής ζωής. Του άρεσε να μην συντονίζεται με την "ορθή" άποψη της συγκυρίας, δεν ένιωθε άνετα με τους μαθητές και σιχαινόταν την κολακεία.

• Ο Maurice Bloch είναι καθηγητής ανθρωπολογίας στο London School of Economics. Η νεκρολογία του για τον Κλωντ Λεβί-Στρως δημοσιεύτηκε στον "Guardian", στις 4.10.2009.

• Ο τίτλος και οι μεσότιτλοι είναι των "Ενθεμάτων".

• Μετάφραση: Θοδωρής Δρίτσας και Κώστας Σπαθαράκης

Το αποτύπωμα του Λεβί-Στρως

• Του ΡΟΜΠΕΡΤ ΜΑΓΚΙΟΡΙ*, Η ΑΥΓΗ: 08/11/2009

Περνάνε απ' το μυαλό μας ανάκατες εικόνες: η αντίθεση ανάμεσα στον λύγκα, τον άρχοντα της ομίχλης, και το κογιότ· εικόνες Ινδιάνων Ναμπικάρα, γυμνών, με στάχτες στο σώμα, ή Χιβάρος, που λένε ότι ο ήλιος και το φεγγάρι ήταν κάποτε στη Γη, παντρεμένοι με το νυχτοπούλι. Μας έρχονται στο νου περίεργες αντιθέσεις: η γυναίκα και ο πηλός, τα περιττώματα και τα ουράνια μετέωρα, το ωμό και το ψημένο, το μπαμπού και ο κισσός… Αλλά, σαν ρεφραίν τραγουδιού που σιγοτραγουδάμε, όλα αυτά φαίνονται ανάξια λόγου μπροστά στο μνημειώδες έργο του Κλωντ Λεβί-Στρως, το οποίο, για πάνω από μισό αιώνα, συγκαταλέγεται στην παγκόσμια κληρονομιά των ανθρωπιστικών επιστημών.

Η κοπερνίκεια επανάσταση

Μπορούμε να πούμε για τον Λεβί-Στρως ό,τι για όλους τους μεγάλους της Ιστορίας: αυτό που προσέφερε δεν είναι μια ακόμα απάντηση --όσο ρηξικέλευθη κι αν είναι αυτή-- στα ερωτήματα που του τέθηκαν, αλλά η τροποποίηση των ερωτημάτων, η ανακάλυψη μιας νέας ηπείρου. Πραγματοποίησε μια "κοπερνίκεια επανάσταση", ανατρέποντας την ανθρωπολογία, την εθνολογία, τη φιλοσοφία, τη γλωσσολογία, την ψυχανάλυση, την ιστοριογραφία. Πρέπει να μνημονεύσουμε τον Φερντινάντ ντε Σωσσύρ, τον Εμίλ Ντυρκέμ ή τον Μαρσέλ Μως, για να εντοπίσουμε τις "πηγές" μιας τέτοιας επανάστασης, να αντιληφθούμε ότι δεν ήταν πλέον δυνατόν να ερμηνεύουμε τα κοινωνικοπολιτισμικά φαινόμενα ως εκφράσεις ατομικών επιλογών, αλλά με όρους συλλογικών αναπαραστάσεων ή υποχρεώσεων.

Για παράδειγμα, στη βάση της αρχαϊκής ανταλλαγής υπάρχει, όπως έδειξε ο Μως, το τριπλό καθήκον, εδραιωμένο στο συλλογικό πνεύμα, της προσφοράς, της λήψης και της απόδοσης, δηλαδή μια αρχή αμοιβαιότητας από την οποία εξαρτώνται οι σχέσεις αλληλεγγύης. Ο Λεβί-Στρως αναπτύσσει περαιτέρω αυτή τη σκέψη στο έργο Les Structures élémentaires de la parenté (Οι στοιχειώδεις δομές της συγγένειας), αποτυπώνοντας τη λογική --τη "δομή"- στην οποία βασίζονται όλα τα συστήματα συγγένειας, πέρα από τις διαφοροποιήσεις τους.

Στη βάση όλων των γαμήλιων συστημάτων βρίσκεται η απαγόρευση της αιμομιξίας, η οποία εμποδίζει την ενδογαμία και ωθεί στην εξωγαμία, στην αναζήτηση του σεξουαλικού αντικειμένου εκτός του στενού οικογενειακού κύκλου, και, ως εκ τούτου, ενθαρρύνει τις πρακτικές της ανταλλαγής. Αυτές όχι μόνο δημιουργούν νέους δεσμούς αλληλεγγύης ή αυτάρκειας, αλλά επιτρέπουν, πολύ απλά, την επιβίωση της ομάδας. Ο λόγος του Λεβί-Στρως είναι πολύπλοκος, αλλά καθιστά την ανθρωπολογία μια επιστήμη ικανή να αντιληφθεί τις βαθύτερες δομές που διέπουν τις κοινωνίες: καθολικές δομές, πέραν της ιστορικής συγκυρίας, τις οποίες μπορούμε να προσεγγίσουμε με τη δημιουργία "μοντέλων" ικανών να αποκαλύψουν τα κοινά στοιχεία των πολιτισμών και των κοινωνιών, τον σκελετό τους, που καλύπτεται από φαινόμενα είτε επιφανειακά είτε αόρατα, με δεδομένο ότι τα κοινωνικά γεγονότα είναι αυθαίρετα.

Ιεροί πολιτισμοί

Αυτό που δεν αλλάζει παρά τις όποιες διαφοροποιήσεις εμφανίζονται στα πράγματα: αυτή είναι η δομή. Και, πράγματι, ο "στρουκτουραλισμός" θα αποτελέσει το έμβλημα της σκέψης του Λεβί-Στρως. Πόσες διαφωνίες για χάρη του! Πόσες μάχες εναντίον του, στο όνομα του υπαρξισμού, της ιστορικότητας, του μαρξισμού! Δεν μπορούμε, βέβαια, να τις αναπαραγάγουμε εδώ. Αυτό όμως που παραμένει "ιερό" στον Λεβί-Στρως, το δώρο του στον πολιτισμό μας, είναι η ιδέα ότι οι πολιτισμοί έχουν όλοι την ίδια δύναμη και πρέπει να αντιμετωπίζονται με τον ίδιο σεβασμό, καθώς βρίσκουμε σε όλους, όσο απομακρυσμένοι κι αν είναι μεταξύ τους, κοινά στοιχεία (ποιητικά, μουσικά, μυθικά), τις λεγόμενες "σταθερές".

