«Ποια βιβλία ξεχώρισα το 2011;»

Πέντε μεταφραστές απαντούν στο «Βήμα»

[Λαμπρινή Κουζέλη, ΤΟ ΒΗΜΑ: 27/12/2011]. Το διάβασμα είναι η δουλειά τους. Ποια είναι όμως τα αναγνώσματα του ελεύθερου χρόνου τους; Ζητήσαμε από 20 ανθρώπους από τον χώρο του βιβλίου να κάνουν απολογισμό της αναγνωστικής ζωής τους για το 2011 και να μας δώσουν ο καθένας πέντε τίτλους που ξεχώρισε. Βιβλία νέας εσοδείας ή παλαιότερα, έντυπα και e-books, κείμενα που πρωτοδιάβασαν ή ξαναδιάβασαν, στα ελληνικά ή και σε άλλες γλώσσες, ακόμη και άρθρα σε εφημερίδες και περιοδικά απαρτίζουν ένα σύνολο 100 τίτλων με τα πλέον ενδιαφέροντα αναγνώσματα της χρονιάς σε έναν πολύ προσωπικό απολογισμό μεταφραστών, διευθυντών λογοτεχνικών περιοδικών και διευθυντών δημόσιων βιβλιοθηκών, πανεπιστημιακών και δημοσιογράφων.

Κάθε μέρα ως την Παρασκευή 30 Δεκεμβρίου πέντε από αυτούς αποκαλύπτουν στο «Βήμα» τα αναγνώσματα του 2011 που τους συγκίνησαν, που ερέθισαν τη σκέψη τους, που έδωσαν απαντήσεις σε ερωτήματά τους ή τους πρόσφεραν ώρες απόλαυσης. Μας θυμίζουν εκδόσεις του έτους που λήγει σύντομα, βιβλία που αντέχουν στον χρόνο αλλά και κείμενα λιγότερο γνωστά ή άγνωστα που ίσως αξίζει να αναζητήσουμε.

Πρώτοι επιχειρούν τον αναγνωστικό απολογισμό της χρονιάς που φεύγει οι μεταφραστέςΑθηνά Δημητριάδου, Μαργαρίτα Ζαχαριάδου, Κρίτων Ηλιόπουλος, Βασίλης Κιμούλης και Μαρία Παπαδήμα.


Αθηνά Δημητριάδου

Εχει μεταφράσει στα ελληνικά κείμενα του Σάμιουελ Μπέκετ, του Χέρμαν Μέλβιλ, της Τόνι Μόρισον. Είναι βραβευμένη μεταφράστρια του νομπελίστα Τζ. Μ. Κουτσί (ΕΚΕΜΕΛ 2007) και του Φίλιπ Ροθ (Κρατικό Βραβείο Λογοτεχνικής Μετάφρασης 2009). Από τα διαβάσματα του 2011 ξεχώρισε:

1. David Lodge, «A Man of Parts» (Harvill Secker, 2011): Γλαφυρότατη μυθιστορηματική βιογραφία του Τζορτζ Γουέλς. Ο Λοτζ σκιαγραφεί με τη γνωστή μαεστρία του τον πασίγνωστο για το ταλέντο και τις αντιφάσεις του συγγραφέα.

2. Γουόλτερ Πέιτερ, «Η Αναγέννηση. Μελέτες για την τέχνη και την ποίηση» (Αλεξάνδρεια, 2011): Από τα σπουδαιότερα κείμενα φιλοσοφικής κριτικής του πολιτισμού, υπήρξε το «ευαγγέλιο» μοντέρνων συγγραφέων και ποιητών, όπως ο Όσκαρ Ουάιλντ, ο Τζέιμς Τζόυς, ο Μαρσέλ Προυστ και ο Κ. Π. Καβάφης. Σε υποδειγματική μετάφραση του Άρη Μπερλή.

3. Colm Toibin, «The Blackwater Lightship» (Picador, 1999): Τρεις γυναίκες, γιαγιά, μητέρα και εγγονή καλούνται να αντιμετωπίσουν την αρρώστια και τον αναπόφευκτο θάνατο του πολυαγαπημένου εγγονού, γιου και αδελφού αντίστοιχα. Τρεις γενιές με τις πεποιθήσεις και τις εμμονές τους οφείλουν να βρουν κοινή γλώσσα. Διεισδυτική και ευαίσθητη ματιά στις οικογενειακές σχέσεις.

4. Γιόζεφ Ροτ, «Η ομολογία ενός δολοφόνου - μέσα σε μια νύχτα» (Άγρα, 2011): Για μια ολόκληρη νύχτα οι θαμώνες ενός καπηλειού ακούνε την εξομολόγηση ενός –υποτιθέμενου– δολοφόνου. Μια αφήγηση-ποταμός, αριστοτεχνικά μεταφρασμένη από τη Μαρία Αγγελίδου.

5. Μπουαλέμ Σανσάλ, «Ο Γερμανός μουτζαχεντίν ή το ημερολόγιο των αδελφών Σίλλερ» (Πόλις, 2010): Μέσα από τα ημερολόγια των αδελφών Σίλλερ ζωντανεύει το Ολοκαύτωμα, ο πόλεμος του ’90 στην Αλγερία και η κατάσταση που επικρατεί στα γαλλικά προάστια, με τους νεαρούς Γάλλους αλγερινής καταγωγής να είναι έρμαια των φανατικών ισλαμιστών. Σε πολύ καλή μετάφραση της Ευγενίας Γραμματικοπούλου.

Μαργαρίτα Ζαχαριάδου 

Εχει μεταφράσει, μεταξύ άλλων, κείμενα του Μαρκ Τουέν, του Τζον Λε Καρέ, του Μάικλ Γκριγκόριο, του Ντέιβιντ Μίτσελ, του Τζόναθαν Κόου. Εφέτος τιμήθηκε με το Βραβείο Λογοτεχνικής Μετάφρασης Αγγλόφωνης Λογοτεχνίας του ΕΚΕΜΕΛ. Από τα διαβάσματα του 2011 ξεχώρισε:


1. Φίλιπ Ροθ, «Η Νέμεσις» (μτφ. Κατερίνα Σχινά, Πόλις, 2011) και του ίδιου το «Patrimony. A True Story» (Cape, 1991): Δύο μικρά σε έκταση βιβλία, όπου βλέπεις πόσο πολλά μπορεί να πει ένας πραγματικά μεγάλος συγγραφέας μέσα σε τόσο λίγες σελίδες για θέματα όπως η ενοχή και η οικογένεια, και πώς μεταμορφώνει την αυτοαναφορικότητα σε κάτι οικουμενικό.

2. Άρτουρ Σοπενχάουερ, «Η τέχνη του να έχεις πάντα δίκιο» (μτφ. Μυρτώ Καλοφωλιά, Πατάκης, 2011): Χρησιμότατο εγχειρίδιο-άμυνα απέναντι στην πολιτική και δημοσιογραφική ρητορική της εποχής μας. Και μάλλον κάθε εποχής, δηλαδή.

3. Σπύρος Τσακνιάς, «A propos. Αναστοχασμοί και σχόλια» (Στιγμή, 1995): Ένα βιβλίο στο οποίο επιστρέφω κατά καιρούς, όποτε αισθάνομαι πως θέλω να ξανασυνδέσω τη λογοτεχνία με την πραγματικότητα.

