Φερνάντο Πεσόα (1888 - 1935) Πορτογάλος ποιητής και συγγραφέας

Ο Φερνάντο Πεσόα (Fernando António Nogueira de Seabra Pessôa) ήταν Πορτογάλος ποιητής και συγγραφέας. Γεννήθηκε στη Λισαβώνα το 1888.

Χάνει νωρίς τον πατέρα του. Γρήγορα η μητέρα του ξαναπαντρεύεται με έναν διπλωμάτη που διορίζεται στο Ντέρμπαν της Νότιας Αφρικής. Η οικογένεια τον ακολουθεί και έτσι ο Πεσόα θα αρχίσει και θα ολοκληρώσει τις σπουδές του στην αγγλική γλώσσα και θα αποκτήσει μια στέρεη αγγλική λογοτεχνική παιδεία.

Το 1903 μπήκε πρώτος στο πανεπιστήμιο του Κέιπ Τάουν, κερδίζοντας και το Βραβείο της Βασίλισσας Βικτωρίας για την αγγλική γλώσσα.

Το 1905 επέστρεψε στην Πορτογαλία, και μετά από μια αποτυχημένη απόπειρα να σπουδάσει φιλολογία στη Λισαβώνα, εγκατέλειψε τις σπουδές του και μπήκε στο εμπορικό κύκλωμα για να εξασφαλίσει τα προς το ζην. Αντιπρόσωπος διάφορων εμπορικών οίκων στη Λισαβώνα, έζησε μια ζωή εργένης, συγκατοικώντας αρχικά με τη θεία του, και αργότερα με την ετεροθαλή αδελφή του.

Σε ηλικία δεκαεπτά ετών επιστρέφει στη Λισαβώνα, που δεν θα την εγκαταλείψει ποτέ. Διαλέγει το επάγγελμα του συντάκτη-μεταφραστή και αναλαμβάνει την εμπορική αλληλογραφία μερικών οίκων της εμπορικής Κάτω Πόλης της Λισαβώνας, εργασία με πενιχρές αποδοχές, που όμως τον απαλλάσσει από τις δεσμεύσεις του ωραρίου και του συγκεκριμένου χώρου.

Το μεγαλύτερο μέρος του σπουδαίου έργου του έμεινε αδημοσίευτο ως το θάνατο του, 30 Νοεμβρίου 1935. Ως τότε, ο Πεσόα είχε δημοσιεύσει το πρώτο του βιβλίο στα Πορτογαλικά, με τίτλο Mensagem, δύο πλακέτες με αγγλικά ποιήματα -γιατί ο Πεσόα ήταν δίγλωσσος και έγραφε με μεγάλη άνεση στην αγγλική γλώσσα- καθώς και μερικά λογοτεχνικά και πολιτικά μανιφέστα. Ήταν επίσης γνωστός ως εκδότης της επιθεώρησης Athena (1924-25), και ως συνεργάτης σε διάφορα πρωτοποριακά έντυπα, και κυρίως στο Orpheu (1915), όργανο του μοντερνιστικού κινήματος.

Μετά το θάνατο του (από κολικό του νεφρού), τα άπαντα του εκδόθηκαν σε οκτώ τόμους, υπογραμμένα με τα διάφορα ψευδώνυμα που χρησιμοποιούσε κατά καιρούς ο Πεσόα και που, όπως έλεγε, εξέφραζαν τις διάφορες προσωπικότητες που συνυπήρχαν μέσα του: του "Αλβέρτο Καρέιρο", του "Αλβάρο δε Κάμπος" και του "Ρικάρδο Ρέις"'.

Είναι δυνατό να είναι κάποιος συγχρόνως πλούσιος και δαιμόνιος τραπεζίτης κι ένας ολοκληρωμένος αναρχικός που πολεμά για την απελευθέρωση της κοινωνίας; Σύμφωνα με τον Πεσόα, ναι.