Η "άγρια σκέψη", που αποκαλούσαμε πρωτόγονη γιατί θεωρούσαμε ότι σε αυτήν κυριαρχούσαν οι συναισθηματικές πλευρές, δεν είναι λιγότερο έλλογη από τη σκέψη του "πολιτισμένου" ανθρώπου. Ο ορθολογισμός της φαίνεται στην τάξη που βάζει στη φύση, στην ταξινόμηση των φυσικών φαινομένων, στα τοτεμικά φαινόμενα, στις αναλογίες ανάμεσα στον φυσικό και τον κοινωνικό κόσμο, ανάμεσα στα είδη των ζώων και στις κοινωνικές κατηγορίες. Ο Λεβί-Στρως το κατέδειξε βέβαια μέσα από τη μελέτη των μύθων. Αν δεν τους αντιμετωπίσουμε ως σύνολο φαντασιοπληξιών ή ως παραμύθια που έχουν δικά τους, εσωτερικά νοήματα, αλλά τους δούμε ως ασύνειδες νοητικές δομές, οι μύθοι μας επιτρέπουν στην πραγματικότητα να προσεγγίσουμε τυπικά σχήματα, σταθερά ή χωρίς παραλλαγές (ο Οιδίποδας είχε μια πληγή στο πόδι, ο Αχιλλέας τρωτή φτέρνα: σε πόσους άλλους μύθους, σε πόσους "άλλους" πολιτισμούς, δεν ξαναβρίσκουμε την ίδια δομή;) οδηγώντας έτσι στην άρνηση της όποιας ανωτερότητας ενός πολιτισμού σε σχέση με κάποιον άλλον.

Το έργο του Λεβί-Στρως είναι τεράστιο και για να το εξερευνήσουμε, μας είναι απαραίτητα όλα τα γνωστικά εργαλεία, στη φιλοσοφία και στις επιστήμες. Την κυριότερη όμως προσφορά του μπορούμε να τη συνοψίσουμε σε μία φράση: η μεγαλύτερη τύχη, ο ανεκτίμητος θησαυρός είναι η συνάντηση με τον άλλο, αυτόν που φαίνεται τόσο διαφορετικός, τόσο μη αφομοιώσιμος. Γενιές ολόκληρες έδρεψαν τους καρπούς της σκέψης του Κλωντ Λεβί-Στρως, κι ας ελπίσουμε ότι και οι επόμενες γενιές θα συνεχίσουν να επωφελούνται. Είναι η σκέψη ενός ανθρώπου που ανακάλυψε μόνος του, στους πιο ταπεινούς και άγριους πολιτισμούς, όχι μόνο ανεκτίμητες γνώσεις, αλλά επίσης "την αγνότητα των στοιχείων, τη διαφορετικότητα των όντων, το χάρισμα της φύσης και την αξιοπρέπεια των ανθρώπων".

• *O Robert Maggiori είναι μεταφραστής, συνεργάτης της "Liberation" και διδάσκει φιλοσοφία σε λύκειο του Φοντενεμπλό.

• Το άρθρο δημοσιεύθηκε στη "Liberation", στις 4.11.2009.

• Μετάφραση: Αμαρυλλίς Λογοθέτη

AFP/Archives/OFF. L'anthropologue Claude Lévi-Strauss pose, le 25 mai 1973, dans sa bibliothèque à Paris.

Ο Λεβί-Στρως στη βιβλιοθήκη του, στο Παρίσι, το 1973

Rue des Archives/PVDE. L'anthropologue Claude Lévi-Strauss en Amazonie au Brésil, en 1936.

Ο Κλωντ Λεβί-Στρως στον Αμαζόνιο, την εποχή που ζούσε στη Βραζιλία, 1935-1939 (Claude Lévi-Strauss, "Noσταλγία για τη Βραζιλία", μετ. Ιόλη Δελιβάνη, Κέδρος, Αθήνα 2008)

Ο Κλωντ Λεβί-Στρως και ο αρχαιοελληνικός κόσμος

• Του Αθανάσιου Στεφανή*, Η ΑΥΓΗ: 08/11/2009

H πρόσφατη απώλεια του Kλωντ Λεβί-Στρως δίνει την αφορμή για τη διατύπωση ενός πρώτου, και γι’ αυτό σύντομου, απολογισμού της συμβολής του κορυφαίου Γάλλου ανθρωπολόγου σε έναν τομέα για τον οποίο δεν θα ανέμενε κανείς την εκδήλωση του ενδιαφέροντός του, καθώς βρισκόταν μακριά από το αντικείμενο των ερευνών του: τον αρχαιοελληνικό κόσμο.

O ίδιος δεν υπήρξε ελληνιστής ούτε ιστορικός της αρχαίας Ελλάδας. Eίναι γνωστό ότι από νωρίς στράφηκε στη μελέτη των λαών χωρίς γραφή, ξεκινώντας τις εθνογραφικές του έρευνες από τους Iνδιάνους του Aμαζονίου. Aσχολήθηκε με τη σκέψη που παρέμεινε σε «άγρια κατάσταση» αποδεικνύοντας ότι αυτή μπορεί να συνυπάρξει με την «καλλιεργημένη» σκέψη. Συγκεντρώνοντας στοιχεία για τη ζωή αυτών των λαών, οι οποίοι χωρίς να είναι πρωτόγονοι ή απολίτιστοι σύμφωνα με την επικρατούσα έως τότε επιστημονική κατάταξη, διαπίστωσε ότι διαθέτουν εξίσου οργανωμένες κοινωνίες που ανταποκρίνονται στις ανάγκες τους. H συστηματική καταγραφή των λεπτομερειών της καθημερινότητας και η ανάλυση της, εκ των πραγμάτων, ιδιαίτερης σχέσης αυτών των ανθρώπων με τη φύση επέτρεψαν στον Λεβί-Στρως να προχωρήσει σε σημαντικές παρατηρήσεις για τις επιστήμες της ανθρωπολογίας και εθνολογίας.

