Δημήτρης Ραυτόπουλος. Συνέντευξη...

 

ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΜΠΙΡΜΠΙΛΗ http://www.athensvoice.gr

τεύχος: 522 - 15/04/2015 

Ύστερα από δύο δικτατορίες, του Μεταξά και της Χούντας των Συνταγματαρχών, τη γερμανική Κατοχή, την εμπειρία του Εμφυλίου και τις εξορίες, ο Δημήτρης Ραυτόπουλος, εμβληματική μορφή της Aριστεράς, εξακολουθεί να γράφει και να ασκεί κριτική. «Η Αριστερά», έχει πει, «πρέπει να λέει αλήθειες. Δεν μπορεί να παραμένει προσκολλημένη στους μύθους της, να κατασκευάζει εχθρούς σε όσους λένε κάτι άλλο». Αλήθειες που ο ίδιος τολμούσε να ξεστομίζει σε δύσκολες, φορτισμένες εποχές. Όσοι τον γνωρίζουν λένε ότι ήταν ασυμβίβαστος, με μια αδιάλλακτη προσήλωση σε αυτά που πίστευε. Το ίδιο είναι και τώρα όταν σχολιάζει την «πρώτη φορά Αριστερά», τη σοσιαλδημοκρατία, το συγκρουσιακό κλίμα που για μια ακόμα φορά κυριαρχεί, λες και κανένα μάθημα δεν πήραμε από τον εμφύλιο που αυτός γνώρισε. Σ’ αυτή την εξαιρετικά κρίσιμη για τη χώρα περίοδο, οι σκληρές αλήθειες από έναν άνθρωπο που έζησε έντονα τον ταραγμένο 20στό αιώνα, αφυπνίζουν και προειδοποιούν.

Το Μεγάλο Βραβείο Γραμμάτων απονεμήθηκε στον Δημήτρη Ραυτόπουλο. Αφορά το σύνολο του έργου του 90χρονου κριτικού βιβλίων

Στη «δική του Καρυάτιδα, τη γυναίκα του» αφιέρωσε ο 90χρονος κριτικός λογοτεχνίας Δημήτρης Ραυτόπουλος το Μεγάλο Βραβείο Γραμμάτων για το σύνολο του έργου του, το οποίο αποδέχθηκε με «συγκίνηση και ταπεινότητα», και το οποίο του απένειμε ομόφωνα η Επιτροπή των Κρατικών Λογοτεχνικών Βραβείων 2013. Η τελετή απονομής των Κρατικών Λογοτεχνικών Βραβείων 2013 (αφορά στις εκδόσεις του 2012) και των Κρατικών Βραβείων Συγγραφής Θεατρικού Έργου 2012 πραγματοποιήθηκε την Τετάρτη στη Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών, παρουσία του υπουργού Πολιτισμού και Αθλητισμού Κωνσταντίνου Τασούλα, της υφυπουργού Άντζελας Γκερέκου, της πρώην προέδρου της Βουλής Άννας Ψαρούδα-Μπενάκη, πολλών συγγραφέων και ανθρώπων από τον χώρο του βιβλίου.

Δημήτρης Ραυτόπουλος: «Η κριτική ξαναγίνεται κριτική»

•  Ο παλαίμαχος κριτικός με αφορμή το Μεγάλο Βραβείο Γραμμάτων με το οποίο πρόσφατα τιμήθηκε μιλάει στο «Βήμα» για την κριτική μετά την αμφισβήτηση των ιδεολογιών, εκτιμά τη σύγχρονη λογοτεχνία και εκφράζει την ικανοποίησή του για την επανάκαμψη της αξιολογικής κριτικής

Κουζέλη Λαμπρινή, ΤΟ ΒΗΜΑ:  30/03/2014

Ο Δημήτρης Ραυτόπουλος απέσπασε ομόφωνα το εφετινό Μεγάλο Βραβείο Γραμμάτων για το σύνολο του έργου του