4. Αργύρης Χιόνης, «Το οριζόντιο ύψος και άλλες αφύσικες ιστορίες» (Κίχλη, 2008): Υπέροχα παραμύθια-ιστορίες για μεγάλα παιδιά. Γευστικά, ζουμερά ελληνικά, με σουρεαλιστικό χιούμορ και χωρίς ίχνος μελοδραματισμού.

5. Χόρχε Λουίς Μπόρχες, «Ποιήματα» (μτφ. Δημήτρης Καλοκύρης, Ελληνικά Γράμματα, 2006): Μπορεί ο ποιητικός του εαυτός να μην είναι τόσο γοητευτικός όσο ο πεζογραφικός. Αλλά ο Μπόρχες παραμένει Μπόρχες κι εγώ αγαπώ τις εμμονές του... εμμονικά.

Κρίτων Ηλιόπουλος 

Μεταφράζει κυρίως ισπανόφωνη λογοτεχνία. Έχει μεταφέρει στα ελληνικά έργα των Ντανιέλ Τσαβαρία, Κάρλο Φραμπέτι, Πάκο Iγνάσιο Tάιμπο II, Χόρχε Μπουκάι. Τελευταία μετάφρασή του το πολυσυζητημένο «2666» του Ρομπέρτο Μπολάνιο. Από τα διαβάσματα του 2011 ξεχώρισε:


1. Raúl Zibechi, «Αυτονομίες και χειραφετήσεις. Η Λατινική Αμερική σε κίνηση» (μτφ. Συλλογική, έκδοση του περιοδικού «Αλάνα», 2010): Μια ερευνητική δουλειά που συλλέγει απόπειρες μιας διαφορετικής κοινωνικής οργάνωσης στη Λατινική Αμερική και στοχάζεται πάνω σε αυτές.

2. Γιάννης Μηλιός, Δημήτρης Σωτηρόπουλος, «Ιμπεριαλισμός, χρηματοπιστωτικές αγορές, κρίση» (Νήσος, 2011): Ενώ περιττεύουν τα σχόλια για την επικαιρότητα, η μελέτη εξετάζει κριτικά πολλές οικονομικές και πολιτικές θεωρίες από μια θέση που δεν «ακούγεται» τόσο πολύ σήμερα μέσα στον ορυμαγδό οικονομικών αναλύσεων.

3. Σπύρος Καράβας, «Μακάριοι οι κατέχοντες την γην» (Βιβλιόραμα, 2010): Ο υπότιτλος είναι αρκετά επεξηγηματικός: «Γαιοκτητικοί σχεδιασμοί προς απαλλοτρίωση συνειδήσεων στη Μακεδονία 1880-1909».

4. Συλλογικό έργο, «Χάρτινα ποδήλατα. Λογοτεχνικές ορθοπεταλιές από τη Συλλογικότητα ΠΟΔΗΛΑΤισσΕΣ» (Οι Εκδόσεις των Συναδέλφων, ΠΟΔΗΛΑΤισσΕΣ, 2010): Καλογραμμένα και ευφάνταστα διηγήματα με θέμα το ποδήλατο γραμμένα από ποδηλάτες-ποδηλάτισσες. Άλλωστε κι εγώ κινούμαι σχεδόν αποκλειστικά με ποδήλατο.

5. Michael Billig, «Banal Nationalism» (SAGE, 1995): Εκδόθηκε για πρώτη φορά το 1995 και έκτοτε έχει κάνει πολλές επανεκδόσεις αλλά δυστυχώς (από όσο γνωρίζω) δεν έχει μεταφραστεί στα ελληνικά. Πρόκειται για μια ουσιαστικά ρηξικέλευθη προσέγγιση του φαινομένου του εθνικισμού ως καθημερινότητα και όχι απλώς ως ακραίο φαινόμενο.

Βασίλης Κιμούλης 

Εχει μεταφράσει το «Χαστούκι» του Ελληνοαυστραλού Χρήστου Τσιόλκα και μυθιστορήματα του ιάπωνα πεζογράφου Χαρούκι Μουρακάμι, του οποίου δηλώνει ισόβιος θαυμαστής. Από τα διαβάσματα του 2011 ξεχώρισε:


1. Πέδρο Χουάν Γκουτιέρες, «Η μελαγχολία των λιονταριών» (μτφ. Κλεοπάτρα Ελαιοτριβιάρη, Μεταίχμιο 2011): Ο Γκουτιέρες δίνει ρεσιτάλ δεξιοτεχνίας στο «μικροδιήγημα»: μελαγχολικές ιστορίες ακραίας πυκνότητας, από μια παράγραφο μέχρι μια-δυο σελίδες, για αναγνώστες «λίγο ατίθασους και λίγο τρελούς».

2. William Burroughs και Allen Ginsberg, «Οι επιστολές του Γιαχέ» (μτφ. Γιώργος Γούτας, Απόπειρα 2010): Ο συγγραφέας του «Junky», με ψυχρό χιούμορ και ανθρωπολογικές παρατηρήσεις, περιγράφει τις περιπέτειές του στις ζούγκλες της Κολομβίας, στο Εκουαδόρ και στο Περού, όπου αναζητά το μυθικό παραισθησιογόνο φυτό γιαχέ.

3. Yoko Ogawa, «Ο αγαπημένος μαθηματικός τύπος του καθηγητή» (μτφ. Παναγιώτης Ευαγγελίδης, Άγρα 2010): Μια μεγάλη συγγραφέας (μεταφρασμένη από τα γιαπωνέζικα με μουσική χάρη) πλέκει με πινελιές «μουρακαμικής» υφής τα μαθηματικά με τις ανθρώπινες σχέσεις, στο πιο ζεστό κι ανθρώπινο μυθιστόρημά της.

4. Robert Luis Stevenson, «Απολογία ενός αργόσχολου» (μτφ. Κατερίνα Σχινά) και Kazimir Malevitch, «Η τεμπελιά ως πραγματική αλήθεια του ανθρώπου» (μτφ. Σόνια Βλάντη) στον ίδιο τόμο (Ποταμός, 2010): Για όσους συμφωνούν ότι η ψυχή μας «στενεύει» όταν χαλαλίζουμε το παιχνίδι για την εργασία (Στίβενσον) και νιώθουν ανακούφιση στην ιδέα ότι η τεμπελιά είναι η «μητέρα της τελειότητας» (Μάλεβιτς).

5. Raymond Carver, «Cathedral» (Vintage, 2003): Τσακίζει κόκαλα, περιγράφοντας κοινότοπες καταστάσεις, με κοινότοπες αλλά ακριβείς λέξεις, και φορτίζει με τρομαχτική δύναμη και την πιο απλή περιγραφή – μια καρέκλα, μια πέτρα, ένα γυναικείο σκουλαρίκι.


Μαρία Παπαδήμα
Είναι αναπληρώτρια καθηγήτρια στο Τμήμα Γαλλικής Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών και μεταφράζει από τα γαλλικά και τα ισπανικά. Έχει μεταφράσει από τα πορτογαλικά πολλά κείμενα του Φερνάντο Πεσόα (Κρατικό Βραβείο Λογοτεχνικής Μετάφρασης 2008). Από τα διαβάσματα του 2011 ξεχώρισε:


1. Ρόμπερτ Μπέρτον, «Η ανατομία της μελαγχολίας» (μτφ. Π. Χοροζίδης, Ηριδανός, 2007, 2008, 2011): Συναδελφικά συγχαρητήρια από καρδιάς στον Παναγιώτη Χοροζίδη που από το 2007 αναμετράται με αυτό το ανυπέρβλητο σε δυσκολίες θεμελιώδες έργο.