Συγχρόνως όμως πολλές από αυτές τις παρατηρήσεις του, στηριζόμενες στους μύθους των Iνδιάνων, τον οδήγησαν στη δημιουργία ενός υποδειγματικού τρόπου ανάλυσης των μύθων που συνοψίζεται ως εξής: κάθε μυθική αφήγηση αναλύεται ξεχωριστά· γεγονότα του μύθου που αποτελούν διαδοχικές πράξεις εκφράζονται με όσο το δυνατόν μικρότερες φράσεις· κάθε φράση καταγράφεται σε ένα δελτίο. Oμαδοποιούνται τα δελτία με φράσεις που κινούνται στην ίδια λογική των μυθικών στοιχείων και απαρτίζουν ενότητες. Oι πραγματικές συστατικές ενότητες του μύθου δεν αποτελούν κατ’ αυτόν τον τρόπο απομονωμένες σχέσεις, αλλά συνιστούν ομάδες σχέσεων· μέσα από τον συνδυασμό αυτών των ομάδων οι συστατικές ενότητες αποκτούν λειτουργία. H μέθοδός του, στηριζόμενη στη δομική ανάλυση των μύθων, θα απομακρύνει τη δυσκολία που υπήρχε στις μυθολογικές μελέτες, οι οποίες είχαν στόχο την «αναζήτηση της αυθεντικής ή πρωταρχικής εκδοχής του μύθου».

Aντιθέτως, σύμφωνα με τον Λεβί-Στρως, «κάθε μύθος αποσαφηνίζεται με το σύνολο όλων των εκδοχών του», καθώς «δεν υπάρχει μία “αληθινή” εκδοχή, της οποίας αντίγραφα ή παραποιημένες απηχήσεις θα ήταν όλες οι άλλες. Όλες οι εκδοχές ανήκουν στον μύθο» («La structure des mythes», Anthropologie Structurale, Παρίσι 1958, σ. 242). Η μέθοδος αυτή συνέβαλε στην αναζωογόνηση των ερευνών στον τομέα των αρχαιοελληνικών μύθων, αλλά και στην προσέγγιση των θεμάτων της θρησκείας και των θεσμών στον αρχαιοελληνικό κόσμο γενικότερα, προσφέροντας στους ελληνιστές και μελετητές των μύθων και της σκέψης της αρχαίας Ελλάδας πολύτιμα εργαλεία ανάλυσης και έρευνας.

Αναλύοντας τους μύθους, ο Λεβί-Στρως ανακαλύπτει εκτός από το συνηθισμένο νόημα που παρέχει μια αφήγηση κι ένα δεύτερο που δεν είναι εξαρχής φανερό, όπως το πρώτο, γιατί βρίσκεται πίσω από τις λέξεις και διακρίνεται στις μόνιμες δομές της γλώσσας: ότι δηλαδή εκτός από το αφηγηματικό πεδίο υπάρχει και το σημασιολογικό. Προκειμένου να αποσαφηνίσει τη μέθοδό του, επιλέγει το παράδειγμα του γνωστού μύθου του Οιδίποδα για να εφαρμόσει την τεχνική του. Εντοπίζει στα συστατικά αυτού του μύθου στοιχεία που ομαδοποιούνται σε τέσσερις κατηγορίες-στήλες: (α) σχέσεις συγγένειας που χαρακτηρίζονται από τον βαθμό της υπερεκτίμησης (ο Κάδμος που αναζητεί την αδελφή του Ευρώπη, ο Οιδίπους που παίρνει ως σύζυγο τη μητέρα του Ιοκάστη, η Αντιγόνη που παρά την απαγόρευση ενταφιάζει τον αδελφό της Πολυνείκη), (β) σχέσεις συγγένειας, υποτιμημένες ή απαξιωμένες (ο Οιδίπους σκοτώνει τον πατέρα του Λάιο, οι δυο γιοι του, Πολυνείκης και Ετεοκλής, αλληλοσκοτώνονται), (γ) άρνηση της αυτοχθονίας, της σχέσης δηλαδή με τη γη (ο Κάδμος και ο Οιδίπους σκοτώνουν κάποια τέρατα που προέρχονται από τη γη, αντιστοίχως τον δράκοντα και τη Σφίγγα) και (δ) σύνδεση με τη γη (ο Λάβδακος, ο Λάιος και ο Οιδίπους έχουν ελάττωμα στο βάδισμα ή κάποια αδυναμία που αποδεικνύει τη σύνδεση με το έδαφος από το οποίο προήλθαν). Τα στοιχεία αυτά σε συγχρονικό επίπεδο αντιτίθενται μεταξύ τους αλλά και αντιστοιχούν το ένα με το άλλο.

Η ανάλυση αυτή, που υποδεικνύει μια νέα ανάγνωση των μύθων, βοήθησε τους ειδικούς της μυθολογίας και κοινωνικής ανθρωπολογίας στην αρχαία Ελλάδα να αναπτύξουν και προχωρήσουν τη μέθοδο του Λεβί-Στρως (Jean-Pierre Vernant, Marcel Detienne, Pierre Vidal-Naquet) εμπλουτίζοντας τη μελέτη του αρχαίου κόσμου με νέα στοιχεία, αποτελέσματα μακροχρόνιων ερευνών σε λαούς που πρόλαβε ο σπουδαίος ανθρωπολόγος να γνωρίσει και να ζήσει κοντά τους. Συγχρόνως εξοικείωσε τους ελληνιστές -μια συντηρητική κατά τα άλλα επαγγελματική ομάδα, η οποία δύσκολα δέχεται νέες ιδέες και προτάσεις και μάλιστα από επιστήμονες που θεωρούνται ότι βρίσκονται εκτός του χώρου- με αντιθετικά ζεύγη, όπως φύση-νόμος, αρσενικό-θηλυκό, ωμό-ψημένο, κρεατοφαγία-χορτοφαγία, αυτοχθονία-γέννηση από πατέρα και μητέρα κ.λπ., ζεύγη ωστόσο που υπήρχαν στην αρχαιοελληνική σκέψη, αλλά παρέμεναν ανεκμετάλλευτα. Τέλος, ενθάρρυνε τη μελέτη του μικρού γεγονότος, της ασήμαντης λεπτομέρειας και της ανανέωσης του ενδιαφέροντος για θέματα που δεν αποτελούσαν πρώτη επιλογή των ερευνητών του αρχαίου κόσμου, όπως δούλοι, ξένοι, παιδιά, γυναίκες.