 

Το όνομά του συνδέθηκε με την αισθητικών απαιτήσεων αριστερή Επιθεώρηση Τέχνης (1954-1967), όπου πρωτοεμφανίστηκε με κριτικό του κείμενο το 1955. Στα χρόνια της δικτατορίας, αυτοεξόριστος στο Παρίσι, γνωρίζεται με τον Αρη Αλεξάνδρου, για τον οποίο γράφει αργότερα τη μονογραφία Αρης Αλεξάνδρου. Ο εξόριστος που τιμήθηκε το 1997 με το Κρατικό βραβείο δοκιμίου - κριτικής. Μάχιμος κριτικός για πολλές δεκαετίες, με αδογμάτιστη σκέψη και ρωμαλέο λόγο, ο Δημήτρης Ραυτόπουλος απέσπασε ομόφωνα το εφετινό Μεγάλο Βραβείο Γραμμάτων για το σύνολο του έργου του, ο τρίτος κριτικός που λαμβάνει το βραβείο μετά τη Νόρα Αναγνωστάκη (1996) και τον Αλέξανδρο Αργυρίου (1998).

Οι συγγραφείς βραβεύουν Δημ. Ραυτόπουλο

• ΒΡΑΒΕΥΣΗ Η περυσινή βραβευμένη, η καθηγήτρια Σόνια Ιλίνσκαγια, παρέδωσε το ετήσιο βραβείο «Διδώ Σωτηρίου» της Εταιρείας Συγγραφέων στον κριτικό και θεωρητικό της λογοτεχνίας Δημήτρη Ραυτόπουλο. Η εκδήλωση έγινε την Τρίτη το βράδυ στον πολυχώρο Public της Πλατείας Συντάγματος, εγκαινιάζοντας έτσι τη συνεργασία της Εταιρείας Συγγραφέων με το Public.

• Ενα συμβολικό έπαθλο, φιλοτεχνημένο από τον γλύπτη Θόδωρο, είναι το ετήσιο βραβείο που απονέμει η Εταιρεία κάθε χρόνο σε ανθρώπους που έχουν αφήσει έντονα τα σημάδια τους στην πορεία της νεοελληνικής γραμματείας και λογοτεχνίας. Για πρώτη φορά, σε ανάλογη εκδήλωση, μήνυμα έστειλε ο υπουργός Πολιτισμού, Αντώνης Σαμαράς. «Ο κ. Ραυτόπουλος έχει ήδη καταξιωθεί στη συνείδηση της πνευματικής Ελλάδας από την “Επιθεώρηση Τέχνης” προδικτατορικά και τον “Ηριδανό” μεταδικτατορικά, από τις επιφυλλίδες του, από το μεταφραστικό του έργο, από τα δοκίμιά του και τα βιβλία του. Οπως ανέφερε χαρακτηριστικά το τμήμα Φιλολογίας του ΑΠΘ, μόλις τον περασμένο Οκτώβριο, όταν του απένειμε τον τίτλο του επίτιμου διδάκτορα “σε καιρούς αισθητικής και κριτικής ανυποληψίας υψώνει ανάστημα ήθους”».

• Στην αρχή της εκδήλωσης, ο γενικός γραμματέας της Εταιρείας, Γιώργος Ξενάριος, ανέφερε ότι είναι το πρώτο Δ.Σ. της Εταιρείας που δεν πήρε ούτε μια δραχμή επιχορήγηση από το υπουργείο Πολιτισμού. Ετσι, στράφηκαν προς τον ιδιωτικό τομέα για την αναζήτηση χορηγιών και στο Public θα φιλοξενηθούν πολλές εκδηλώσεις της Ε.Σ., με επόμενη αυτή της Παγκόσμιας Ημέρας Ποίησης, στις 21 Μαρτίου. Ο Δ. Ραυτόπουλος από τη μεριά του χάρηκε το βραβείο του, με φίλους, ομοτέχνους κι ένα ποτήρι κρασί. [Ολγα Σελλα, Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, 12/03/2009]
  