2. Δανιήλ Χαρμς, Γαλάζιο τετράδιο (μτφ. Ρ. Παππά, Νεφέλη, 2010): Αιφνιδιάζει, γοητεύει και συγκινεί αυτός ο άγνωστος στην ελληνική γλώσσα συγγραφέας της ρωσικής πρωτοπορίας με την τραγική μοίρα.

3. Πλούταρχος, «Οι συμφορές του δανεισμού» (μτφ. Π. Παπαπάνου, Νεφέλη, 2011): Εξαιρετικά επίκαιρο κείμενο που νουθετεί αλλά και παρηγορεί δείχνοντάς μας ότι τα σημερινά λάθη και πάθη είναι παλιά και γνωστά και μάλλον αναπόφευκτα για την ανθρώπινη φύση.

4. Stratis Tsirkas, «Ciudades a la deriva» (Cátedra, 2011): Από επαγγελματική διαστροφή διάβασα τη συλλογική μετάφραση των «Ακυβέρνητων πολιτειών» στα ισπανικά από τους Ιωάννα Νικολαΐδου, Βιθέντε Φερνάντεθ Γκονθάλεθ, Μαρία Λόπεθ Βιγιάλµπα και Λεάντρο Γκαρθία Ραµίρεθ. Πολυφωνική μετάφραση ενός πολυφωνικού έργου με άριστο αποτέλεσμα.

5. Μίλαν Κούντερα, «Συνάντηση» (μτφ. Γιάννης Χάρης, Εστία, 2010): Ο οξυδερκής Κούντερα που αγαπήσαμε στην αριστοτεχνική μετάφραση του Γιάννη Χάρη.


Την Τετάρτη 28 Δεκεμβρίου: Πέντε διευθυντές λογοτεχνικών περιοδικών καταθέτουν τους τίτλους που ξεχώρισαν από τα αναγνώσματα του 2011.

Η πολιτική των μεταφράσεων

• ΤΟΥ ΠΑΝΑΓΙΩΤΗ ΝΟΥΤΣΟΥ, Η ΑΥΓΗ: 29/08/2010

Τι και γιατί μεταφράζει κανείς; Ας πάρουμε ένα παράδειγμα περασμένων δεκαετιών. Ο Μανόλης Φουρτούνης είναι πρωτίστως ποιητής. Ήδη από την πρώτη του ποιητική συλλογή (1962) αποτύπωνε σε τρίτο πρόσωπο ό,τι τον αφορούσε ως δημιουργό:

«διδάχτηκε τη στίξη, την ορθογραφία,

την άλγεβρα

και τώρα στέκεται μ' ένα δειλό χαμόγελο

μπροστά σε ανακριτές και εμπόρους.

Χτύπησε τη γροθιά του σε μια πέτρα

ν' ακούσει τον ήχο της

για να δει αν είναι κάλπικη ή αληθινή».

Κατά την ίδια περίοδο ο Φουρτούνης εμφανίζεται ως μεταφραστής σειράς κειμένων και επομένως με παρόμοιο τρόπο δοκιμάζει να αφουγκρασθεί τι είδους εμβέλεια διαθέτει η μεταφραστική του συγκομιδή, στο πλαίσιο βέβαια των κοσμοθεωρητικών του αντιλήψεων και των εγχώριων και διεθνών δεδομένων της δεκαετίας του '60.

Ως «αδειούχος εξόριστος», από το 1958, ο ποιητής ζει στην Αθήνα, όπου ταυτόχρονα με τη βιοπάλη σε εξαιρετικά αντίξοες συνθήκες συμμετέχει στη συντακτική επιτροπή του περιοδικού Επιθεώρηση Τέχνης. Έτσι εντάσσεται στον κύκλο των διανοουμένων, ιδίως με όσους γνωρίστηκε στα νησιά της εξορίας, που διαμορφώνουν το ιδεολογικό περίγραμμα των αισθητικών αντιλήψεων της εγχώριας Αριστεράς, χωρίς να παρακάμπτουν το αγωνιώδες εγχείρημά της να ορθοποδήσει μετά την ήττα και να αντιμετωπίσει με επάρκεια της μεταπολεμικής εποχής, ιδίως στο σημείο όπου διασταυρώνονται οι ελληνικές με τις διεθνείς εξελίξεις.

Ποια είναι η ιδιαίτερη δυναμική των κειμένων που επιλέγει να μεταφράσει ο Φουρτούνης; Σχεδόν όλα αφορούν θεωρητικά ζητήματα της τέχνης και ειδικότερα των σχέσεων που αναπτύσσουν οι δημιουργοί της με την κοινωνία και την πολιτική στις χώρες του «υπαρκτού σοσιαλισμού» και αντίστοιχα στις δυτικές καπιταλιστικές, με επίκεντρο τις συζητήσεις στο Ινστιτούτο Γκράμσι και στα έντυπα του Ιταλικού Κομμουνιστικού Κόμματος. Και τούτο συμβαίνει όταν και από άλλες γραφίδες, κατά την ίδια περίοδο στην Ελλάδα, καταγράφονται παρόμοια μεταφραστικά εγχειρήματα που εισφέρουν σ' αυτήν την κινητικότητα και τη διευρύνουν. Μόνο που ο Φουρτούνης διέθετε μια πλούσια ιταλομάθεια, την οποία ανέπτυξε ως μαθητής Γυμνασίου στη Ρόδο, κοντά σε προοδευτικούς «εκτοπισμένους» καθηγητές όπως ήταν ο Luigi Noferini και ο Lucio Colletti.

Ποια είναι η αποβλεπτικότητα του κειμένου του Togliatti που μεταφράζει και δημοσιεύει αυτοτελώς ο Φουρτούνης; Κατά τον Ιταλό κομμουνιστή ηγέτη ενδεικτική είναι η αναγνώριση ότι το 20^ο συνέδριο του ΚΚΣΕ υπήρξε σταθμός «ανανεωτικής στροφής»: το περιεχόμενό του εύκολα μπορούσαν να το αντιληφθούν οι Ιταλοί κομμουνιστές λόγω της «ιδεολογικής του προετοιμασίας» από τον Gramsci και της «καινούργιας ορμής», με την οποία αναζητούν τον «ιδιαίτερο δρόμο» για την εγκαθίδρυση του σοσιαλισμού στη χώρα τους. «Ανανέωση» σημαίνει να υπογραμμίζεται η «γραφειοκρατική δυσκαμψία» και η «οργανωτική σχηματοποίηση» που παραμορφώνει τους δεσμούς του με τους εργαζόμενους. Ο «ιταλικός δρόμος» του κοινωνικού μετασχηματισμού, που ως προς τις διεθνείς του συσχετίσεις εμπεδώνει την ενότητα του παγκόσμιου κομμουνιστικού κινήματος μέσα από τη «διαφορά και την πρωτοτυπία των ξεχωριστών εμπειριών», συνάγεται από τον καθορισμό των συγκεκριμένων «διαρθρωτικών μεταρρυθμίσεων» που θα επιτρέψει την εγκαθίδρυση του σοσιαλισμού, μέσα από ένα «πλατύ» και «πρωτότυπο» σύνολο ταξικών συμμαχιών που αναγνωρίζει την εργατική τάξη ως «εθνική ηγετική τάξη».