Οι "ετερώνυμοι" του Πεσόα

Το 1915, η πορτογαλική λογοτεχνία θα σημαδευτεί από την κυκλοφορία του περιοδικού Ορφέας, που θα εισαγάγει τον μοντερνισμό στην πορτογαλική τέχνη (στην έκδοση του οποίου πρωτεργάτης είναι ο Φ. Πεσόα) και κατά δεύτερο λόγο, από μια εντυπωσιακή ποιητική συλλογή του Αλβάρο Ντε Κάμπος. Είναι η στιγμή που γεννιέται ένα από τα καλύτερα "Εγώ" του Φ. Πεσόα, ένας από τους καλύτερους ετερώνυμούς του, όπως ο ίδιος τους ονομάζει.

Με τον ίδιο τρόπο που πλένουμε το κορμί μας, θα έπρεπε να πλένουμε και το πεπρωμένο μας, να αλλάζουμε ζωή, όπως αλλάζουμε ρούχα – όχι για λόγους επιβίωσης, όπως κάνουμε όταν τρώμε ή κοιμόμαστε, μα με εκείνο το σεβασμό που έχουμε σαν τρίτοι απέναντι στον εαυτό μας.

Φ. Πεσόα

Αυτό θα μπορούσε να μοιάζει παράδοξο σε όποιον πιστεύει ακόμη, αφελώς, ότι υπάρχουν παράδοξα σε τούτο τον κόσμο.

Φ. Πεσόα

Μέχρι σήμερα, οι μελετητές του έργου του έχουν ανακαλύψει είκοσι επτά διαφορετικές προσωπικότητες που υπογράφουν γραπτά του Πεσόα. Ανάμεσα τους ξεχωρίζουν ο αγγλόφωνος Αλεξάντερ Σερτς, από την εποχή της Νοτίου Αφρικής, ο Αλμπέρτο Καέιρο, ένας σοφός που συνθέτει τα ποιήματά του αποτραβηγμένος στην εξοχή, ο Ρικάρντο Ρέις, φιλόλογος, που προσπαθεί να αναμετρηθεί με τους αρχαίους κλασικούς και ο Άλβαρο ντε Κάμπος, μηχανικός, με παιδεία αγγλοσαξονική, που στο έργο του υμνεί την τεχνολογία και την έλευση των μοντέρνων καιρών. Χρειάστηκαν δεκαετίες για να μπορέσει όλη αυτή η παραγωγή να συγκεντρωθεί και να μελετηθεί ως έργο του Πεσόα.

Ζωή είναι να είσαι άλλος.

Φ. Πεσόα

Όταν το 1935 πέθανε διαλυμένος από το ποτό σε ηλικία 47 ετών, βρέθηκε στο σπίτι του ένα μπαούλο με 27.453 χειρόγραφα, από τα οποία ένα μεγάλο μέρος μένει ακόμη να μελετηθεί και να εκδοθεί, επιφυλάσσοντας ενδεχομένως και άλλες εκπλήξεις στους επιμελητές. Ο Πεσόα πέθανε γνωστός στους λογοτεχνικούς κύκλους, όμως ο πορτογαλικός λαός άργησε να αναγνωρίσει στα πολλά του πρόσωπα το συγγραφέα που εκφράζει τους πόθους του και τις αγωνίες του και να τον τιμήσει σαν τον εθνικό του ποιητή.

Το βιβλίο του Ο Banqueiro Anarquista (Ο Αναρχικός Τραπεζίτης) μεταφράστηκε στα Ελληνικά από την Μ. Παπαδήμα (εκδ. "Νεφέλη"), καθώς και από το Γιάννη Σουλιώτη (εκδ. Παρουσία") και το Γιάννη Κοίλη (εκδ. "Γράμματα").