* Ο Αθανάσιος Στεφανής είναι ερευνητής της Ακαδημίας Αθηνών και σύμβουλος-καθηγητής στο Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο

Το απρόβλεπτο και το προβλεπτό

• ΑΠΟΛΟΓΙΣΜΟΣ

• του ΝΙΚΟΥ ΜΟΥΖΕΛΗ | ΤΟ ΒΗΜΑ, Κυριακή 8 Νοεμβρίου 2009

Η συμβολή του Levi-Strauss δεν περιορίστηκε στον χώρο της ανθρωπολογίας. Η στρουκτουραλιστική μεθοδολογία του επηρέασε μια σειρά από πειθαρχίεςαπό την ψυχανάλυση και την κοινωνιολογία μέχρι τη λογοτεχνία και τον αλτουσεριανό μαρξισμό. Για τον διάσημο γάλλο διανοητή κάθε κοινωνικός θεσμός, όπως η γλώσσα, η οικογένεια, η μαγειρική κτλ., διέπεται από έναν κρυφό κώδικα. Ο κώδικας είναι «κρυφός» με την έννοια πως ακολουθούμε τους επί μέρους κανόνες του χωρίς να έχουμε θεωρητική γνώση αυτών των κανόνων. Αν πάρουμε τη γλώσσα σαν παράδειγμα, μπορούμε να τη μιλάμε χωρίς να ξέρουμε ή έχοντας ξεχάσει τους γραμματικούς και συντακτικούς κανόνες που αποστηθίσαμε στο σχολείο.

Κατά τον Levi-Strauss όλοι οι θεσμοί λειτουργούν όπως η γλώσσα. Λειτουργούν στη βάση κρυφών κωδίκων που η στρουκτουραλιστική μέθοδος προσπαθεί να αποκρυπτογραφήσει, να φέρει στην επιφάνεια. Η στρουκτουραλιστική προσέγγιση είναι ιδιαίτερα χρήσιμη στη συγχρονική, στατική ανάλυση πολιτισμικών κυρίως προϊόντων/φαινομένων, όπως τα παραμύθια, οι μύθοι, η λογοτεχνία, η μουσική κτλ.

Σήμερα στις κοινωνικές επιστήμες δεν είναι πια ο στρουκτουραλισμός αλλά ο μεταστρουκτουραλισμός που είναι της μόδας. Ο τελευταίος θεωρεί ότι ο κοινωνικός κόσμος δεν λειτουργεί σαν ένα καλοκουρδισμένο ρολόι. Το κοινωνικό είναι χαώδες, ρευστό, απρόβλεπτο, τυχαίο. Οι κρυφοί κώδικες υπάρχουν κυρίως στη φαντασία των στρουκτουραλιστών. Δεν συμφωνώ με αυτή την άποψη. Στον χώρο του κοινωνικού υπάρχει το χαώδες αλλά υπάρχει και το δομημένο, υπάρχει το απρόβλεπτο αλλά υπάρχει και το προβλεπτό, υπάρχει το απροσδιόριστο αλλά και το προσδιορισμένο. Βέβαια, ο στρουκτουραλισμός δεν είναι το μαγικό κλειδί που ανοίγει όλες τις πόρτες. Ανοίγει όμως ορισμένες από αυτές.

• Ο κ.Νίκος Μουζέλης είναι ομότιμος καθηγητής Κοινωνιολογίας στη London School of Εconomics.

Ο αιώνας Λεβί-Στρος

• ΑΠΟΛΟΓΙΣΜΟΣ

• Ποιος ήταν ο ανθρωπολόγος και εθνολόγος που πέθανε 101 ετών, αφού πρώτα άλλαξε τον τρόπο σκέψης στον 20ό αιώνα και τον τρόπο να βλέπουμε άλλους πολιτισμούς

• του ΝΙΚΟΥ ΜΠΑΚΟΥΝΑΚΗ | ΤΟ ΒΗΜΑ, Κυριακή 8 Νοεμβρίου 2009

Λένε πως όσοι ασχολούνται επαγγελματικά με τον χρόνο, όσοι μελετούν τις αργόσυρτες δομές πανάρχαιων πολιτισμών και κοινωνιών, υπογράφουν μεγάλης διάρκειας συμβόλαια ζωής. Ο εθνολόγος και ανθρωπολόγος Κλοντ Λεβί-Στρος, του οποίου ο θάνατος, σε ηλικία 101 ετών, ανακοινώθηκε την Τρίτη 3 Νοεμβρίου, δεν διέψευσε τον κανόνα. Διέτρεξε όλον τον 20όν αιώνα, είναι ο πατέρας του στρουκτουραλισμού και ορισμένα από τα βιβλία του, ιδιαίτερα ηΑγρια σκέψη(στα ελληνικά από τον Παπαζήση) και οι Θλιβεροί Τροπικοί (στα ελληνικά από τη Χατζηνικολή), θεωρούνται βίβλοι ολόκληρης της δυτικής σκέψης. Δεν είναι τυχαίο ότι στις 28 Νοεμβρίου 2008 περισσότεροι από 12.000 άνθρωποι επισκέφθηκαν το Μουσείο Μπρανλί στο Παρίσι, στις όχθες του Σηκουάνα, ένα από τα καινούργια μουσεία της γαλλικής πρωτεύουσας, για τις ειδικές εκδηλώσεις που διοργανώθηκαν εκείνη την ημέρα με την αφορμή των 100ών γενεθλίων του Κλοντ Λεβί-Στρος. Ηταν από τους τελευταίους μεγάλους μιας ολόκληρης γενιάς γάλλων διανοουμένων που δημιούργησαν σχολές, συνενοχές, άλλαξαν τον τρόπο να βλέπουμε την επιστήμη και τα πράγματα, άλλαξαν τον τρόπο να βλέπουμε τους εαυτούς μας και άφησαν ανεξίτηλη σφραγίδα σε αυτό που ονομάζουμε επιστήμες του ανθρώπου (human sciences).