Ο Φουρτούνης μέσα στα περιοδικά Contemporaneo και Rinascita, όπου αντίστοιχα φιλοξενούνται μεταφράσεις, εντοπίζει ό,τι προβληματίζει την ιταλική και τη διεθνή αριστερή διανόηση, αρχίζοντας από τον αναστοχασμό για το ρόλο της (με κείμενα του Gramsci και του Sartre) και απολήγοντας στον τρόπο άσκησης της λογοτεχνικής κριτικής (Della Volpe) και της αισθητικής αντιμετώπισης των μορφών της σύγχρονης τέχνης (Fischer, Lukács). Ως προς τους δύο τελευταίους είναι η στιγμή που μεταφράσθηκε το βιβλίο: Η αναγκαιότητα της τέχνης (1966), ενώ ως προς το έργο του Lukács η γνωριμία της εγχώριας σκέψης μ' αυτό είναι αρκετά πρώιμη.

Πάντως η έναρξη μιας ευρύτερης πρόσληψης των αντιλήψεων του Ούγγρου θεωρητικού συντελείται στο χρονικό διάστημα 1956-1966, κυρίως μέσα από τον περιοδικό τύπο (Επιθεώρηση Τέχνης, Κριτική, Μαρτυρίες και Εποχές), ενώ προς το τέλος της δικτατορίας των συνταγματαρχών και στα πρώτα χρόνια της Μεταπολίτευσης θα διευρυνθεί η ροή μετάφρασης αυτοτελών έργων, με εξαίρεση το Νεαρό Χέγκελ και την Καταστροφή του λόγου που απαιτούσαν για την ευόδωση μιας τέτοιας προσπάθειας εξειδικευμένη φιλοσοφική προπαιδεία. Το ενοποιό, προφανώς, στοιχείο της πνευματικής φυσιογνωμίας του Lukács, κατά την πολυκύμαντη συγγραφική και πολιτική του πορεία, δηλαδή ο «ανταρτοπόλεμος» (1967) με το δογματισμό, υπήρξε χωρίς καμιά διχογνωμία απολύτως ευκρινές. Για τούτο αντιμετωπίσθηκε (1959) ως «αρνητής» του «σοσιαλιστικού ρεαλισμού» και ως οπαδός της «ιδεολογικής συνύπαρξης», ο οποίος ουδέποτε ξεπέρασε την «αστικο-φιλελεύθερη» κοσμοθεωρία. Μάλιστα, σε συνδυασμό με την κατανόηση των όρων συγκρότησης της εγχώριας «ποίησης της ήττας», που από «άποψη συμμετοχής στο κίνημα» στέκεται «σε αρκετά υψηλότερο επίπεδο», μνημονεύεται ο Lukács που «χάνει ξαφνικά τον πολιτικό προσανατολισμό του» καθώς και ο Φαντέγιεφ που αυτοκτονεί.

*Ο Παναγιώτης Νούτσος διδάσκει Κοινωνική και Πολιτική Φιλοσοφία στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων

Μεταφραστές, οι άγνωστοι τεχνίτες των έργων

Τέσσερις επαγγελματίες εξομολογούνται τις φοβίες, τις αγωνίες και τις χαρές τους

Είναι δημιουργία ή διαμεσολάβηση; Τι είναι ακριβώς η μετάφραση; Πολλά έχουν ειπωθεί για τη συμβολή της στην ιστορία των Γραμμάτων. Αλλοι ακολουθούν αυτό το δρόμο μόνο για βιοπορισμό. Για άλλους είναι διέξοδος και αναπλήρωση της δημιουργικής διαδικασίας, ιδιαίτερα σε δύσκολες στιγμές, προσωπικές ή πολιτικές. Και παρότι η θέση τους στην ιστορία της λογοτεχνίας είναι ξεχωριστή, πάντα κάτι λείπει από τη γνωριμία μας με την πορεία τους, μια που οι μεταφραστές είναι τα πιο αφώτιστα πρόσωπα στο χώρο της τέχνης. Κι ας τυπώνεται πάντα το όνομά τους, ακόμα και στο εξώφυλλο, κάτω από εκείνο του συγγραφέα.

Την ερχόμενη εβδομάδα, πάντως, στις 20 και 21 Φεβρουαρίου, θα έχουμε την ευκαιρία να τους δούμε και να τους ακούσουμε, στο συνέδριο που διοργανώνει το Ευρωπαϊκό Κέντρο Μετάφρασης Λογοτεχνίας και Επιστημών του Ανθρώπου (ΕΚΕΜΕΛ) σε συνεργασία με την Ελληνοαμερικανική Ενωση. Τίτλος του, «Το μεταφραστικό εύρημα», που ίσως ακούγεται ως εσωτερικό «δικό τους» λεξιλόγιο. Στη διάρκεια αυτού του διημέρου θα συζητήσουν μεταξύ τους πολλά: για τη διδασκαλία της μετάφρασης, για τις αμοιβές των μεταφραστών, αλλά και τις δυσκολίες τους, και άλλα συντεχνιακά ή διαδικαστικά.

Σε μια προσπάθεια γνωριμίας μ’ αυτούς τους «άγνωστους» δημιουργούς, τους ζητήσαμε να μας αφηγηθούν στιγμιότυπα, να μας εξομολογηθούν φοβίες, αγωνίες και χαρές αυτής της περίεργης ενασχόλησης με τα κείμενα και τη γραφή.

• Ανδρέας Παππάς: Τάξη πραγμάτων...

«Ηταν νομίζω το σωτήριον έτος 1970 όταν παρέδωσα την πρώτη μου μετάφραση. Ηταν ένα εκλαϊκευτικό βιβλιαράκι του Γάλλου κομμουνιστή Ζαν Μπαμπύ, με τίτλο “Οι θεμελιώδεις νόμοι της καπιταλιστικής οικονομίας”. Θα κυκλοφορούσε, με μεταφραστικό ψευδώνυμο (για ευνόητους λόγους), από τις εκδόσεις “Στοχαστής”. “Ηρωικές” εποχές, “ηρωικά” εκδοτικά ήθη και έθιμα, με ό, τι καλό και κακό συνεπάγεται αυτό.

Πρέπει να ήταν επίσης 1970, όταν επισκέφθηκα για πρώτη φορά τα γραφεία του “Κάλβου”, θρυλικού εκδοτικού οίκου εκείνης της εποχής, για να προτείνω την πραμάτεια μου, αλλά και για να δηλώσω θρασύτατα (;) μεταφραστής. Ανέλαβα, λοιπόν, να κάνω “δείγμα” από το βιβλίο The Rise of European Liberalism του Harold Laski, Αγγλου μαρξιστή. Υπεύθυνος για να ελέγξει το δείγμα ήταν ο μακαρίτης Τάκης Κονδύλης, ο οποίος ήξερε ήδη τότε έξι (!) γλώσσες. Η απάντησή του; Πραγματική ανακούφιση για έναν επίδοξο μεταφραστή, ηλικίας μόλις 20 ετών: “Εχει κάποια προβληματάκια, αλλά κάποιος που μεταφράζει το order τάξη πραγμάτων νομίζω ότι μας κάνει”.

Τριάντα χρόνια αργότερα, συζητώντας τηλεφωνικά με τον Κονδύλη το ενδεχόμενο να μεταφράσω ένα από τα βιβλία της σειράς Νεώτερος Ευρωπαϊκός Πολιτισμός που ετοίμαζε τότε για τη “Νεφέλη”, του θύμισα το περιστατικό και γελάσαμε. Και τότε μεν, η συνεργασία δεν προχώρησε. Ειρωνεία της τύχης, όμως: πολύ πρόσφατα έμελλε να μεταφράσω το τελευταίο από τα βιβλία αυτής της ίδιας σειράς, το Σεξουαλικότητα, έρωτας και οικογένεια, του Edward Shorter.

