Είναι τα βιβλία άνθρωποι;

• Το (α)νόστιμον ήμαρ των προσωκρατικών φιλοσόφων

• Από τον Αλέξανδρο Ασωνίτη

Ενα καίριο ζήτημα της θεωρίας της γραφής είναι το πόσα τμήματα απ' την ανθρώπινη υπόσταση συγκεντρώνει και περιλαμβάνει ένα βιβλίο, και σε ποιο βαθμό μπορεί να υποκαταστήσει τη φυσική παρουσία ενός ανθρώπου.

Γνωρίζοντας ότι η φυσική παρουσία είναι το παν, αλλά όχι το άπαν, οι άνθρωποι διασχίζουμε ένα απειροελάχιστο τμήμα του «ιστορικού» χρόνου με το σώμα μας (την περηφάνια της ύπαρξής μας) και ύστερα, η παρουσία των πιο ικανών και τυχερών από μας αντικαθίσταται και δηλώνεται απ' το αποτύπωμα, το έργο καθενός. Αλλά στην προοπτική του «ιστορικού» χρόνου το άυλο γίνεται υλικό, τόσο ανθεκτικό μάλιστα, που ο γρανίτης και το ατσάλι μοιάζουν πλαστελίνη μπροστά του. Πρόκειται για τη φυσική αθανασία, τη «φήμη» και τη «δόξα», που απεκδυόμενες και απορρίπτοντας δεισιδαιμονίες, αφέλειες και απειλές, αναδημιουργούν τον άνθρωπο, ανυσυστήνουν την ύπαρξη, διαιωνίζουν την παρουσία. Επομένως, τα βιβλία (το αίτιο της δόξας, εν προκειμένω) είναι άνθρωποι με σάρκα και οστά, και οι σκέψεις που περιέχουν αποτελούν τμήματα της υλικής-φυσικής ανθρώπινης υπόστασης. Πώς υποδεχόμαστε λοιπόν τα αρχαία βιβλία όταν εκδίδονται, δηλαδή τους ανθρώπους που ξαναζωντανεμένοι μάς χτυπάνε την πόρτα;

Την ανοίγουμε διάπλατα, ειδικά όταν πρόκειται για ανθρώπους σπουδαίους, που τα έργα και οι σκέψεις τους, ισοδύναμα με την ανάσα και τη χειραψία τους, διαπερνούν την Ιστορία καθορίζοντας εν πολλοίς (χωρίς ευτυχώς να είναι, ποτέ, καθεστωτικές) την πορεία του ανθρώπινου πνεύματος και πολιτισμού. Απ' το 2002 και μετά, δεχόμαστε την επίσκεψη των πιο σημαντικών προσώπων της Ιστορίας, κατά τη γνώμη μου, των «προσωκρατικών» φιλοσόφων, που ξεκαθάρισαν μια για πάντα όλα τα βασικά φιλοσοφικά ζητήματα, φοβάμαι όμως πως εμείς, όχι μόνο δεν ανοίξαμε τις πόρτες μας, αλλά κλείσαμε και τ' αυτιά μας.

Ποιοι είναι, και τι είναι οι «προσωκρατικοί» φιλόσοφοι; Με τον καλοπροαίρετο, αλλά προσβλητικό, σύγχρονο αυτόν όρο, «προσωκρατικοί» ονομάζονται όλοι οι Ελληνες φιλόσοφοι μέχρι τον Σωκράτη, η φιλοσοφία του οποίου δεν έχει καμία απολύτως σχέση με τις απόψεις όλων των προηγούμενων φιλοσόφων, που επίσης καλούνται: υλιστές, υλοζωιστές, φυσικοί κ.λπ. και διατυπώνουν την πιο διαυγή και σκληρή άποψη της ελληνικής αρχαιότητας για το Σύμπαν, τους θεούς, τον άνθρωπο, τον θάνατο. Είναι οι περίφημοι ίωνες και μεγαλοελλαδίτες φιλόσοφοι, αφού κατά αξιομνημόνευτο τρόπο η κεφαλαιώδης ελληνική σκέψη ανθεί πρωτίστως στις αποικίες παρά στην κυρίως Ελλάδα (με πολλές εξαιρέσεις, όπως ο Σπαρτιάτης Αλκμάν, ο Ελευσίνιος Μουσαίος, ο Θρακιώτης Λεύκιππος, ο Σαμιώτης Πυθαγόρας κ.ά).

