Τα όνειρα της Μαργκερίτ Γιουρσενάρ

• Από τον Θάνο Φωσκαρίνη

• Μαργκερίτ Γιουρσενάρ: Τα Ονειρα και οι Μοίρες, μτφρ: Νίκος Δομαζάκης, εκδ. Ι. Χατζηνικολή, σ. 230, 19,17 ευρώ

Η Γιουρσενάρ έχει αναγνωριστεί ως μεγάλη πεζογράφος του κριτικού ρεαλισμού. Μια οξυδερκής πραγματίστρια και φιλόσοφος τής ιστορίας. Οταν μαθαίνεις ότι έχει ασχοληθεί με ένα τόσο απροσδόκητο για τη θεματολογία της ζήτημα, όπως τα όνειρα και οι μοίρες, δεν μπορείς παρά να θελήσεις με περιέργεια να τη διαβάσεις. Αλλωστε η Γιουρσενάρ με τα πρωτότυπα κάθε φορά θέματά της συνηθίζει να εκπλήσσει ευχάριστα τους αναγνώστες της.

«Τα Ονειρα και ο Μοίρες» είναι μια συλλογή πεζών της όχι πολύ γνωστή. Πρωτοεκδόθηκε το 1937 και περιέχει καταγραφές ονείρων της εκείνης της περιόδου, όνειρα που η ίδια θεωρούσε σημαντικά ή αντιπροσωπευτικά της ζωής της και του ψυχισμού της. Από τους επιμελητές της γαλλικής, μεταθανάτιας επανέκδοσης μαθαίνουμε ότι λογάριαζε να ξαναβγάλει το βιβλίο αναθεωρημένο κι εμπλουτισμένο με νέα στοιχεία, αλλά, δυστυχώς δεν πρόλαβε.

Σήμερα, έχουμε στα χέρια μας το υλικό που βρέθηκε στα κατάλοιπά της, δηλαδή τα κείμενα στην οριστική τους μορφή με την προσθήκη σημειώσεων και παρατηρήσεων δοκιμιακού, επιστημονικού ή αυτοβιογραφικού χαρακτήρα, που συναντάμε στο δεύτερο μέρος του βιβλίου, στις ενότητες «Φάκελος» και «Ποικίλα έγγραφα».

Τη συγγραφέα δεν την απασχολεί μόνον η ιδιότυπη θεματική τού ονείρου, που είναι αχανής βεβαίως και απεριόριστη, αλλά και η ίδια η λειτουργία αυτής καθεαυτήν της ψυχικής δραστηριότητας του εν υπνώσει ανθρώπου. Το όνειρο ως ύλη οπτικών και ψυχικών ερεθισμών γεννά ένα γεμάτο μυστήριο και γοητεία, ανεξερεύνητο σύμπαν, γνώσης και αγνωσίας, που από την αρχαιότητα υπήρξε αντικείμενο μελέτης.

«Η ευκολία που επικρατεί στο όνειρο -γράφει κάπου- είναι τέτοια που απολαμβάνω, συχνά με άτομα για τα οποία δεν θα έδειχνα ενδιαφέρον στη ζωή, ηδονές που δεν λαμβάνουν καθόλου υπόψη τους το φύλο και λίγο τη συγκατάθεση ή την ομορφιά των συντρόφων, αλλά που περιορίζονται σχεδόν πάντα "στο απλούστερο". Σε πλήρη αντίθεση με τις σχεδόν μυθώδεις φαντασιώσεις τού εν εγρηγόρσει ονείρου, το καθαυτό όνειρο φαίνεται να αγνοεί τους άθλους και τις περίπλοκες συνταγές των ερωτολόγων».

Η Γιουρσενάρ μάς αφηγείται 22+11 όνειρά της, τα οποία καταγράφει συνδέοντάς τα με τις μοίρες, επειδή θεωρεί ότι τα όνειρα εμπεριέχουν τον εσώτερο ψυχισμό του συλλογικού και ατομικού ασυνειδήτου του ονειρευόμενου και καθορίζουν τα έργα και τις ημέρες του.