Οσο για το αν η μετάφραση είναι, λέει, τέχνη ή επιστήμη, και πάλι συγγνώμη, αλλά αυτά τα ακούω και λίγο βερεσέ. Η μετάφραση είναι πριν και πάνω απ’ όλα δεξιότητα. Craftsmanship, που λένε και στο… χωριό μου. Κάτι σαν την ξυλογλυπτική, την εβενουργία, την αργυροχοΐα. Μόνο που, να, αντί για το ξύλο, τον έβενο, το ασήμι, για πρώτη ύλη της έχει τις λέξεις. Τον τρόπο με τον οποίο τις “διαβάζει” κανείς, τις κατανοεί, και κυρίως τις “βάζει στη σειρά”, στη δική του γλώσσα. Στη γλώσσα–στόχο, που λένε και οι μεταφρασιολόγοι».

• Μελίνα Παναγιωτίδου: Ανθυγιεινή ενασχόληση

«Η λογοτεχνική μετάφραση είναι μοναχική και χρονοβόρα τέχνη, και κυριολεκτικά ανθυγιεινή ενασχόληση. Δεν λέω επάγγελμα, επειδή αυτή η δουλειά μόνο πνευματικά μας τρέφει – γι’ αυτό άλλωστε μπορεί να γίνει εξ ανάγκης πάρεργο. Επίσης, στην Ελλάδα, παρότι μεταφράζεται και ευτυχώς διαβάζεται ξένη λογοτεχνία, η ίδια η μετάφραση ακόμα παλεύει να ξεφύγει από την αγνόηση ή την αντίληψη ότι πρόκειται για μια περίπου μηχανική διαδικασία μεταφοράς λέξεων από μια γλώσσα σε μιαν άλλη».

• Τιτίκα Δημητρούλια: Πάντα μια κατάχρηση

«Στη μετάφραση βρέθηκα πάρα πολύ φυσικά, ένα βράδυ σε ένα ουζερί, στα δεκαεννιά μου χρόνια, όταν μιλούσα με πάθος για τον αγαπημένο μου Λουί Αραγκόν και ένας από τους συνδαιτυμόνες, άγνωστός μου και εκδότης όπως αποδείχτηκε, μου πέταξε το γάντι: θες να μεταφράσεις κάτι δικό της; Η απάντηση ήταν αυθόρμητη και αφελής, καθώς οι οφειλές μου, στους επώνυμους και ανώνυμους μεταφραστές που μου άνοιγαν δρόμους στην παγκόσμια λογοτεχνία ήταν ήδη τεράστιες.

» Αυτό το “ναι” καθόρισε και τη σχέση μου με τη μετάφραση, ως ιδιαιτέρως επίμοχθη χειρωναξία, ως ένα αέναο ψυχόδραμα, με την αγωνία του χρόνου που πιέζει, το κυνήγι της αντιστοιχίας και της ισοδυναμίας, της σωστής λέξης, της «καλής» μετάφρασης που δεν μπορεί παρά να είναι πάντα μια κατάχρηση κατά τον Ντεριντά, το άγχος της –αναπόφευκτης– παρανόησης, τη συνείδηση όλων όσοι μένουν τελικά εκτός μεταφρασμένου κειμένου, όσων καταποντίζονται στην άβυσσο της διαφοράς των γλωσσών και της ιδιαιτερότητας του ύφους. Κάθε μικρή νίκη όμως στην πάλη αυτή με τις λέξεις, με τις γλώσσες, με τους πολιτισμούς, είναι τόσο σημαντική που τελικά δικαιώνει τη σχέση έρωτα και μίσους του μεταφραστή με το πρωτότυπο και το μετάφρασμα, με τη μετάφραση σε όλες τις εκφάνσεις της».

• Ιωάννα Μεϊτάνη: Μια δουλειά είναι

Η Ιωάννα Mεϊτάνη είναι απόφοιτος της Γερμανικής Φιλολογίας και του ΕΚΕΜΕΛ και καταπιάστηκε τυχαία με τη μετάφραση. «Μια δουλειά είναι όπως όλες. Τα κακά της είναι η μοναξιά και η απομόνωση. Στα καλά είναι η φορητότητα της δουλειάς, πας σ’ ένα νησί και δουλεύεις απερίσπαστα, αλλά και το ότι μαθαίνεις καινούργια πράγματα από κάθε βιβλίο, ιδέες, πρόσωπα, τόπους». Πιστεύει ότι υπάρχουν πολλά κείμενα που χρειάζονται νέα μετάφραση. «Ο Κάφκα σίγουρα, γιατί έχει μεταφραστεί κυρίως από τα γαλλικά». Τη δυσκολεύει η αυτοπειθαρχία, ο χρόνος, το ωράριο και το χρονοδιάγραμμα. Το πιο αγαπημένο της βιβλίο, από αυτά που έχει μεταφράσει, «με απόσταση» είναι το «Αούστερλιτς» του Sebald. «Το διάβασα σε δυο μέρες και όσο το διάβαζα έλεγα: Ωχ, πού πας; Οταν άρχισα να μεταφράζω είπα τρεις φορές “ωχ”, γιατί όπως το διαβάζει ο μεταφραστής δεν το διαβάζει κανείς. Δούλευα σ’ ένα νησί και ήμουν απελπισμένη, έλεγα αυτό δεν είναι ο Sebald στα ελληνικά. Κάποια στιγμή είπα: αυτό είναι Sebald στα ελληνικά. Ηταν μεγάλη χαρά αυτή. Είναι μια στιγμή που αναγνωρίζεις τον συγγραφέα στη γλώσσα σου, συμβαίνει σε κάθε βιβλίο λογοτεχνίας, και είναι μοναδική».

Το συνέδριο θα φιλοξενηθεί στο αμφιθέατρο της Ελληνοαμερικανικής Ενωσης (Μασσαλίας 22). Ξεκινάει το Σάββατο, 20/2, στις 10 το πρωί.

• Της Ολγας Σελλα, Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, 14/02/2010

ΟΙ 50 ΣΠΟΥΔΑΙΟΤΕΡΕΣ ΜΕΤΑΦΡΑΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΑΓΓΛΙΚΗ

Οι 50 σημαντικές λογοτεχνικές μεταφράσεις από τα τελευταία 50 έτη. Η Ένωση Μεταφραστών της Εταιρείας των Συγγραφέων φέτος γιορτάζει τη 50ή επέτειό της. Για να γιορτάσουν την περίπτωση συνέταξαν έναν κατάλογο των 50 σημαντικότερων μεταφράσεων του τελευταίου μισού του αιώνα. Φυσικά μην περιμένετε να συναντήσετε κάποιο όνομα Έλληνα συγγραφέα! Κι αυτό το σημειώνω με κάποια «κακία», για όλους εκείνους τους μεγαλοσχήμονες ποιητές και πεζογράφους μας που κοιτάζουν συνέχεια την… κοιλιά τους, θεωρώντας ότι είναι περιούσιοι και μεγάλοι!