Οι αρχές της κοσμοθεωρίας τους, αν μπορούμε να τις συνοψίσουμε, και παρά τις σοβαρές, επιμέρους, διαφοροποιήσεις των σημαντικότερων προσωκρατικών, ήταν ότι ο κόσμος δεν έιναι δημιούργημα κανενός θεού αλλά συνέπεια των διεργασιών της φύσεως (Ηράκλειτος, απόσ. 30 Β, Δημόκριτος, 39 Α), ότι δεν υπάρχει καλό και κακό, ότι το Σύμπαν και η ζωή αποτελούν κόσμημα, εξού και το «κόσμος», ότι ο άνθρωπος πρόερχεται από το νερό (Θαλής, Αναξίμανδρος) και είναι θνητός, δεν ανασταίνεται. Θεωρίες, στον αντίποδα του χριστιανικού δόγματος περί θεϊκής, αφύσικης παντοδυναμίας, οι οποίες έθεσαν τις βάσεις της επιστήμης αλλά και της δημοκρατίας σε φιλοσοφικό και πολιτικό-πρακτικό επίπεδο: Ο Ηράκλειτος ήταν αρχοντικής οικογενείας, αλλά παραχώρησε τα προνόμιά του στον αδελφό του και έπεισε έναν τύραννο ονόματι Μελαγκόμα να παραιτηθεί, ο Εμπεδοκλής ήταν επίσης αρχοντικής οικογενείας, αλλά παραιτήθηκε και ίδρυσε το δημοκρατικό κόμμα του Ακράγαντα, ο Ζήνωνας, με τις υπερμοντέρνες θεωρίες του κατά της κινήσεως, ηγήθηκε κινήματος εναντίον τυράννου της Ελέας, στην Κάτω Ιταλία, απέτυχε όμως, όπως ο Παναγούλης, και τον δολοφόνησαν... ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ

• ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ, Βιβλιοθήκη, Παρασκευή 5 Φεβρουαρίου 2010

Οι προσωκρατικοί φιλόσοφοι

• Ενα έργο-σταθμός των κορυφαίων ελληνιστών Hermann Diels και Walther Kranz
• Tης Μαριας Λαμπαδαριδου - Ποθου, Η Καθημερινή, 9/6/2009
  
• Hermann Diels και Walther Kranz: «Oι Προσωκρατικοί, οι μαρτυρίες και τα αποσπάσματα». Α΄ τόμος. Εκδόσεις Παπαδήμα, 2008, σελ. 946.

• ΑΡΧΑΙΟΓΝΩΣΙΑ. Πρόκειται για ένα μνημειώδες έργο που εκπόνησαν αρχές του περασμένου αιώνα οι φιλόσοφοι ελληνιστές και πανεπιστημιακοί Hermann Diels και Walther Kranz, με σκοπό, όπως γράφουν στον πρόλογο της πρώτης έκδοσης (1903), «να αποτελέσει βάση για παραδόσεις σχετικά με την ελληνική φιλοσοφία». Στη δεύτερη έκδοση (1922) εξηγούν γιατί προτίμησαν να περιορισθούν στο «ουσιώδες και αρχαίο κείμενο» ώστε τα αποσπάσματα των φιλοσόφων που συμπεριελήφθησαν να θεωρούνται πλήρη «και όχι τα συμφραζόμενα των αποσπασμάτων».

• Και αφού το τεράστιο αυτό έργο / άθλος διένυσε την πορεία του στον χρόνο, έφτασε στην έκτη του επανέκδοση το 1951, και επόμενο ήταν να επισημανθούν αδυναμίες στον τρόπο συγκρότησης του τεράστιου υλικού - να υπολογίσει κανείς πως εκτός από τους μεγάλους φιλόσοφους ποιητές, άλλα τετρακόσια ονόματα συμπεριελήφθησαν στους τόμους. Και ο Walther Kranz επισημαίνει: «Η σκέψη που έχει εκφραστεί ήδη πολλές φορές έως τώρα, ότι το βιβλίο δηλαδή, που είχε σχεδιάσει ο Diels, κυρίως ως βάση για τις παραδόσεις, είναι καιρός πλέον να αντικατασταθεί με ένα βιβλίο που να αποδίδει την αρχαία παράδοση επεξεργασμένη και σχολιασμένη».