Επειδή το όνειρο ως συστατικό της αφήγησης την έχει απασχολήσει στο «Αδριανού Απομνημονεύματα» και στην «Αβυσσο», η όλη διάθεση αυτοενδοσκόπησης που συναντάμε εδώ, καθόλου δεν αποκλείει να υποκρύπτει τη διάθεση της να αναμετρηθεί με ένα υλικό συγγραφής, μια φόρμα πεζού λόγου που έχει τους δικούς του κανόνες, συχνά διαφορετικούς, αν όχι και ενάντιους αυτών που ακολουθεί ο κλασικός αφηγηματικός λόγος.

Οι συγγραφείς που έχουν ασχοληθεί στη λογοτεχνία με το όνειρο, από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα, μας έχουν αποδείξει ότι το είδος αυτό προϋποθέτει μιαν ιδαίτερη ικανότητα στον γραπτό λόγο, δηλαδή πρωτότυπη φαντασία, ελιγμούς και ανατροπές στην πλοκή και κυρίως δυναμική και πειστική απόδοση των έντονων ψυχολογικών διακυμάνσεων του ονειρευομένου.

Η μακρά λογοτεχνική παράδοση περιγραφής ονείρων την οδηγεί στο να ομολογήσει ότι: «Στο τέλος τέλος όλες οι λέξεις της γλώσσας δεν θα έφταναν για να περιγράψει κανείς με τη μεγαλύτερη δυνατή ακρίβεια την πραγματικότητα ενός και μόνον ονείρου» (σ. 186).

Η Γιουρσενάρ μάς παρουσιάζει τοπία και φιγούρες τόσο της πραγματικότητας από τις χώρες, τους τόπους που επισκέφθηκε στα ταξίδια της ανά τον κόσμο και τους οικείους της ή τους αγνώστους που συνάντησε εκεί, όσο και χώρους της φαντασίας με άγνωστα πρόσωπα. Κι όλα αυτά διηθημένα πάντα από το ιδιαίτερο συγγραφικό της ύφος.

Ωστόσο ο ρυθμός τής αφήγησης συχνά ανακόπτεται ή σκαλώνει σε μια παρομοίωση ή μεταφορά ή σ' έναν στοχασμό, μια δηκτική παρατήρησή της, εμποδίζοντας τον αναγνώστη να παρασυρθεί, να αφεθεί στην ατμόσφαιρα που υποβάλλει η συγγραφέας ή στον λαβύρινθο του υποσυνειδήτου, γιατί αιφνιδιαστικά καλείται να σκεφτεί, να συγκρίνει ή να στοχαστεί - δηλαδή να ξαναγυρίσει στη λογική. Γεγονός που τον επαναφέρει στην πραγματικότητα.

Οι σκηνές βίας, καταδίωξης ή άμυνας ή ερωτικής διάθεσης έχουν λειανθεί μετριάζοντας τα έντονα ή μακράς διάρκειας συναισθήματα που πάντα μας γεννά το όνειρο, ελαχιστοποιώντας ακόμα και τη νοσταλγία που αισθανόμαστε από ένα όνειρο δικό μας ή άλλου που ξαναζούμε περιγράφοντάς το. Κι αυτό νομίζω συντελεί ώστε ο αναγνώστης ενίοτε να δυσπιστεί για την ακριβή περιγραφή και την κατάσταση κάποιων ονείρων της, για το αν δηλαδή είναι μια πιστή καταγραφή των εικόνων ενός βιώματος και όχι ελιγμός της συγγραφικής της τέχνης. Δεν είναι τυχαίο άλλωστε ότι οι πρώτοι αναγνώστες τους θεώρησαν ότι είναι «ποιητικά πεζά που συντέθηκαν λίγο - πολύ ελεύθερα με αφορμή κάποια όνειρα» (σ. 192).

Οταν όμως η Γιουρσενάρ αρχίζει να εκτυλίσσει το νήμα των σκέψεών της για μια φυσιολογία του ονείρου, εκεί ο αναγνώστης αφήνεται στη γοητεία των γνώσεών της, στην αγάπη της προς τη φύση και τη γυναίκα, και παραδίνεται αμαχητί στην ευστροφία και στην ευφράδειά της, με τη συμβολή βεβαίως της μετάφρασης του Νίκου Δομαζάκη.