Από τους απολίτιστους στους πολιτισμένους

Ο Κλοντ Λεβί-Στρος μάς έδειξε, μελετώντας τις τελετουργίες των «απολίτιστων», ότι και οι κοινωνίες των «πολιτισμένων» έχουν ανάγκη από αυτές, ιδιαίτερα σήμερα, σε μια εποχή ισοπέδωσης, με συμπτώματα εντονότερα σε κοινωνίες ρηχές σαν τη δική μας. Δεν αναφέρω τυχαία τη λέξη «απολίτιστος». Οταν άρχισε να διδάσκει στη Σχολή Ανωτάτων Σπουδών (Εcole des Ηautes Εtudes), τότε κομμάτι της Σορβόννης, η έδρα του είχε τίτλο «Θρησκείες των απολίτιστων λαών». Κάποια μέρα ένας αφρικανός ακροατής του διαμαρτυρήθηκε. Αλλαξε την ονομασία της έδρας σε «Θρησκείες των λαών που δεν γνωρίζουν τη γραφή», αφού, όπως έλεγε, «δεν μπορούσαμε να λέμε ότι οι άνθρωποι που έρχονταν να συζητήσουν μαζί μας στη Σορβόννη ήταν απολίτιστοι». Ο Κλοντ Λεβί-Στρος γεννήθηκε συμπτωματικά στις Βρυξέλλες το 1908. Ο πατέρας του ήταν ζωγράφος και είχε καταφύγει εκεί προσωρινά το ίδιο έτος γιατί είχε βρει παραγγελίες. Δυόμισι μηνών επέστρεψε στο Παρίσι. Παριζιάνος λοιπόν και μάλιστα κάτοικος του 16ου διαμερίσματος, του πιο μεγαλοαστικού διαμερίσματος της γαλλικής πρωτεύουσας, που σήμερα του προκαλεί αφόρητη πλήξη, όπως είχε δηλώσει. Παριζιάνος αλλά πολίτης του κόσμου, όχι ακριβώς κοσμοπολίτης αλλά εθνολόγος, νομάς όχι στα μεγάλα καφενεία και στα πολυτελή ξενοδοχεία αλλά σε καλύβες άλλων νομάδων, νομαδικών φυλών των Τροπικών. Οι γονείς του ήταν άθεοι, μολονότι η μητέρα του ήταν κόρη ραβίνου. Τον ίδιο δεν τον απασχόλησε ποτέ η σχέση με έναν προσωπικό Θεό. Μελέτησε και δίδαξε βέβαια Ιστορία των Θρησκειών και, όπως δήλωσε σε μια μεγάλη συνέντευξή του το 1988,«σήμερα σέβομαι πολύ περισσότερο τη θρησκεία απ΄ όσο όταν ήμουν 18 ή 20 ετών». Στα 16 του γοητεύθηκε από τον Μαρξ. Σπούδασε Νομικά και Φιλοσοφία αλλά παθιάστηκε περισσότερο με την πολιτική και την πολιτική σκέψη.

Το αποκαλυπτικό ταξίδι στη Βραζιλία

Αρχισε να κερδίζει τα προς το ζην ως καθηγητής σε λύκειο και η αποφασιστική στιγμή της ζωής του ήρθε στις αρχές του 1935, όταν έφυγε για τη Βραζιλία. Την αναχώρησή του την αφηγείται στο μείζον βιβλίο τουΘλιβεροί Τροπικοί. Γύρω στα 1930 άρχισε να διαδίδεται μεταξύ των νεαρών φιλοσόφων ότι υπήρχε ένας κλάδος που τον έλεγαν εθνολογία και που δεν είχε αναγνωριστεί επισήμως, παρ΄ ότι στο Παρίσι είχε ιδρυθεί Ινστιτούτο Εθνολογίας και το παλιό Εθνογραφικό Μουσείο είχε μετονομαστεί σε Μουσείο του Ανθρώπου. Τα πράγματα λοιπόν άλλαζαν και αυτός έβλεπε την ευκαιρία να συνδυάσει τις φιλοσοφικές σπουδές του, τον μαρξισμό και την περιπέτεια. Πήγε στη Βραζιλία, στο Πανεπιστήμιο του Σάο Πάολο, επειδή ήθελε να γίνει εθνολόγος. Στο τέλος της πρώτης ακαδημαϊκής χρονιάς, αντί να επιστρέψει με τη γυναίκα του στη Γαλλία, πήγαν στο Μάτο Γκρόσο, στην περιοχή των Ινδιάνων Καντουβέο και Μπορόρο. Εκεί άρχισε η μεγάλη περιπέτεια που ανέδειξε τον Κλοντ Λεβί-Στρος κατεξοχήν εθνολόγο του 20ού αιώνα, τον επιστήμονα που το όνομά του ταυτίστηκε με την εθνολογία, δημιούργησε σχολή και ακολουθήθηκε από πλήθος μαθητών. «Βρισκόμουν σε κατάσταση πνευματικής υπερδιέγερσης» θυμόταν αργότερα.«Ενιωθα να ξαναζώ τις περιπέτειες των πρώτων περιηγητών του 16ου αιώνα. Ανακάλυπτα τον Νέο Κόσμο και όλα μου φαίνονταν μυθικά, τα τοπία, τα ζώα, τα φυτά...». Το 1936 διοργάνωσε στο Παρίσι μια έκθεση με κεραμικά και διακοσμημένα δέρματα των Καντουβέο. Στη Βραζιλία, εκτός από τους Ινδιάνους, συνάντησε και τον ιστορικό Φερνάν Μπροντέλ, ο οποίος είχε πάει και αυτός να διδάξει, τον άνθρωπο που άλλαξε την επιστήμη της Ιστορίας. Εφυγε από τη Βραζιλία το 1939 για να μην ξαναγυρίσει ποτέ, παρά μόλις το 1985, ως μέλος μιας αποστολής του προέδρου Μιτεράν.