Η εγκυρότερη συναγωγή

• Ο Βασ. Α. Κύρκος, ομότιμος καθηγητής Φιλοσοφίας, που με τη συνεργασία του Δημοσθ. Γεωργοβασίλη απέδωσε στα νέα ελληνικά το μνημειώδες αυτό έργο, στον πρόλογό του για την ελληνική έκδοση σημειώνει: «Τα αποσπάσματα των Προσωκρατικών των Diels και Kranz εξακολουθούν να είναι ακόμη και σήμερα το εγκυρότερο βιβλίο σε ό,τι αφορά τον αυθεντικό λόγο των προσωκρατικών φιλοσόφων και τις μαρτυρίες που διέσωσε η δοξογραφική παράδοση για τη ζωή, τη διδασκαλία και το έργο τους».

• Αναφέρει επίσης ότι στο έργο πρόσθεσαν και νέα αποσπάσματα, εκ των οποίων τέσσερα από τον «Πάπυρο του Δερβενίου» (ανακαλύφθηκε το 1962) που αναφέρονται στους Ορφικούς και τέσσερα από τον «Πάπυρο του Στρασβούργου», τα οποία αναφέρονται στον Εμπεδοκλή. «Ο Πάπυρος του Στρασβούργου» βρέθηκε από τον Γερμανό αρχαιολόγο Otto Rubensonn το 1904 στο Akhmim (αρχ. Πανόπολις) της Αιγύπτου και συμπληρώνει τις γνώσεις μας για τον Ακραγαντίνο φιλόσοφο.

• «Σκοπός της έκδοσης αυτής, γράφει ο Βασ. Α. Κύρκος, είναι η απόδοση στα νέα ελληνικά του αυθεντικού λόγου των μεγάλων προσωκρατικών φιλοσόφων και η ανάδειξη της αξίας των αποσπασμάτων που μας διέσωσε η παράδοση». Και επισημαίνει τη σημασία να διαφυλαχθεί η ιδιαιτερότητα του λόγου και του ύφους των δοξογραφικών μαρτυριών. «Δοξογραφικές μαρτυρίες» στην προκειμένη περίπτωση είναι οι αναφορές στο έργο των προσωκρατικών από μεταγενέστερους.

• Για να γίνει εύχρηστος ο τεράστιος αυτός Τόμος χωρίστηκε σε εννέα ενότητες. Η πρώτη ενότητα περιλαμβάνει την κοσμολογική ποίηση της πρώιμης εποχής, την αστρολογική ποίηση του 6ου αιώνα, την πρώιμη κοσμολογική και γνωμική: Ορφεύς - Οι Επτά σοφοί. Η δεύτερη ενότητα περιλαμβάνει τα κεφάλαια: Θαλής - Παρμενίσκος. Η τρίτη: Ξενοφάνης. Η τέταρτη: Ηράκλειτος. Η πέμπτη: Επίχαρμος - Αμεινίας. Η έκτη: Οι Ελεάτες: Παρμενίδης - Ζήνων - Μέλισσος. Η έβδομη: Εμπεδοκλής. Η όγδοη: Μενέστωρ - Λύκων και η ένατη: Η Σχολή των Πυθαγορείων.

• Οι επιμέρους αυτές εννέα ενότητες περιλαμβάνουν όλο τον αρχαίο κόσμο, από τον 6ο αιώνα π.Χ. και φθάνουν μέχρι και τον 4ο αιώνα π.Χ. παρακολουθώντας και την εξέλιξη της φιλοσοφικής σκέψης, τη μεταλλαγή σε ανθρωποκεντρική. Επίσης, παρακολουθούν τις «Σχολές» που δημιούργησαν τα διάφορα φιλοσοφικά ρεύματα με την ολοένα και περισσότερο εξατομίκευση της φιλοσοφικής αντίληψης του κόσμου.