• Βιβλιοθήκη, Παρασκευή 12 Φεβρουαρίου 2010

Τα όνειρα της Γιουρσενάρ

Μια μελέτη για τα χρώματα, τα συναισθήματα, την ένταση των εικόνων του ύπνου

Του Γιωργου Κορδομενιδη*

Μαργαρίτα Γιουρσενάρ, Τα όνειρα και οι μοίρες, μετφρ.: Νίκος Δομαζάκης, εκδ. Χατζηνικολή, 230 σελ.

«Τα όνειρα και η μοίρα» είναι ένα από τα πρώτα βιβλία της Μαργκερίτ Γιουρσενάρ. Πρωτοδημοσιευμένο το 1938, την ίδια χρονιά με τα φημισμένα «Διηγήματα της Ανατολής», μεταφράστηκε μόλις πρόσφατα στα ελληνικά, σχεδόν μισον αιώνα μετά την πρώτη του έκδοση. Ισως επειδή δεν είναι το πιο «αφηγηματικό» της βιβλίο· ούτε μυθιστόρημα ούτε νουβέλα ούτε διηγήματα, είναι κατά κάποιον τρόπο μια προσωπική μελέτη της αισθητικής του ονείρου και προσπαθεί να διατυπώσει μια πειστική απάντηση στο ερώτημα γιατί το όνειρο σχηματίζεται με έναν συγκεκριμένο τρόπο.

Τα τριάντα όνειρα που περιλαμβάνονται στο βιβλίο αυτό δεν είναι οι απλές, συνηθισμένες, σύντομες εξιστορήσεις της «υπόθεσης» που φανέρωσε η νύχτα, αλλά λεπτομερέστατες αφηγήσεις του φόντου, των προσώπων που εμφανίστηκαν στο όνειρο κ.τ.λ. Η Γιουρσενάρ δεν περιορίζεται να πει «περπατούσα σε έναν κήπο»· εννοεί να περιγράψει τον κήπο με όλα τα χρώματα που είχε στο όνειρο. Αλλωστε, όταν έγραψε τα όνειρά της πίστευε ότι κάθε πεζό έπρεπε να διατηρεί ένα είδος λυρικής ομορφιάς, να γέρνει προς το τραγούδι.

Λόγου χάρη, στο όνειρο «Οι ζαρντινιέρες» αφηγείται: «Είμαι σ’ ένα παιδικό δωμάτιο, που βρίσκεται στη σοφίτα ενός παλιού εξοχικού σπιτιού. Το δωμάτιο θερμαίνεται από μια σόμπα, που οι εμαγιέ πλάκες της απεικονίζουν σκηνές από τους “Μύθους” του Λαφοντέν, και το πορτρέτο ενός βοσκού εποχής Λουδοβίκου ΙΕ΄, που παίζει φλογέρα, είναι κρεμασμένο στον τοίχο, πλάι στον χοντρό, μονίμως λίγο μαυρισμένο σωλήνα, από τον οποίο διαρρέει καπνός».

Για την ίδια τη Γιουρσενάρ, το βιβλίο αυτό δεν ήταν παρά η σχεδόν απεγνωσμένη απόπειρα που κάθε έμπειρος ονειρευόμενος γνωρίζει καλά, να καταφέρει ν’ αποδώσει με λέξεις κάτι από την ένταση του χρώματος, την πολυπλοκότητα των συναισθημάτων, την ποικιλία των ενεργειών του ονείρου.

Οι αναφορές της στον κόσμο των ονείρων δεν εξαντλούνται στις σελίδες αυτού του βιβλίου της. Στο μυθιστόρημα που την έκανε δημοφιλή σε όλο τον κόσμο, τα «Αδριανού απομνημονεύματα» (1951), ο εμβληματικός ομώνυμος ήρωάς της αφηγείται τα όνειρα που είχε δει στα τελευταία χρόνια της ζωής του, για να καταλήξει στο συμπέρασμα ότι και η ίδια η ζωή έχει κάτι από τον άυλο χαρακτήρα του ονείρου.