«Ούτε σοφοί ούτε δημοψηφίσματα κρίνουν τη λογοτεχνική αξία»

• Ο κριτικός Δημήτρης Ραυτόπουλος στα 85 του χρόνια δεν έχει χάσει τρία στοιχεία τα οποία χαρακτήριζαν την προσωπικότητά του από τότε που ήταν νέος: την κριτική του ευστοχία, την ιδεολογική ευθικρισία του και το χιούμορ του. Μ' αυτά τα γνώριμα «όπλα» αντέδρασε όταν η πανεπιστημιακός Σόνια Ιλίνσκαγια του παρέδωσε το φετινό βραβείο «Διδώ Σωτηρίου» -δεν συνοδεύεται από χρηματικό ποσόν- που έχει θεσμοθετήσει η Εταιρεία Συγγραφέων. Η εκδήλωση πραγματοποιήθηκε προχθές βράδυ στο «Public» του Συντάγματος, που ήταν και χορηγός.

• Ο συνιδρυτής του περιοδικού «Επιθεώρηση Τέχνης» και διευθυντής του περιοδικού «Ηριδανός» παραλαμβάνοντας το βραβείο -έργο του γλύπτη Θόδωρου- δεν μίλησε για τον εαυτό του, αλλά για τη Διδώ Σωτηρίου.

• «Είναι διπλή τιμή αυτή που μου γίνεται. Στο πρόσωπό μου βραβεύεται η κριτική μου και η ελληνική πεζογραφία, που και οι δύο έρχονται από τη δεκαετία του '60», ήταν τα πρώτα λόγια του, με τη συγκίνηση καθρεφτισμένη στα μάτια του. Την υπόλοιπη ομιλία του την αφιέρωσε εξ ολοκλήρου στη συγγραφέα των «Ματωμένων χωμάτων». «Είναι το κορυφαίο έργο της Διδώς Σωτηρίου, το οποίο προέρχεται από την πεζογραφική ευφορία της δεκαετίας του '60. Εξακολουθεί να διαβάζεται περισσότερο, ακόμη και από τους νέους», είπε.

Ο Δημήτρης Ραυτόπουλος παραλαμβάνει το βραβείο «Διδώ Σωτηρίου» από τη Σόνια Ιλίνσκαγια

• Η συνέχεια ήταν συναρπαστική. «Η αξία ενός λογοτεχνικού έργου δεν αποφασίζεται σε δημοψήφισμα, ούτε είναι απόφαση ενός σοφού. Δεν κρίνεται από την ορθοδοξία ούτε από την ανορθοξία του», σημείωσε. Και η κατάληξη του Δημήτρη Ραυτόπουλου ήταν μια εκ των υστέρων κριτική αποτίμηση των «Ματωμένων χωμάτων». «Δεν είναι έργο πρωτοποριακό, ούτε έργο-σταθμός. Είναι ένα μεγάλο βιβλίο, το οποίο είναι γραμμένο με δοκιμασμένο πεζογραφικό υλικό και πιστό στη νομιμότητα της λογοτεχνικής τεχνικής. Η Διδώ Σωτηρίου στήνει ένα μνημείο ανθρωπιάς εν μέσω ολέθρου, δηώσεως, σφαγής και προσφυγιάς».

• Προηγουμένως, ο πρόεδρος της Εταιρείας Συγγραφέων Θανάσης Βαλτινός προσφώνησε τον τιμώμενο, εξαίροντας «τη γενναιότητα του πνεύματός του, την άγρυπνη συγκίνησή του και την εξαιρετικά ενημερωμένη σχέση του με το τι συμβαίνει εκτός Ελλάδας». Δεν παρέλειψε να αναφερθεί και στην αγωνιστική δράση του Δημήτρη Ραυτόπουλου. «Κουβαλάει ουλές τραυμάτων από αγώνες που δεν έχει μετανιώσει», είπε για το αριστερό παρελθόν του σπουδαίου κριτικού.