1. Raymond Queneau – Exercises in Style (Barbara Wright, 1958)

2. Primo Levi – If This is a Man (Stuart Woolf, 1959)

3. Giuseppe Tomasi di Lampedusa – The Leopard (Archibald Colquhoun, 1961)

4. Günter Grass – The Tin Drum (Ralph Manheim, 1962)

5. Jorge Luis Borges – Labyrinths (Donald Yates, James Irby, 1962)

6. Leonardo Sciascia – Day of the Owl (Archibald Colquhoun, 1963)

7. Alexander Solzhenitsyn – One Day in the Life of Ivan Denisovich (Ralph Parker, 1963)

8. Yukio Mishima – Death in Midsummer (Seidensticker, Keene, Morris, Sargent, 1965)

9. Heinrich Böll – The Clown (Leila Vennewitz, 1965)

10. Octavio Paz – Labyrinth of Solitude (Lysander Kemp, 1967)

11. Mikhail Bulgakov – The Master and Margarita (Michael Glenny, 1969)

12. Gabriel Garcia Marquez – 100 Years of Solitude (Gregory Rabassa, 1970)

13. Walter Benjamin – Illuminations (Harry Zohn, 1970)

14. Paul Celan – Poems (Michael Hamburger and Christopher Middleton, 1972)

15. Bertolt Brecht – Poems (John Willett, Ralph Manheim, Erich Fried, et al 1976)

16. Michel Foucault – Discipline and Punish (Alan Sheridan, 1977)

17. Emmanuel Le Roy Ladurie - Montaillou (Barbara Bray, 1978)

18. Italo Calvino – If on a Winter’s Night a Traveller (William Weaver, 1981)

19. Roland Barthes – Camera Lucida (Richard Howard, 1981)

20. Christa Wolf – A Model Childhood (Ursule Molinaro, Hedwig Rappolt, 1982)

21. Umberto Eco – The Name of the Rose (William Weaver, 1983)

22. Mario Vargas Llosa – Aunt Julia and the Scriptwriter (Helen R. Lane, 1983)

23. Milan Kundera – The Unbearable Lightness of Being (Michael Henry Heim, 1984)

24. Marguerite Duras – The Lover (Barbara Bray, 1985)

25. Josef Skvorecky – The Engineer of Human Souls (Paul Wilson, 1985)

26. Per Olov Enquist – The March of the Musicians (Joan Tate, 1985)

27. Patrick Süskind – Perfume (John E. Woods, 1986)

28. Isabel Allende – The House of the Spirits (Magda Bodin, 1986)

29. Georges Perec – Life A User’s Manual (David Bellos, 1987)

30. Thomas Bernhard – Cutting Timber (Ewald Osers, 1988)

31. Czeslaw Milosz – Poems (Czeslaw Milosz, Robert Hass, 1988)

32. José Saramago – Year of the Death of Ricardo Reis (Giovanni Pontiero, 1992)

33. Marcel Proust – In Search of Lost Time (Terence Kilmartin, 1992)

34. Roberto Calasso – The Marriage of Cadmus and Harmony (Tim Parks, 1993)

35. Naguib Mahfouz – Cairo Trilogy (Olive E. Kenny, Lorne M. Kenny, Angela Botros Samaan, 1991-3)

36. Laura Esquivel – Like Water for Chocolate (Carol Christensen and Thomas Christensen, 1993)

37. Bao Ninh – The Sorrow of War (Frank Palmos, Phan Thanh Hao, 1994)

38. Victor Klemperer – I Shall Bear Witness (Martin Chalmers, 1998)

39. Beowulf (Seamus Heaney, 1999)

40. Josef Brodsky – Collected Poems (Anthony Hecht et al, 2000)

41. Xingjian Gao – Soul Mountain (Mabel Lee, 2001)

42. Tahar Ben Jelloun – This Blinding Absence of Light (Linda Coverdale, 2002)

43. W.G. Sebald – Austerlitz (Anthea Bell, 2002)

44. Orhan Pamuk – Snow (Maureen Freely, 2004)

45. Amos Oz – A Tale of Love and Darkness (Nicholas de Lange, 2004)

46. Per Petterson – Out Stealing Horses (Ann Born, 2005)

47. Irène Némirovsky – Suite Française (Sandra Smith, 2006)

48. Vassily Grossman – Life and Fate (Robert Chandler, 2006)

49. Alaa Al Aswany – The Yacoubian Building (Humphrey Davies, 2007)

50. Leo Tolstoy – War and Peace (Richard Pevear, Larissa Volokhonsky, 2007)

ΕΛΛΗΝΟΓΑΛΛΙΚΟ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙ ΜΕΤΑΦΡΑΣΗΣ ΣΤΗ ΡΟΔΟ

Είναι το πρώτο ελληνογαλλικό εργαστήρι λογοτεχνικής μετάφρασης και πραγματοποιείται σ’ ένα χώρο που ασχολείται μ’ αυτό το είδος γραφής και δημιουργίας: στο Διεθνές Κέντρο Λογοτεχνών και Μεταφραστών Ρόδου. Από την Παρασκευή 9 ώς την Κυριακή 11 Μαΐου θα συγκεντρωθούν στη Ρόδο οι Γεωργία Ζακοπούλου, Οντέτ Βαρόν, Ειρήνη Τσολακέλη, Malamatis Soufarapis, Gilles Ortlieb και Gilles Decorvet. Στόχος τους είναι να αναδείξουν τις δυνατότητες και τα όρια της μετάφρασης του λογοτεχνικού κειμένου από τη μία γλώσσα στην άλλη, επεξεργαζόμενοι συλλογικά τις μεταφράσεις σημαντικών κειμένων της γαλλικής και ελληνικής γραμματείας και αναζητώντας μιαν απάντηση στο ερώτημα: «τι αντίσταση προβάλλει μια γλώσσα κατά τη μεταφορά της σε μιαν άλλη και πώς είναι δυνατόν να την αναγκάσει κανείς “να πει πράγματα που αρνιέται πεισματικά”».

Το Διεθνές Κέντρο Λογοτεχνών και Μεταφραστών Ρόδου έχει αναπτύξει τα τελευταία δύο χρόνια μεγάλη δραστηριότητα, χάρη στις πρωτοβουλίες του καθηγητή Αν. Κοντάκου, επιδιώκοντας να αναδείξει τη σχέση της μεταφραστικής πρακτικής με την καλλιτεχνική δημιουργία, την επιστημονική έρευνα και την εκπαίδευση από τις μικρές ηλικίες. Τα πρακτικά της συνάντησης θα εκδοθούν για να βοηθήσουν όσους ασχολούνται με τη λογοτεχνική μετάφραση.

Οι μεταφραστές και η τέχνη τους στο «Σπίτι της Λογοτεχνίας»