Αναρχικός και στη θεωρία και στην πράξη [Fernando Pessoa]

Δύο άνθρωποι χωρίς όνομα και μοναδικό προσδιορισμό τους την επαγγελματική ιδιότητα και την ιδεολογία συζητούν για την πολιτική

Λυδάκη Αννα ΤΟ ΒΗΜΑ:  04/12/2016 

Ο Φερνάντο Πεσόα σε δρόμο της Λισαβόνας

Fernando Pessoa
Ο αναρχικός τραπεζίτης
Εισαγωγή, μετάφραση, σημειώσεις Μ. Παπαδήμα.
Εκδόσεις Gutenberg, Αθήνα, 2016,
σελ. 80, τιμή 8 ευρώ

Ο Αναρχικός Τραπεζίτης, του σπουδαίου πορτογάλου ποιητή Fernando Pessoa, δεν έχει όνομα. Εχει μόνο επαγγελματική ειδικότητα και ιδεολογική ταυτότητα: είναι τραπεζίτης το επάγγελμα και αναρχικός ως προς την ιδεολογία. Το πρώτο πράγμα που θα σκεφτόταν κανείς διαβάζοντας τον τίτλο του βιβλίου θα ήταν ότι η υπόθεση αφορά κάποιον που προδίδει την ιδεολογία του ή που άλλα λέει κι άλλα πράττει. Ομως, ο Αναρχικός Τραπεζίτης υποστηρίζει ότι είναι συνεπής στις απόψεις του και το αποδεικνύει στον συνομιλητή του. Εξακολουθεί να δρα σύμφωνα με την ιδεολογία του, αλλά με έναν παράδοξο τρόπο και, όπως δηλώνει, είναι αναρχικός και στη θεωρία και στην πράξη. Aπό πολύ νεαρή ηλικία ασπάστηκε την αναρχική θεωρία και εξακολουθεί να πιστεύει σε αυτήν, παρά το γεγονός ότι είναι πλέον ένας καπιταλιστής: «Σ' εμένα - ναι, σ' εμένα, τραπεζίτη, μεγαλέμπορο, σπεκουλαδόρο αν το επιθυμείτε - σ' εμένα η θεωρία και η πρακτική του αναρχισμού ταυτίζονται απολύτως...».

Η «Ιθάκη» του Πεσσόα

• Ενα σύντομο αφήγημα του πορτογάλου συγγραφέα, το οποίο ανακαλύφθηκε το 2009, όπου ο ήρωας πρέπει να ακολουθήσει τον δρόμο ως το τέλος, όπως ακριβώς στο ποίημα του Καβάφη

• ΛΑΜΠΡΙΝΗ ΚΟΥΖΕΛΗ | Κυριακή 16 Ιανουαρίου 2011

Η άοκνη επιμελήτρια του έργου του Φερνάντο Πεσσόα (1888-1935), η Τeresa Rita Lopes, έσκυψε στο απύθμενο μπαούλο του πορτογάλου συγγραφέα με τις 27.000 χειρόγραφες σελίδες και έβγαλε αυτή τη φορά ένα διήγημα. «Ο peregrinο» είναι ο τίτλος με τον οποίο πρωτοδημοσιεύθηκε στην Πορτογαλία στο περιοδικό «Μealibra» την άνοιξη του 2009. Περιέχεται στον μικρό καλαίσθητο τόμο «Ο οδοιπόρος», που κυκλοφόρησαν οι εκδόσεις Νεφέλη λίγο πριν από τις γιορτές, σε εξαιρετική μετάφραση της Μαρίας Παπαδήμα, και μας θυμίζει πόσο συγκλονιστική είναι η γραφή του πολυπρόσωπου συγγραφέα του ποιητικού «Μηνύματος» και του περίφημου «Βιβλίου της ανησυχίας» με όποια λογοτεχνική μορφή και αν μας παρουσιάζεται.