• Τη βραδιά άνοιξε ο γενικός γραμματέας της εταιρείας Γιώργος Ξενάριος, ο οποίος θύμισε ότι το σωματείο δεν έχει πάρει την τελευταία διετία ούτε ευρώ από το υπουργείο Πολιτισμού. Μάλιστα, τόνισε ότι «σε αντίξοες πολιτισμικές συνθήκες και λόγω της σύμβασης του Google, ο δρόμος που χαράζει η Εταιρεία είναι ένας συγκερασμός της ιστορικής μνήμης μ' εκείνο το καινούργιο που έρχεται».

• Το μέλος του δ.σ. Αργυρώ Μαντόγλου παρουσίασε το φετινό ημερολόγιο της εταιρείας που είναι αφιερωμένο στη γυναικεία γραφή, με τον χαρακτηριστικό τίτλο «Υπογραφή γυναικών» («Ελληνικά Γράμματα»). Η επιλογή, σε συνεργασία με τον Κώστα Κατσουλάρη, υπάκουσε στο σκεπτικό: «Παράθεση αποσπασμάτων από έργα Ελληνίδων πεζογράφων στα οποία να αποτυπώνονται γυναικείοι χαρακτήρες, προβάλλοντας τις μεταβολές στον τρόπο που η γυναίκα βλέπει τις ομόφυλές της μέσα στον χρόνο». Την επιμέλεια του τόμου υπογράφει η Ελένη Κεχαγιόγλου και τα εικαστικά έργα η Κλεοπάτρα Μουρσελά. *

• Του ΒΑΣΙΛΗ Κ. ΚΑΛΑΜΑΡΑ, ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ - 12/03/2009

Δημήτρης Ραυτόπουλος: «Πρύτανης της κριτικής» και επισήμως

Ο Δημήτρης Ραυτόπουλος αναγορεύεται επίτιμος διδάκτορας του Τμήματος Φιλολογίας στο ΑΠΘ

Ολγα Σελλα, Η Καθημερινή, Tρίτη, 14 Oκτωβρίου 2008

Εχει εδώ και χρόνια κατακτήσει τον τίτλο του «πρύτανη της κριτικής» ο Δημήτρης Ραυτόπουλος. Από τα χρόνια της «Επιθεώρησης Τέχνης» και των δύσκολων ιδεολογικών και αισθητικών αντιπαραθέσεων.

Το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης και το Τμήμα Φιλολογίας αποφάσισαν να τιμήσουν με τον τρόπο των πανεπιστημιακών τη διεισδυτική παρουσία και ματιά του Δημήτρη Ραυτόπουλου στη σύγχρονη ιστορία της ελληνικής λογοτεχνίας. Ετσι, αύριο, στις 7 μ.μ. στην αίθουσα τελετών του Παλαιού Κτιρίου της Φιλοσοφικής Σχολής θα αναγορευθεί επίτιμος διδάκτορας του Τμήματος Φιλολογίας. Τον έπαινο του τιμώμενου θα εκφωνήσει η αναπληρώτρια καθηγήτρια της Νεοελληνικής Φιλολογίας Μαίρη Μικέ, ενώ ο Δημήτρης Ραυτόπουλος, μετά την αναγόρευση, θα μιλήσει με θέμα «Το ”σφάλμα” της κριτικής μεταξύ θεωρίας και δοκιμής».