• Οι μεταφραστές που συνήθως είναι μόνοι με «τον τοίχο απέναντί τους» βγήκαν από το γραφείο τους και συναντήθηκαν στο Σπίτι της Λογοτεχνίας στις Λεύκες της Πάρου. Με πρωτοβουλία του ΕΚΕΜΕΛ συγκεντρώθηκαν το περασμένο Σαββατοκύριακο στη γοητευτική Πάρο και στις ξεχωριστές Λεύκες οι Τ. Θεοδωρόπουλος, Αν. Παππάς, Μάγκυ Κοέν, Μ. Παπαδήμα, Αθ. Ψυλλιά, Μ. Χατζηεμμανουήλ, Στρ. Πασχάλης, Δημ. Τριανταφυλλίδης, Γ. Λαγουδάκου, Π. Κουμούτση και η διευθύντρια του ΕΚΕΜΕΛ Ελένη Ζέρβα. «Κριτική και μετάφραση» και «Ο μεταφραστής είναι δημιουργός;» ήταν οι δύο άξονες της διήμερης συζήτησης, που εξελίχθηκε σε ελεύθερη ανταλλαγή απόψων για τη διάρκεια ζωής μιας μετάφρασης, για τη συμπεριφορά του μεταφραστή μπροστά σ’ ένα κλασικό κείμενο, για τη συνάντηση του δημιουργού που γίνεται παράλληλα μεταφραστής. «Οι γλώσσες του μεταφραστή είναι τρεις: του πρωτοτύπου, της γλώσσας υποδοχής και του περιεχομένου» είπε ο Αν. Παππάς. «Στα σύγχρονα έργα κρίνεται το μυθιστόρημα και στις επαναμεταφράσεις κλασικών έργων κρίνεται η μεταφραστική προσέγγιση» είπε ο Στρ. Πασχάλης. «Δεν υπάρχει αντικειμενική μέτρηση του αποτελέσματος, γι’ αυτό και η μετάφραση είναι τέχνη. Είναι ένα επίπεδο ανάγνωσης. Το πρώτο είναι η γραφή» τόνισε ο Τ. Θεοδωρόπουλος. Τα θέματα που άνοιξαν ήταν πολλά. Οι απόψεις αρκετές. Ολοι συμφώνησαν, πάντως, ότι το επίπεδο των μεταφράσεων τα τελευταία χρόνια διαρκώς ανεβαίνει και η θέση του μεταφραστή έχει εξελιχθεί. Τόσο στη λογοτεχνία όσο και στο θέατρο, όπου ο ρόλος της μετάφρασης είναι «η πρώτη σκηνοθεσία».

Έντεκα ήσαν όλοι κι όλοι, αν είναι όσοι αναφέρει το σχετικό ρεπορτάζ. Ας πούμε ότι ήσαν και δυο-τρεις δημοσιογράφοι. Μεταξύ τους τα είπαν ή είχαν και ακροατήριο. Εδώ που τα λέμε, εκεί στις Λεύκες πού να βρεθεί το ακροατήριο! Άλλωστε δεν ξέρω αν ήθελαν να έχουν ακροατήριο ή να είναι μόνοι τους! Εν πάση περιπτώσει, ήταν ανάγκη να πάνε στην Πάρο για να συζητήσουν; Τόσα μπαράκια εδώ στην Αθήνα! Μη μας πουν τώρα ότι είναι συνεχώς κλεισμένοι σε τέσσερις τοίχους... Τέλος πάντων, ας ελπίσουμε ότι πέρασαν ένα όμορφο Σαββατοκύριακο στις Λεύκες της Πάρου και τυχερά θα είναι τα βιβλία που μεταφράζουν αυτή την εποχή. Φρέσκοι-φρέσκοι οι μεταφραστές μας θ' αποδώσουν καλύτερα...

• Η επόμενη συνάντηση προτείνω να γίνει στο σπίτι μου στον Άγιο Βασίλειο Κυνουρίας και μάλιστα το χειμώνα, που έχει, ως συνήθως, χιόνια κ.λπ. Έχουμε μεγάλη ξυλόσομπα, μεγάλο σπίτι, διώροφο, του 1880 και δεν θα υπάρχει κανένας για να τους ενοχλήσει. Δεν είναι ανάγκη να θαλασσοπνίγονται! Α, είναι και το ταβερνάκι του Μπιρμπίλη, που φτιάχνει καταπληκτικά μεζεδάκια, που ως γνωστόν αρέσουν στους διανοούμενους...
  

ΠΟΙΗΤΕΣ ΜΕΤΑΦΡΑΖΟΥΝ ΠΟΙΗΤΕΣ...

Ποιητές μεταφράζουν ποιητές με τους Ulrike Draesner, Johann P. Tammen, Μαρία Λαϊνά και Δήμητρα X. Χριστοδούλου

Σε συνεργασία με το Ευρωπαϊκό Κέντρο Μετάφρασης, Λογοτεχνία και Επιστήμες του Ανθρώπου (ΕΚΕΜΕΛ), το περιοδικό «Ποίηση» και το Künstlerhaus Edenkoben Stiftung Bahnhof Rolandseck.

Ανάγνωση/Συζήτηση, Δευτέρα 7 Απριλίου 2008, 19:30, Βιβλιοπωλείο της Εστίας, Σόλωνος 60, Αθήνα. Γερμανικά και ελληνικά με μετάφραση. Είσοδος ελεύθερη.Τηλ.: +30 210 3661 000.

Για δεύτερη χρονιά πραγματοποιείται το πρόγραμμα «Ποιητές μεταφράζουν Ποιητές». Αυτήν τη φορά η Ulrike Draesner και ο Johann P. Tammen θα συνεργαστούν για τη μετάφραση των ποιημάτων τους στην ελληνική γλώσσα με τις Ελληνίδες ποιήτριες Μαρία Λαϊνά και Δήμητρα Χριστοδούλου στο Σπίτι της Λογοτεχνίας στην Πάρο. Η μετάφραση των γερμανικών ποιημάτων θα βασιστεί σε κατά λέξη υπομνηματισμένες μεταφράσεις που εκπόνησαν στο πλαίσιο του εργαστηρίου μετάφρασης ποίησης οι σπουδάστριες του δεύτερου έτους του Γερμανικού Τμήματος του ΕΚΕΜΕΛ (συντονισμός εργαστηρίου: Μαρία Τοπάλη). Με τη φετινή συνάντηση συνεχίζεται το πρόγραμμα με το οποίο το Künstlerhaus Edenkoben στηρίζει και προωθεί τη μετάφραση της ποίησης.

Η Ulrike Draesner, γεν. το 1962, σπούδασε στη Γερμανία και την Αγγλία. Σήμερα ζει και συγγράφει στο Βερολίνο. Το έργο της περιλαμβάνει μυθιστορήματα, διηγήματα, ποιήματα και δοκίμια. Η συγγραφέας, που διακρίνεται για την αισθητικότητα της γραφής της και την πρωτοφανή οξυδέρκεια του βλέμματός της προς τον κόσμο, έχει τιμηθεί με πολλά βραβεία, μεταξύ άλλων με το «Preis der Literaturhäuser», το «Droste-Preis», το «Leonce-und-Lena-Preis» καθώς και με το Βραβείο Λογοτεχνίας του Κρατιδίου της Βαυαρίας.

Ο Johann P. Tammen, γεν. το 1944, με ένα πλούσιο ποιητικό έργο που έχει τύχει ενθουσιώδους υποδοχής από την κριτική, είναι εδώ και 40 σχεδόν χρόνια ο εκδότης και η ψυχή του λογοτεχνικού περιοδικού «die horen» («Οι ώρες»).

ΚΡΑΤΙΚΑ ΒΡΑΒΕΙΑ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΗΣ ΜΕΤΑΦΡΑΣΗΣ 2006

Ανακοινώθηκαν από το Υπουργείο Πολιτισμού τα Κρατικά Βραβεία Λογοτεχνικής Μετάφρασης, που αφορούν στις εκδόσεις έτους 2006.

Το Βραβείο Μετάφρασης έργου ξένης λογοτεχνίας στην ελληνική γλώσσα απονέμεται στον Γιάννη Καλιφατίδη για τη μετάφραση του έργου με τίτλο «Οι ξεριζωμένοι: Τέσσερα εικονογραφημένα Αφηγήματα» του W. G. Sebald (εκδόσεις Άγρα).

Η Παρασκευή Σιδερά - Λύτρα κερδίζει το Βραβείο Μετάφρασης έργου ελληνικής λογοτεχνίας σε ξένη γλώσσα για τη μετάφραση του έργου του Γεωργίου Βιζυηνού με τίτλο «Die Folgen der alten Geschichte. Die Sunde meiner Mutter», στη γερμανική γλώσσα (εκδόσεις Peust und Gutschmidt, Gottingen).