Ενας νέος ζει ευχαριστημένος στο εύπορο σπίτι των γονιών του, στην πόλη όπου γεννήθηκε δίπλα στη θάλασσα. Τα παιδικά του χρόνια κυλούν ανέφελα, χωρίς αρρώστιες και τιμωρίες. Τις φυσιολογικές ενασχολήσεις της ευτυχισμένης εφηβικής φαντασίας του δεν σκιάζουν άσχημες αναμνήσεις του παρελθόντος, στενοχώριες του παρόντος και αβεβαιότητες για το μέλλον. Τα βράδια διαλογίζεται με ηρεμία για το μυστήριο της ύπαρξης και χαίρεται τις στιγμές που, σκυμμένος πάνω από τον τοίχο της πατρικής αγροικίας, κοιτάζει το πλήθος που μετακινείται ασταμάτητα στον δρόμο, βλέποντας τη ζωή να περνάει χωρίς να τη σκέφτεται. Ωσπου μια ημέρα περνά από τα μέρη του ένας άνδρας ντυμένος στα κατάμαυρα. «Μην κοιτάζεις τον δρόμο», του λέει με πρόσωπο σοβαρό και λυπημένο, με μάτια ήρεμα και παράξενα, «Ακολούθησέ τον μέχρι τέλους». Από εκείνη τη στιγμή ο ήρωάς μας χάνει την ηρεμία του. Παύει να νιώθει οποιαδήποτε ευχαρίστηση για την απλή ζωή του, τίποτε δεν τον γεμίζει. Αποσύρεται στη μοναξιά. Τα μυστήρια της ύπαρξης καταλήγουν μια διαρκής ανησυχία που τον βασανίζει σαν αρρώστια. Στο απόγειο της αγωνίας του παίρνει την απόφαση να αφήσει το σπίτι των γονιών του και να ακολουθήσει τον δρόμο.

Ο ανδριάντας του Πεσσόα στο κέντρο της Λισαβόνας, μπροστά στο καφέ «Μπραζιλέιρα». Ο συγγραφέας ταυτίστηκε με την πόλη

Γραμμένη στο αγαπημένο πρώτο ενικό πρόσωπο του Πεσσόα- της εξομολόγησης και της ταύτισης-, η αφήγηση του ήρωα ξεδιπλώνει την ιστορία της περιπλάνησής του. Περνά από πόλεις και χωριά και περπατά μέρες και μέρες ώσπου τα βήματά του τον οδηγούν σε μια πολύβουη πόλη.

Εκεί γνωρίζει για πρώτη φορά το ερωτικό πάθος, που του προκαλεί απόλαυση αλλά και κρυφή αγωνία: είναι η αγαπημένη του το τέρμα του ταξιδιού του ή μήπως πρέπει να συνεχίσει τον δρόμο του; Είναι εκείνη η αλήθεια που ψάχνει; Διχάζεται στους συλλογισμούς του, αλλά στο τέλος αποφασίζει να φύγει. Μπροστά του, «ποτάμι παγωμένο κάτω από το κρύο φεγγαρόφωτο, ο Δρόμος προεκτεινόταν ατελείωτα».

Εδώ σταματά το διήγημα του Πεσσόα. Ενα ανέκδοτο και ανολοκλήρωτο κείμενο, κατά τη συνήθεια του συγγραφέα, του 1917. Η επιμελήτρια συνοδεύει την έκδοσή του με ένα δεύτερο κείμενο, μερικές σελίδες σημειώσεων με μικρά κενά, όπου ο συγγραφέας ανακεφαλαιώνει την υπόθεση και συνεχίζει το διήγημα σε τρίτο πρόσωπο. Ο ήρωάς του φεύγοντας από τη γυναίκα-Ηδονή προχωρεί προς το εσωτερικό της χώρας, από τις πόλεις φθάνει διαδοχικά στις κωμοπόλεις και στα χωριά και σε μικρές παράγκες στα βουνά. Στην πορεία του, που ακολουθεί επαναλαμβανόμενα μοτίβα, γνωρίζει διάφορες γυναίκες, τη Δόξα, την Εξουσία, τη Σοφία, τη Μοίρα του Θανάτου, την Προσωπικότητά του. Φορούν δαχτυλίδια από σίδηρο, ασήμι και χρυσό. Καθεμιά την αγαπά για τις χάρες της, αλλά από όλες φεύγει, αναζητώντας επίμονα τον Ανδρα με τα Μαύρα στο τέλος του Δρόμου.