Ο Δημήτρης Ραυτόπουλος γεννήθηκε στον Πειραιά το 1924 και οι κριτικές του παρεμβάσεις και τοποθετήσεις αποτελούν εξαίρετο παράδειγμα κριτικής οξύνοιας των μεταπολεμικών χρόνων. Υπήρξε από τα ιδρυτικά μέλη και στέλεχος της «Επιθεώρησης Τέχνης», η ψυχή του μεταδικτατορικού «Ηριδανού», μαχητικός διανοούμενος, αρθρογράφος της «Αυγής», δοκιμιογράφος, συγγραφέας, μεταφραστής και αταλάντευτος υπερασπιστής των απόψεών του. «Σε καιρούς αισθητικής και κριτικής ανυποληψίας υψώνει ανάστημα ήθους», σημειώνει το Τμήμα Φιλολογίας του ΑΠΘ.

Τα πρώτα του βιβλία ήταν «Οι ιδέες και τα έργα» (1965), «Τέχνη και εξουσία» (1985), «Κρίσιμη λογοτεχνία» (1986), «Σημεία στίξεως» (1987), «Αρης Αλεξάνδρου, ο εξόριστος» (1996) και πρόσφατα το «Αναθεώρηση Τέχνης. Η ”Επιθεώρηση Τέχνης” και οι άνθρωποί της» (2006) έργα στα οποία ο Δημήτρης Ραυτόπουλος «με κριτική ευθυβολία αναδεικνύει στη μελέτη κυρίως πεζογραφικών κειμένων, κυρίως αφηγηματικές διεργασίες της ιδεολογίας, αντιστέκεται στα αισθητικά απολιθώματα κομματικών προγραμμάτων, αγωνίζεται για τη δημιουργία κριτικής και ιδεολογικής ανανέωσης και δεν αναγνωρίζει καμιά νομιμότητα επέμβασης και καθοδήγησης στην τέχνη».

Ο Δημήτρης Ραυτόπουλος εξακολουθεί να είναι μαχητικός και οξυδερκής, εξακολουθεί να παρακολουθεί την ελληνική λογοτεχνία και την ελληνική κριτική σκέψη και να υπερασπίζεται με παρρησία τις απόψεις του: πολιτικές και αισθητικές.

Η καθηγήτρια Νεοελληνικής Λογοτεχνίας στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, Χριστίνα Ντουνιά, λέει στην «Κ»: «Εκτιμώ διπλά τον Δημήτρη Ραυτόπουλο, γιατί ενώ είχε σχέση με έναν κομματικό πυρήνα ήταν ένα πνεύμα ανεξάρτητο σε ό,τι αφορά την αισθητική αξιολόγηση του κειμένου. Παραμένοντας μέσα στις γραμμές του αριστερού κινήματος κατάφερνε να είναι μια αξιολογότατη κριτική φωνή που δεν έκανε αβαρίες με την αισθητική, πράγμα που δεν ήταν καθόλου εύκολο. Βοήθησε στο να βγει η σκέψη της αριστερής κριτικής από τις αγκυλώσεις ενός αριστερού παρελθόντος. Χαίρομαι που παραμένει μια αειθαλής φωνή και παρουσία».

Η πανεπιστημιακή κοινότητα της Θεσσαλονίκης του αποδίδει αύριο μια οφειλόμενη τιμή.

Η λογοτεχνία στο εδώλιο

Η δίκη της «Επιθεώρησης Τέχνης» το 1959 και η απολογία Κουλουφάκου

Του Παντελή Μπουκάλα, Η Καθημερινή, Tρίτη, 7 Oκτωβρίου 2008

Αλεξάνδρα Δ. Ιωαννίδου: «Υπόθεση Γκράνιν: η λογοτεχνική κριτική στο εδώλιο. Η δίκη της “Επιθεώρησης Τέχνης” το 1959 και η απολογία του Κώστα Κουλουφάκου». Εκδόσεις Καστανιώτη, 2008, σελ. 363.