Η Νέα Υόρκη και οι Ινδιάνοι της Αμερικής

Στον πόλεμο βρέθηκε στη Νέα Υόρκη χάρη σε μια πρόσκληση από τη Νew School for Social Research και ένα πρόγραμμα του Ιδρύματος Ροκφέλερ για τη διάσωση των ευρωπαίων διανοουμένων από τους ναζιστές. Στις ΗΠΑ υπέγραφε πια ως Κλοντ Λ. Στρος, κατόπιν υποδείξεως της Σχολής. Οι φοιτητές θα έβρισκαν αστείο έναν καθηγητή που το επώνυμό του θα ταυτιζόταν με τη γνωστή μάρκα των μπλουτζίν παντελονιών. Στην Αμερική έζησε μέσα στην ομάδα ενός μικρόκοσμου καλλιτεχνών όπως ο Μπρετόν, ο Τανγκί, ο Ντυσάν, ο Μαξ Ερνστ, η Λεονόρα Κάρινγκτον. Στις ΗΠΑ η Υπηρεσία Αμερικανικής Εθνολογίας ξεκινούσε τότε τη σύνταξη του «Εγχειριδίου των Ινδιάνων της Λατινικής Αμερικής» και τον κάλεσαν αμέσως να συνεργαστεί.

Τον Ιανουάριο του 1945 επέστρεψε στο Παρίσι, ύστερα από ένα δύσκολο ταξίδι με μια αμερικανική νηοπομπή, καθώς ο πόλεμος δεν είχε τελειώσει. Τοποθετήθηκε στη Διεύθυνση Πολιτιστικών Ανταλλαγών και ήταν επιφορτισμένος να δέχεται όσους ήθελαν να επισκεφθούν τις ΗΠΑ. Σε αυτή την υπηρεσία πρωτογνώρισε τον Μερλό-Ποντί. Και καθώς δεν ήξερε τίποτε από ό,τι συνέβαινε στη Γαλλία, ρώτησε τον φιλόσοφο τι ήταν ο υπαρξισμός. Ο Μερλό-Ποντί τού απάντησε πως ήταν μια προσπάθεια αναβίωσης της υψηλής φιλοσοφίας σύμφωνα με την παράδοση του Καρτέσιου και του Καντ.

Τον Απρίλιο του 1945 ξαναγύρισε στη Νέα Υόρκη ως μορφωτικός ακόλουθος. Ηταν ένα δώρο καθώς τότε έγραφε τις Θεμελιώδεις δομές της συγγένειας και είχε απόλυτη ανάγκη από τις αμερικανικές βιβλιοθήκες. Επέστρεψε στη Γαλλία στο τέλος του 1947. Εχοντας ζήσει 13 χρόνια μακριά από τη Γαλλία, δεν ήταν εξοικει ωμένος με τις ίντριγκες των ανωτάτων εκπαιδευτικών ιδρυμάτων. Εθεσε δύο φορές υποψηφιότητα για το Κολέγιο της Γαλλίας και τις δύο φορές καταψηφίστηκε, το 1949 και το 1950, θύμα αντιπαλοτήτων ανάμεσα στους συντηρητικούς και στους φιλελευθέρους. Εξελέγη τελικά δέκα χρόνια μετά, παρ΄ όλο που είχε δεχθεί προειδοποίηση ότι δεν θα έμπαινε ποτέ στο Κολέγιο.

Η ώρα των «Θλιβερών Τροπικών»

Οι Θλιβεροί Τροπικοί εκδόθηκαν το 1955. Η υποδοχή ήταν πρωτοφανής. Ο Μισέλ Λερίς, ο Μορίς Μπλανσό, ο Ζορζ Μπατάιγ, ο Ρεϊμόν Αρόν το αγκάλιασαν. Το περιβάλλον των εθνολόγων ήταν πιο συγκρατημένο. Το 1958 εκδόθηκε ηΔομική Ανθρωπολογία, ένα βιβλίο που πρόσεξαν και σχολίασαν οι φιλόσοφοι, οι κοινωνιολόγοι, οι ιστορικοί. Ακολούθησαν ύστερα από λίγα χρόνια τα επίσης θρυλικά βιβλία O τοτεμισμός σήμερα και Η άγρια σκέψη, με την οποία εγκαινιάζεται ο στρουκτουραλισμός, θεωρία αλλά και μέθοδος στις κοινωνικές επιστήμες που δημιούργησε μόδα.

Ακριβώς λόγω αυτής της μόδας τις δεκαετίες του ΄60 και του ΄70 το όνομα του Κλοντ Λεβί-Στρος συνδέθηκε με τα ονόματα του Φουκό, του Λακάν, του Μπαρτ. Ελεγε αργότερα ότι αυτό το ανακάτεμα τον εκνεύριζε. Αισθανόταν ότι είχε περισσότερα κοινά σημεία με τον ελληνιστή και μελετητή των ελληνικών μύθων Ζαν-Πιερ Βερνάν παρά με τον Φουκό ή με τον Μπαρτ. Αν τον ένωνε κάτι με αυτούς, όπως πάλι ο ίδιος έλεγε, ήταν οι αυταπάτες. Από το 1964 ως το 1971 εκδόθηκαν οι τέσσερις τόμοι των Μυθολογικών. Το 1973 έγινε μέλος της Γαλλικής Ακαδημίας. Εξελέγη στον πρώτο γύρο με διαφορά μιας ψήφου. Στην ομιλία του είχε πει κάνοντας αίσθηση: «Οταν περνάει κανείς τη ζωή του μελετώντας τις τελετουργίες μακρινών λαών δεν έχει λόγο να μη σέβεται τις τελετουργίες της κοινωνίας μέσα στην οποία γεννήθηκε και στην οποία ζει».