Οι αρχαίες πηγές

• Ο τόμος αρχίζει με το κεφάλαιο «Ορφεύς - Βίος και συγγράμματα». Και περιλαμβάνει όλα τα αποσπάσματα τα «μαρτυρημένα από αρχαίες πηγές». Είναι θαυμαστός ο τρόπος και η υπομονή με την οποία οι συγγραφείς του τόμου συνέλεξαν και ερμήνευσαν όλα όσα είχαν μεταγενέστερα γραφεί για τον ορφικό λόγο και για τη ζωή του Ορφέα. Και κατά τον ίδιο σχολαστικό και άκρως προσεγμένο τρόπο, ακολουθούν άλλοι ποιητές και φιλόσοφοι, μικρότερης ή μεγαλύτερης εμβέλειας, όπως: Φερεκύδης από τη Σύρο - «Βίος και Εργο». Θεαγένης. Ακουσίλαος - «Βίος και Εργα». Αναξιμένης - «Βίος και Διδασκαλία». Πυθαγόρας και Πυθαγόρειοι. Και έτσι συνεχίζει έως ότου τους συμπεριλάβει όλους. Ομως, το πιο ενδιαφέρον είναι τι γράφουν οι άλλοι γι’ αυτούς, οι μεταγενέστεροι, και πώς ερμηνεύουν τον «αρχαίο», όπως τον ονόμαζαν, λόγο τους. Ετσι μας δίδεται ένα πλήθος ρήσεων από Αριστοτέλη, Πλάτωνα, Σιμπλίκιο, Πλούταρχο, Πρόκλο, Απολλόδωρο, Πορφύριο, Αέτιο, Ιάμβλιχο, Διογένη Λαέρτιο και άπειρων άλλων, που σχολιάζουν τους «αρχαίους», θέτοντας συνάμα και το στίγμα της δικής τους αντίληψης ή της κοινωνικής τους θέσης.

• Επτά χρόνια δούλευαν οι μεταφραστές και επιμελητές του τόμου για να φθάσουν σε μια ικανοποιητική, όπως γράφουν, απόδοση του έργου στη σημερινή γλώσσα, αλλά και για να ελεγχθούν στο έπακρο οι γλωσσικές αποχρώσεις του αρχαίου κειμένου, οι αποχρώσεις του ύφους, οι δοξογραφικές μαρτυρίες. Και ο εκδότης Δημ. Ν. Παπαδήμας είχε τη μεγάλη υπομονή, αλλά και την αποφασιστικότητα να υποστεί το δυσβάσταχτο οικονομικό βάρος, προκειμένου να προσφέρει στην ελληνική παιδεία αυτή την ανεκτίμητη πνευματική κληρονομιά. Δεν γνωρίζω με ποιο τρόπο επιβραβεύονται από την πολιτεία κάποιοι άνθρωποι που αφιερώνουν τη ζωή τους στην εκπόνηση παρόμοιων πνευματικών άθλων, όμως πιστεύω πως, στην περίπτωση αυτή, η επιβράβευση θα τιμούσε πρωτίστως τον βραβεύοντα.

Στην αυγή της σκέψης

• Στους τρεις αυτούς μοναδικούς τόμους (ήδη είναι έτοιμοι και οι άλλοι δύο) ο αναγνώστης -και όχι μόνον ο μελετητής- θα γνωρίσει τη γοητεία του αρχαίου κόσμου, την αυγή τη σκέψης και της εμβάθυνσης στο οντολογικό πρόβλημα, θα γνωρίσει την αγωνία του πρώτου σκεπτόμενου ανθρώπου που ανίχνευσε τα όρια και την αρχή της ύπαρξής του μέσα στον κόσμο και, το πιο σημαντικό, κατάφερε να υπερβεί τη μυθική ερμηνεία και να θεμελιώσει τις πρώτες φιλοσοφικές αρχές που μέχρι σήμερα κρατούν σε εγρήγορση τον πνευματικό κόσμο σε παγκόσμια ακτίνα.

• Σ’ αυτό έγκειται και η μέγιστη προσφορά των παρόντων τόμων. Γιατί ο λόγος των φιλοσόφων εκείνων ποιητών δεν αρκεί μόνος για την κατανόηση των φιλοσοφικών τους οραματισμών. Είναι απαραίτητη η γνώση του αρχαϊκού κόσμου και των ιδιαιτεροτήτων της κοινωνίας μέσα στην οποία εξέθρεψαν τον φιλοσοφικό στοχασμό τους. Και το έργο αυτό προσφέρει και τα δύο: Από τη μία τη γνώση της τότε κοινωνίας, μέσα στην οποία έζησαν οι φιλόσοφοι ποιητές, κι από την άλλη τη δυνατότητα εμβάθυνσης στη φιλοσοφική τους σκέψη, έτσι ώστε να γίνουν κατανοητά τα κοσμολογικά τους οράματα που όχι μόνο καθόρισαν την μετά τον Μύθο εποχή αλλά και έθεσαν τα θεμέλια τής, ανά τους αιώνες, φιλοσοφικής σκέψης και όρασης.

Ενα έργο που θα τέρψει γνωσιακά αλλά και θα εμπλουτίσει τον κάθε σκεπτόμενο άνθρωπο.