Τον Απρίλιο του 1959 εκδίδεται σε διακόσια αντίτυπα η «Ευθύτης οδών», η τρίτη συλλογή του Αρη Αλεξάνδρου, με ποιήματα γραμμένα στις φυλακές της Αίγινας και της Γυάρου στα χρόνια 1954-1958. Ο τίτλος του πρώτου ποιήματος είναι «Εισήγηση», και μάλιστα μια εισήγηση «a la maniere der Jdanof», σύμφωνα με τη σχετλιαστική σημείωση του ποιητή, κάτι σαν μότο που τίθεται πριν από τους στίχους· μέλος του Π. Γ. του ΚΚΣΕ του Αντρέι Ζντάνοφ, με την αρμοδιότητα να υλοποιήσει την «πολιτιστική πολιτική» του Στάλιν, στο λόγο του «Για την Τέχνη», το 1946, κηρύσσει την υποχρέωση της λογοτεχνίας να υμνεί ως ιδεώδη τη «σοσιαλιστική κοινωνία» και να κατασκευάζει αποκλειστικά «θετικούς ήρωες», θέτει δε εκτός τέχνης (και κατ’ ουσίαν εκτός νόμου) τους «πεσιμιστές», τους «φορμαλιστές», τους «παρακμιακούς» και κάθε λογής ανορθόδοξους και αντικανονικούς.

Αλλά ας ακούσουμε καλύτερα τους δύο πρώτους και τους τρεις τελευταίους στίχους του ποιήματος του Αλεξάνδρου, οι οποίοι, έτσι όπως επαναλαμβάνονται, φαίνεται σαν να σχηματίζουν πνιγηρό βρόχο: «και κατά συνέπεια η ποίηση / είναι μια υπόθεση αντικοινωνική. [...] Η ποίηση λοιπόν είναι μια υπόθεση αντικοινωνική. / Το κόμμα οι οργανώσεις κυρίως η αγκιτπρόπ / έχουν καθήκον να». Ακριβώς επειδή δεν προσδιορίζεται αυστηρά το «καθήκον» αλλά αφήνεται να καλύπτει τα πάντα, έτσι όπως μένει ανοιχτό αυτό το «να», ο βρόχος γίνεται ασφυκτικότερος.

Εναν-δυο μήνες πριν από την έκδοση της συλλογής του Αλεξάνδρου, και συγκεκριμένα στο τεύχος Φεβρουαρίου-Μαρτίου του 1959, η «Επιθεώρηση Τέχνης», το σπουδαίο περιοδικό της Αριστεράς που εκδιδόταν από το 1954 έως το 1967, δημοσιεύει το διήγημα «Η σιωπή» του Ντανιήλ Γκράνιν, μεταφρασμένο από τον Μανόλη Φουρτούνη. Η βαθύτατη ενόχληση της ηγεσίας της ΕΔΑ οδηγεί, τον Μάιο και τον Ιούνιο του ίδιου έτους, σε μια κομματική δίκη υπό τη σκιά ακριβώς του Ζντάντοφ· ο ίδιος ο αρχισοσιαλρεαλιστής ήταν πια νεκρός αλλά το δόγμα του θριάμβευε παντού, όχι μόνο στην ΕΣΣΔ. Ανάμεσα στους κατηγόρους που απάρτιζαν το έκτακτο κομματοδικείο ήταν ο Λεωνίδας Κύρκος (αργότερα αποδέχτηκε ότι «είχε κάνει λάθος»), ο Μάρκος Αυγέρης και ο Δημήτρης Φωτιάδης (οι επιθετικότεροι όλων), ο Θέμος Κορνάρος και ο Γιάννης Ρίτσος. Κατηγορούμενοι, από την πλευρά της «Επιθεώρησης Τέχνης», ο Τίτος Πατρίκιος, ο Κώστας Κουλουφάκος, ο Μανόλης Φουρτούνης και ο Κώστας Πορφύρης· ο «συνεργός» Δημήτρης Ραυτόπουλος δικάζεται ερήμην. Μετά τη δίκη η συντακτική επιτροπή υποβάλλει την παραίτησή της, ο Ραυτόπουλος και ο Φουρτούνης απομακρύνονται, ενώ ο Κώστας Κουλουφάκος («ο πιο αναρχικός και συγχρόνως ο πιο πιστός στο Κόμμα» κατά τον Φουρτούνη) αναλαμβάνει να παραδώσει μια έγγραφη «απολογία».