Ο κατάλογος λογοτεχνικών μεταφράσεων (δημοσιευμένων το έτος 2006 και κατατεθειμένων στην Εθνική Βιβλιοθήκη της Ελλάδας), από τον οποίο επελέγησαν τα ανωτέρω βραβεία είναι ο ακόλουθος:

Για τη Μετάφραση έργου ξένης λογοτεχνίας στην ελληνική γλώσσα

1) Δημητριάδου Αθηνά, για τη μετάφραση του έργου «Εγχειρίδιο ιχθύων: Μυθιστόρημα σε 12 ψάρια», του Richard Flanagan (εκδόσεις Άγρα).

2) Δημητριάδου Αθηνά, για τη μετάφραση του έργου «Πώς είναι», του Σάμιουελ Μπέκετ (εκδόσεις Ύψιλον).

3) Καλιφατίδης Γιάννης, για τη μετάφραση του έργου «Οι ξεριζωμένοι: Τέσσερα εικονογραφημένα αφηγήματα», του W. G. Sebald (εκδόσεις Άγρα).

4) Σαγκριώτης Γιώργος, για τη μετάφραση του έργου «Ο Μεσημβρινός και άλλα πεζά», του Paul Celan (εκδόσεις Άγρα).

5) Χαλικιάς Σωτήρης, για τη μετάφραση του έργου «Το βιβλίο του Μέγγιου», του Meng Zi (εκδόσεις Ίνδικτος).

6) Χάρης Η. Γιάννης, για τη μετάφραση του έργου «Το βαλς του αποχαιρετισμού», του Μίλαν Κούντερα (εκδόσεις Εστία).

Για τη Μετάφραση έργου ελληνικής λογοτεχνίας σε ξένη γλώσσα

1) Αγγελίδου Νίνα, για τη μετάφραση του έργου «Poetisas griegas contemporaneas» (εκδόσεις Centro de Estudios Griegos).

2) Demoen Guido, για τη μετάφραση του έργου «Romiosini en andere gedichten», του Γιάννη Ρίτσου (εκδόσεις Point).

3) Gesti Joaquim, για τη μετάφραση του έργου «Contes», του Γεωργίου Βιζυηνού (εκδόσεις Editions de 1984).

4) Kohler Denis, για τη μετάφραση του έργου «Erotocritos», του Βιτζέντζου Κορνάρου (εκδόσεις Zoe).

5) Reader W. William και Taylor Keith για τη μετάφραση του έργου «Battered guitars - Poems and prose», του Κώστα Καρυωτάκη, (εκδόσεις University of Birmingham).

6) Σιδερά - Λύτρα Παρασκευή, για τη μετάφραση του έργου «Die Folgen der alten Geschichte. Die Sunde meiner Mutter», του Γεωργίου Βιζυηνού, (εκδόσεις Gottingen: Peust und Gutschmidt).

Μεταφραστές προδότες!

Σε προηγούμενο σημείωμα έγινε αναφορά στους μεταφραστές και στα βραβεία που θεσμοθετήθηκαν. Αλλά δεν μπορώ να μην επισημάνω ένα φαινόμενο που τείνει να πάρει επιδημικές διαστάσεις. Κινδυνεύει η πνευματική μας αγορά να πνιγεί από την εισβολή του μεταφρασμένου ξένου βιβλίου και των λογής-λογής μεταφράσεων της αρχαίας ελληνικής γραμματείας. Μια ματιά να ρίξει κανείς στις προθήκες των βιβλιοπωλείων και αρκεί για να αντιληφθεί το μέγεθος και την έκταση του φαινομένου. Όλοι διψάνε για την επαφή με τα κείμενα της αρχαίας ελληνικής γραμματείας και της ξένης λογοτεχνικής παραγωγής, καθώς και της φιλοσοφικής, επιστημονικής και πολιτικής σκέψης.

Κανείς ποτέ δεν αποζήτησε την απομόνωση από την παγκόσμια πνευματική δραστηριότητα και, ιδιαίτερα, σήμερα που, σιγά-σιγά, αρχίζει ένα ιδεολογικό και πολιτικό ξεκαθάρισμα. Και όσοι επιζήτησαν κάτι τέτοιο, απομονώθηκαν οι ίδιοι. Το ζήτημα, λοιπόν, που τίθεται είναι ότι μια πραγματικότητα που εκφράστηκε με δυο λέξεις: traduttore – traditore, που σημαίνει «μεταφραστής – προδότης», εξακολουθεί να έχει ισχύ, με μεγαλύτερη ένταση, στις μέρες μας.

Όχι μόνο «προδότης» του πρωτότυπου και του δημιουργού του ο μεταφραστής αλλά και υπεύθυνος για τη λάσπη που αποθέτει σ’ ένα διψασμένο για νέες πληροφορίες κοινό. Μια έντυπη (μεταφρασμένη) πεδιάδα καλεί τους υποψήφιους αναγνώστες να γνωρίσουν όχι τα αριστουργήματα της παγκόσμιας λογοτεχνίας αλλά τα σκύβαλα ενός ανεξέλεγκτου αγωγού, που δοκιμάζει την ευαισθησία του κοινού και διαστρεβλώνει το αισθητικό του κριτήριο.

Βλέπουμε κείμενα ξένα και μεταφρασμένα στη γλώσσα μας, με περικοπές που δεν δηλώνονται, με συμπτύξεις και μετατροπές που, τελικά, παρουσιάζουν ένα έργο άσχετο με το πρωτότυπο. Ο μεταφραστής ίσως να μη γνωρίζει καλά τη γλώσσα του πρωτότυπου, ίσως να αγνοεί τις αντιστοιχίες και τη λειτουργία της κάθε γλώσσας στο δικό της κοινό…

Αν σταθούμε στην κατάσταση που επικρατεί στο χώρο του θεάτρου, θα δούμε ότι έχουμε ένα φαύλο κύκλο που άσφαλτα οδηγεί στη δημιουργία κάλπικης πνευματικής δραστηριότητας. Πόσο αληθινή μπορεί να είναι μια μετάφραση του γερμανού Μπρεχτ από τα γαλλικά ή του ισπανού Λόρκα από τα αγγλικά ή των σκανδιναβών Στρίντμπεργκ και Ίψεν από τα γαλλικά! Κι όμως, όλοι σήμερα μεταφράζουν αφειδώς. Αυτό, βέβαια, είναι μια αναγκαιότητα που, όμως, προσκρούει στην άγνοια, από μέρους των μεταφραστών, σημαντικών στοιχείων κι από τις δυο γλώσσες που, αναντίρρητα, συνιστούν δυο εντελώς διαφορετικές κοσμοθεωρίες.

Εδώ, δεν θα πούμε εμείς τι πρέπει να κάνει ένας μεταφραστής για να γλιτώσει από ολισθήματα. Εκείνο που ενδιαφέρει είναι πώς θα προφυλαχτεί ένα ανυπεράσπιστο κοινό από την ποδηγετική μανία εκείνων που θέλουν να του γνωρίσουν το πνευματικό έργο μιας άλλης εποχής ή χώρας. Μήπως θα έπρεπε να συσταθεί κάποτε μια επιτροπή όχι μόνο για να βραβεύει αλλά και για να ελέγχει αν κάνουν σωστά τη δουλειά τους οι μεταφραστές;