Επίσης, ο άλλος ξεχωριστός ήρωάς της, ο Ζήνων, ο μοναχικός αναρχικός, φιλόσοφος - αλχημιστής του 16ου αιώνα, λέει στην «Αβυσσο» (1968) ότι τα μηνύματα των ονείρων μερικές φορές βγαίνουν αληθινά, αφού αποκαλύπτουν τα μυστικά του κοιμισμένου. Θεωρεί ο Ζήνων τα όνειρα παιχνίδια του πνεύματος που αφήνεται στον εαυτό του, και μπορούν να μας πληροφορήσουν για το πώς αντιλαμβάνεται η ψυχή τα πράγματα. Απαριθμεί μάλιστα τις ιδιότητες της ύλης που αποκαλύπτονται στο όνειρο, την ελαφράδα, το άπιαστο, το ασύνδετο, την πλήρη αποδέσμευση από τον χρόνο, τη μεταβλητότητα των σχημάτων του προσώπου που κάνει να είναι ο καθένας πολλοί και οι πολλοί να μειώνονται σε έναν, το σχεδόν πλατωνικό αίσθημα της ανάμνησης, την ανυπόφορη αίσθηση μιας ανάγκης.

Στο βιβλίο «Με ανοιχτά τα μάτια», τη συνέντευξη–ποταμό στον Ματιέ Γκαλέ, η Γιουρσενάρ θα εκμυστηρευτεί: «Σπάνια βλέπω αγχώδη όνειρα. Βλέπω, κυρίως, τοπία εκπληκτικής ομορφιάς. Καμιά φορά και πρόσωπα, που είναι όμως λιγότερο σημαντικά από το τοπίο. Οι ειδικοί υποστηρίζουν ότι ονειρευόμαστε σε ασπρόμαυρο. Εχω κάνει τις έρευνές μου και διαπίστωσα ότι πολλοί είναι οι άνθρωποι που ονειρεύονται, όπως κι εγώ, σε καταπληκτικά έντονα χρώματα». Το δεύτερο συνθετικό του τίτλου του βιβλίου αναφέρεται στο πεπρωμένο, τον «κλήρο» μιας ύπαρξης. Η Γιουρσενάρ πίστευε ότι υπάρχουν σχέσεις ανάμεσα στο πεπρωμένο ενός ανθρώπου και στα όνειρά του.

Ταξιδεύοντας ώς το τέλος

Κόρη του Γάλλου αξιωματικού Μισέλ Κλινεβέρκ ντε Κραγιενκούρ και της Βελγίδας Φερνάντ ντε Καρτιέ, η Γιουρσενάρ γεννήθηκε στις 8.6.1903 στις Βρυξέλλες. Μεγάλωσε σε περιβάλλον εύπορο και πνευματικό, γεγονός που της έδωσε τη δυνατότητα να αποκτήσει πλατιά και πλήρη παιδεία, στην οποία ιδιαίτερη θέση κατείχαν ο βουδισμός, οι Ελληνες και οι Λατίνοι κλασικοί. Σπούδασε και έζησε στην Ευρώπη μέχρι το 1942, οπότε εγκαταστάθηκε μόνιμα στο Νησί των Ερημων Βουνών (Μέιν, ΗΠΑ), σε ένα παλιό ξύλινο σπίτι. Εμεινε εκεί μέχρι το τέλος της ζωής της (17.12.1987) και το μοιράστηκε για σχεδόν σαράντα χρόνια με τη φίλη και σύντροφό της Γκρέις Φρικ, κατόπιν για άλλα εφτά χρόνια με τον τελευταίο σύντροφό της (και πολύ νεότερό της) Τζέρι Ουίλσον και στο τέλος μόνη. Συνέχισε να ταξιδεύει σε όλο τον κόσμο σχεδόν μέχρι τον θάνατό της. Από τα γνωστότερα έργα της: «Αλέξης» (1929), «Χαριστική βολή» (1939), «Κριτική παρουσίαση του Καβάφη» (1958), «Ο λαβύρινθος του κόσμου (3 τόμοι», 1974 - 1978), «Το στεφάνι και η λύρα» (μεταφράσεις αρχαίων Ελλήνων ποιητών, 1979), «Μισίμα» (1981) και άλλα.

• * Ο Γιώργος Κορδομενίδης είναι εκδότης–διευθυντής του λογοτεχνικού περιοδικού «Εντευκτήριο» (entefktirio@translatio.gr).