Ποιητής, κριτικός, μεταφραστής και εκδότης ο Κώστας Κουλουφάκος, είχε σταλεί το 1941 από τους Ιταλούς κατακτητές στις φυλακές του Σπολέτο λόγω της αντιστασιακής του δράσης, δραπέτευσε το 1943, διέφυγε στην Αίγυπτο, συμμετείχε στο κίνημα της Μέσης Ανατολής, εξορίστηκε το 1948 και έκανε την «αναμορφωτική» του θητεία στη Λήμνο, τη Μακρόνησο και τον Αϊ-Στράτη, ενώ η χούντα τον εκτόπισε στη Γυάρο). Την «απολογία του ή «απανταχούσα» τού 1959 ανασύρει τώρα όχι απλώς από την αφάνεια, αλλά από το χώρο του απορρήτου η Αλεξάνδρα Δ. Ιωαννίδου (γεν. 1966) και την προτείνει σαν αυθεντικό υλικό για την αναψηλάφηση μιας δίκης που σήμερα ενδέχεται να μοιάζει αδιανόητη. Καθόλου περιττή πάντως δεν είναι μια κάποια αναψηλάφηση, όσο εξακολουθούν να υπάρχουν κομματικοί μηχανισμοί που θρησκεύονται στο όνομα του Ιωσήφ (όχι του βιβλικού προφήτη αλλά του θεϊκού Πατερούλη) κι όσο οι αυθεντίες της επαναστατικής ορθότητας εξακολουθούν να εκτοξεύουν τα βαριά μέτρα και σταθμά τους εναντίον των ανορθοδόξων, έχοντας στο αίμα τους «το πρέπον ποσοστό της σταλινίνης», για να θυμηθούμε και πάλι την «Ευθύτητα οδών» του αποφασισμένα αιρετικού Αρη Αλεξάνδρου.

Με σπουδές σλαβικής φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο της Χαϊδελβέργης η ερευνήτρια, που διδάσκει στο Πανεπιστήμιο Μακεδονίας, προτάσσει εκτενέστατη εισαγωγή όπου εξετάζει την πρόσληψη της σοβιετικής λογοτεχνίας (και της συναφούς «ιδεολογίας», πάντοτε παραδειγματικής και κανονιστικής) στην Ελλάδα στο χρονικό διάστημα 1946-1959. Πέρα από την αναδίφηση στη διευρυνόμενη τον τελευταίο καιρό σχετική βιβλιογραφία, δεν παρέλειψε να αναζητήσει και να συναντήσει τους μάρτυρες που θα μπορούσαν να προσφέρουν διαφωτιστικό υλικό για τη δίκη του 1959, δίκη της λογοτεχνίας και της κριτικής. Αξονας του βιβλίου είναι το πρωτοδημοσιευόμενο ύστερα από μισόν αιώνα απολογητικό υπόμνημα του Κώστα Κουλουφάκου, ενώ αναπαράγεται, στην τοτινή του μετάφραση, το «σοβιετικό διήγημα» του Γκράνιν, «Η σιωπή», η δημοσίευση του οποίου στη Μόσχα είχε εξοργίσει τον Χρουστσόφ, με αποτέλεσμα ο συγγραφέας του να βρεθεί στην απομόνωση, εκδοτικά αποκλεισμένος επί τρία ολόκληρα χρόνια· άλλοι βέβαια είχαν πληρώσει βαρύτερα τη λογοτεχνική τους ανταρσία, ακόμα και με τη ζωή τους.