Πρόσφατα ο οίκος Gallimard συγκέντρωσε τα έργα του στη γνωστή σειρά κύρους της Πλειάδας (Ρleiade). Ηταν ένα εκδοτικό αλλά και εμπορικό γεγονός, καθώς χιλιάδες αντίτυπα του τόμου, με τους Θλιβερούς Τροπικούς, την Αγρια σκέψη και άλλα έργα του Κλοντ Λεβί-Στρος, «έφυγαν» σε ελάχιστες ημέρες. Ο ανθρωπολόγος δεν είχε καλύψει τον αφηγητή. Ο αφηγηματικός λόγος του εξακολουθεί να γοητεύει.

* Τα αποσπάσματα προέρχονται από τη μεγάλη συνέντευξη του Κλοντ-Λεβί Στρος στον Ντιντιέ Εριμπόν που κυκλοφόρησε στα ελληνικά το 1998 από τις εκδόσεις Ολκός με τίτλο Μνήμες μακρινές και πρόσφατες.

Στα ελληνικά

Το μεγαλύτερο μέρος του έργου του Κλοντ Λεβί-Στρος έχει μεταφραστεί στα ελληνικά. Παπαζήσης, Χατζηνικολή, Αρσενίδης, Καρδαμίτσας, Γκοβόστης, Γνώση, Ολκός και Πατάκης είναι οι εκδοτικοί οίκοι από όπου κυκλοφορούν τα έργα του. (Λεπτομερής κατάλογος στο www. biblionet.gr) Με την ευκαιρία των 100 χρόνων του το 2008 κυκλοφόρησε από τον Κέδρο το λεύκωμα Νοσταλγία για τη Βραζιλία με 180 φωτογραφίες που τράβηξε ο Κλοντ-Λεβί Στρος στον Αμαζόνιο το διάστημα 1935-1938.

Ο στρουκτουραλισμός σε 4 ερωτήσεις

• Τι είναι ο στρουκτουραλισμός;

Πρόκειται για μια θεωρία η οποία υποστηρίζει ότι ο άνθρωπος μπορεί να γίνει αντιληπτός μόνο μέσα από ένα δίκτυο συμβολικών σχέσεων- δομών στις οποίες συμμετέχει χωρίς να το συνειδητοποιεί. Εμπνευσμένη από έρευνες στους τομείς της ανθρωπολογίας, της εθνολογίας και της γλωσσολογίας, η αντίληψη αυτή αναπτύχθηκε μετά τον Β Δ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Στην πρώτη μεγάλη μελέτη του που έγραψε το 1949 υπό τον τίτλο «Οι στοιχειώδεις δομές της συγγένειας», ο Κλοντ Λεβί-Στρος εξέθεσε τη σημασία της απαγόρευσης της αιμομιξίας μεταξύ ανδρών και γυναικών στους Ινδιάνους του Αμαζονίου. Το ίδιο πλέγμα ερμηνείας επαναλαμβάνεται στους «Θλιμμένους Τροπικούς». Σε όλους τους τομείς της κοινωνικής ζωής, ακόμη και στην καλλιτεχνική παραγωγή, όπως για παράδειγμα μέσα από τα έργα του Προυστ ή του Βάγκνερ, ο Κλοντ Λεβί-Στρος θέλησε να καταδείξει τους νόμους οι οποίοι δομούν την ανθρώπινη παραγωγή και της δίνουν την έννοιά της.

Σχετικά με αυτού του είδους τη στρουκτουραλιστική ευαισθησία έχουν θεωρηθεί τα έργα τόσο φιλοσόφων όπως ο Μισέλ Φουκό ή ο Λουί Αλτουσέρ, και γλωσσολόγων όπως ο Ρομάν Γιάκομπσον όσο και ψυχαναλυτών όπως ο Ζακ Λακάν, ο οποίος δήλωσε, στα βήματα του Λεβί-Στρος, ότι «το ασυνείδητο είναι δομημένο σαν μια γλώσσα».

• Είναι ο Κλοντ Λεβί-Στρος ο ιδρυτής του;

Το έργο του Κλοντ Λεβί-Στρος προφανώς συνδέεται με ένα τεράστιο κίνημα ιδεών το οποίο γεννήθηκε στη δεκαετία του 1960 και ονομάστηκε στρουκτουραλισμός. Παρ΄ ότι κρατήθηκε πάντα σε απόσταση από αυτή την ονομασία, η οποία για ένα διάστημα αποτέλεσε τεράστια μόδα, ο συγγραφέας των «Θλιμμένων Τροπικών» μπορεί να θεωρηθεί ο βασικός θεμελιωτής αυτού του νέου τρόπου σκέψης.

• Τι απήχηση είχε ο στρουκτουραλισμός την εποχή του;

Η επιρροή του ήταν πολύ σημαντική στη Γαλλία και στο εξωτερικό, ιδιαίτερα στις Ηνωμένες Πολιτείες, γιατί εναντιωνόταν στον υπαρξισμό, όπου κυριαρχούσε η προσωπικότητα του Ζαν-Πολ Σαρτρ. Ο τελευταίος θεωρούσε τον άνθρωπο υποκείμενο ον και κύριο του πεπρωμένου του, άποψη την οποία ο Λεβί-Στρος αμφισβήτησε ριζικά για την«αφέλειά»της.

• Πώς γίνεται αντιληπτός σήμερα;

Σήμερα ο στρουκτουραλισμός θεωρείται ένα ρεύμα σκέψης το οποίο κατέδειξε τα όρια της ανθρώπινης ελευθερίας αλλά επίσης ένα κίνημα το οποίο ορισμένες φορές παρασύρθηκε σε έναν ακατάληπτο δογματισμό. Εξάλλου μεγάλοι στοχαστές όπως ο Εμμανουέλ Λεβινάς, αμφισβήτησαν τον Λεβί-Στρος προσάπτοντάς του ότι λησμονεί τη σημασία του ανθρώπινου προσώπου. [ΤΟ ΒΗΜΑ, Κυριακή 8 Νοεμβρίου 2009]

«Έφυγε» σε ηλικία 100 ετών ο κορυφαίος Γάλλος ανθρωπολόγος Κλοντ-Λεβί Στρος

Reuters

Ο Κλοντ-Λεβί Στρος θα γινόταν 101 ετών στο τέλος του μήνα

Ο «πατέρας» της σύγχρονης ανθρωπολογίας, Κλοντ-Λεβί Στρος, απεβίωσε στην ηλικία των 100 στο Παρίσι, όπως ανακοίνωσε η Γαλλική Ακαδημία την Τρίτη, χωρίς να δίνει περισσότερες πληροφορίες για τις συνθήκες του θανάτου του.

Ο δομιστής Κ-Λ.Στρος αποτέλεσε έναν από τους πλέον σημαίνοντες Γάλλους διανοούμενους του 20ου αιώνα, και συνέβαλε τα μέγιστα στη διαμόρφωση της σύγχρονης ανθρωπολογίας, εισάγοντας νέες έννοιες.

Με το έργο του έδειξε ότι η ανθρώπινη συμπεριφορά βασίζεται σε λογικά συστήματα τα οποία, αν και μπορεί να διαφέρουν εξωτερικά από κοινωνία σε κοινωνία, συγκροτούν κοινές δομές.

Γεννημένος στις Βρυξέλλες το 1908, με στέρεες φιλοσοφικές σπουδές, ο Λεβί Στρος έκανε πολλά ώστε να αποκατασταθεί η «πρωτόγονη» σκέψη, ανέτρεψε την ιδέα ότι ο δυτικός είναι ένας ανώτερος πολιτισμός και αμφισβήτησε την πρωτοκαθεδρία του ανθρώπου ανάμεσα στα άλλα έμβια όντα.

«Αν ο άνθρωπος κατέχει εξ αρχής δικαιώματα ως έμβιο ον, προκύπτει ότι αυτά τα δικαιώματα, που αναγνωρίζονται τόσο στην ανθρωπότητα όσο και στο είδος, συναντούν τα φυσικά τους όρια στα δικαιώματα των άλλων ειδών. Τα δικαιώματα της ανθρωπότητας σταματούν εκεί όπου η άσκησή τους θέτει σε κίνδυνο τα δικαιώματα των άλλων ειδών» είχε πει.

Γόνος αλσατοεβραϊκής οικογένειας, μελέτησε συστηματικά την ανθρώπινη κοινωνία και τις λειτουργίες της. Πήρε το πανεπιστημιακό δίπλωμα της Φιλοσοφικής σχολής το έτος 1931, ενώ βρέθηκε στους κόλπους του SFIO, προδρόμου του Σοσιαλιστικού Κόμματος.

Από τη θέση καθηγητή στο πανεπιστήμιο του Σάο Πάολο, έκανε από το 1935 πολλές εθνογραφικές αποστολές σε όλον τον Αμαζόνιο. Το 1941 θα καταφέρει να φθάσει στη Νέα Υόρκη, όπου δίδαξε κατά τον Β’ Παγκόσμιο πόλεμο, για να επιστρέψει στη γενέτειρά του μεταπολεμικά και να γίνει καθηγητής Ανθρωπολογίας στο «Κολέγιο της Γαλλίας», όπου δίδαξε έως το 1982.

Το 1973 εισήλθε στη Γαλλική Ακαδημία, κατέχοντας ισοβίως την έδρα της Εθνολογίας.

Στα έργα του Στοιχειώδεις δομές συγγένειας των πρωτόγονων λαών και Δομική ανθρωπολογία θεμελίωσε τον δομισμό, εφαρμόζοντάς τον σε όλα τα ανθρώπινα είδη.

Κατά τη διάρκεια της καριέρας του, το κυριότερο μέρος της οποίας κράτησε περίπου έξι δεκαετίες, συνέγραψε θεμελιώδεις μελέτες για τον επιστημονικό του κλάδο, όπως τους Θλιβερούς Τροπικούς, το Μύθος και Νόημα, και την Αγρια Σκέψη.

Με επιβλητικό παράστημα και διεισδυτικό βλέμμα πίσω από τα χαρακτηριστικά γυαλιά του, εξαιρετικά φιλόμουσος και ειδικά φίλος της όπερας, λάτρης της Ιαπωνίας, βουδιστής στο τελευταίο στάδιο της ζωής, ο αιωνόβιος Γάλλος διανοητής διακρινόταν από μία «εκφοβιστική ντροπαλότητα», σύμφωνα με το στενό του περιβάλλον.

Στα τέλη της μακράς ζωής του έζησε σε ένα διακριτικό διαμέρισμα στο Παρίσι. Έγραψε, τότε, το έργο Από Κοντά και από Μακριά.

«Παρατηρώ την τρομακτική εξαφάνιση ειδών της πανίδας και της χλωρίδας. Το ανθρώπινο είδος ζει σε ένα καθεστώς εσωτερικής δηλητηρίασης. Σκέφτομαι τον κόσμο στον οποίο τελειώνω τις ημέρες μου. Και δεν αγαπώ αυτόν τον κόσμο», εξομολογήθηκε το 2005 σε μία από τις σπάνιες συνεντεύξεις που έδωσε σε προχωρημένη ηλικία.

Η Γαλλική Ακαδημία σχεδιάζει αφιέρωμα στον Κλοντ-Λεβί Στρος προς το τέλος της εβδομάδας.

Ο Γάλλος πρόεδρος Νικολά Σαρκοζί απέτισε φόρο τιμής «στον ακούραστο ανθρωπιστή, τον ερευνητικό πανεπιστημιακό, που πάντα αναζητούσε νέες γνώσεις, στον άνθρωπο που ήταν ελεύθερος από κάθε σεκταρισμό και κάθε κατήχηση, τον Κλοντ-Λεβί Στρος».

Ο Σαρκοζί είχε επισκεφθεί την πέρυσι τον Στρος με την ευκαιρία των εκατοστών γενεθλίων του για να του εκφράσει «την αναγνώριση όλου του έθνους».

Newsroom ΔΟΛ, με πληροφορίες από Associated Press