Τι το ενοχλητικό είχε το διήγημα του Γκράνιν; Την ελευθεροστομία του, τη διεκδίκηση του απλού δικαιώματος των ανθρώπων, έστω ως λογοτεχνικών ηρώων, να λένε τώρα την αλήθεια, αυτή που θεωρούν αλήθεια, να μην πορεύονται από συνειδησιακό συμβιβασμό σε συμβιβασμό φοβούμενοι τους γραφειοκράτες, τους υπουργούς, το κόμμα. «Με πόση χαρά θα ’στελνε στο διάολο κάθε υπολογισμό, κάθε προφύλαξη, για να πει ανοιχτά αυτό που σκεφτόταν. Μα τα χείλη του παρέμεναν σφιγμένα» διαβάζουμε στο διήγημα την εσωτερική και πάντοτε άρρητη σκέψη του προϊσταμένου, του Μινάγιεφ. Σήμερα γράφω αυτό που θέλετε σεις, για να γράψω μια μέρα αυτό που θέλω εγώ», του λέει ο υφιστάμενός του, ο «ξεροκέφαλος, παράξενος κι επικίνδυνος» Ολκόφσκι, που μαθαίνει κι αυτός, παραδειγματιζόμενος, να σιωπά.

Για να υπερασπίσει το δικαίωμα της «Επιθεώρησης Τέχνης» να δημοσιεύσει τη «Σιωπή», ο Κουλουφάκος αναιρεί ένα προς ένα τα επιχειρήματα των κατηγόρων και στοιχειοθετεί, χωρίς υψηγορία και ρητορικά στολίδια πάντως και χωρίς το σκοπό της ανταρσίας, έναν ύμνο στη λογοτεχνία και την κριτική σκέψη. Μιλώντας με τη γλώσσα των αντιδίκων του, εξηγεί ότι δεν θεωρεί το διήγημα αυτό «παρασιώπηση των επιτευγμάτων του σοσιαλισμού» αλλά «επίτευγμά του» · προφανώς έχει άλλους είδους σοσιαλισμό κατά νου, τον απελευθερωτικό και ελεύθερο, όχι τον δογματικό και καταναγκαστικό που επιφυλάσσει λογοκρισία, δίκες και καταδίκες για όσους δεν βλέπουν αυτό που πρέπει να δουν αλλά αυτό που όντως συμβαίνει.

«Ο προοδευτικός συγγραφέας που κάνει σοσιαλιστικό ρεαλισμό είναι υποχρεωμένος να δίνει όχι μόνο την πραγματικότητα όπως είναι αλλά και την πραγματικότητα όπως πρέπει να είναι», είχε κωδικοποιήσει την άποψή του ο Γιάννης Ρίτσος, κατά την ενδοκομματική δίκη. Απάντηση σ’ αυτή την υπεράσπιση της αυτολογοκρισίας δεν έδωσε μόνο ο Κώστας Κουλουφάκος αλλά και ο ίδιος ο Ρίτσος, πολύ αργότερα όμως, με ποιήματά του που δεν δημοσιεύτηκαν παρά μετά το θάνατό του, κι ενώ είχε πια υποστεί και αυτός τις επιθέσεις της κομματικής λογοτεχνικής ορθοδοξίας για τα πεζά του. Αρκούν εδώ οι εξής αυτοκριτικοί στίχοι του Ρίτσου που γράφτηκαν το 1977 αλλά τυπώθηκαν μόλις πέρυσι, στον 14ο τόμο των Απάντων του: «Μεγάλη δυσκολία / το πλάσιμο / των θετικών ηρώων - / όταν αφήσουν χάμου / τις σημαίες / δεν ξέρουν πια / τι να κάνουν τα χέρια τους / ούτε κι εκεί - καλύτερα λοιπόν / καθόλου να μη γίνουν / τ’ αποκαλυπτήρια / αυτού του αγάλματος / και του ποιήματος αυτού».