Με εκφραστική απλότητα, στοχαστική διαύγεια, αλληγορική δύναμη και με τη γοητεία των τρόπων του παραμυθιού, ο Πεσσόα αφηγείται μια ιστορία ενηλικίωσης, συμπυκνώνοντας, σε ένα ολιγοσέλιδο διήγημα, τη μακρά διαδικασία εξέλιξης από την άγνοια στη γνώση, που απαντά στην παράδοση των μυθιστορημάτων μαθητείας του ύστερου Διαφωτισμού και στα ανατολίτικα φιλοσοφικά παραμύθια μύησης και αυτογνωσίας.

• Ηλικιωμένες θείες επάνω στο εργόχειρο

Οικείες εικόνες και έννοιες της ποιητικής του Πεσσόα διατρέχουν αυτό το ημιτελές κείμενο και το συναρτούν στο υπέρογκο corpus του συγγραφέα: η νοσταλγία της παιδικής ηλικίας,οι ηλικιωμένες θείες που αποκοιμούνται επάνω στο εργόχειρό τους,η επιθυμία της αγάπης αλλά η αδυναμία βίωσης του έρωτα,η εξομολογητική διάθεση,η ασίγαστη ανησυχία,η αναζήτηση της αλήθειας.Για τον έλληνα αναγνώστη αποτελεί πλέον κοινό τόπο η ανακάλυψη συγγενειών του Πορτογάλου με τον δικό μας Καβάφη- στη ζωή τους,στην ποιητική τους, στην απήχησή τους,ακόμη και στην όψη τους. Είναι όμως αναπόφευκτο.Η εγγεγραμμένη στο DΝΑ μας «Ιθάκη» ανακαλείται αυτομάτως καθώς ακολουθούμε τον οδοιπόρο ήρωα στα εμπορειά,στα λιμάνια και στις πόλεις,στον μακρύ δρόμο «γεμάτο περιπέτειες και γνώσεις»,ώσπου φτάνει στο δικό του Πεπρωμένο.Τον περιμένει εκεί ο Ανδρας με τα Μαύρα.Ενδεχομένως μια συμβολική μορφή που παραπέμπει στον θάνατο.Ενδεχομένως ο μαυροντυμένος συγγραφέας με το σοβαρό και λυπημένο πρόσωπο,που μάταια γυρεύουμε πίσω από τους 72 «ετερώνυμους» εαυτούς του.

• Διαβάστε περισσότερα: http://www.tovima.gr/default.asp?pid=2&ct=56&artid=378399&dt=16/01/2011#ixzz1BDt22LBJ

Ενας ακόμη «αναρχικός τραπεζίτης» του Πεσσόα

• Η αναμετάφραση του διηγήματος του Πορτογάλου συγγραφέα, η κακή μετάφραση και οι πρακτικές των εκδοτών

• Της Μαριας Παπαδημα*, Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, 08/11/2009
  

Μερικοί συγγραφείς φαίνεται να έχουν μεγαλύτερη μεταφραστική τύχη, αν θεωρήσουμε τύχη το ότι μεταφράζονται πιο πολύ από άλλους. Το ίδιο ισχύει και για ορισμένα έργα, αν θεωρήσουμε τύχη τον αριθμό των αναμεταφράσεών τους. Πρωταγωνιστές του είδους στη γλώσσα μας, το Μεθυσμένο καράβι του Ρεμπώ, που με την τελευταία επιτυχή μετάφραση του Στρατή Πασχάλη γνώρισε τη δωδέκατη εκδοχή του ή ο Μικρός πρίγκιπας του Σαιντ-Εξυπερύ, που, παρά την ύπαρξη πνευματικών δικαιωμάτων -άραγε υπάρχουν στη χώρα μας;- ζει και δυστυχώς δεν βασιλεύει, με τον επίσης αφειδή αριθμό μέτριων έως κακών μεταφράσεων που κυκλοφορούν.

Ασφαλώς η αναμετάφραση ενός έργου νομιμοποιείται και μάλιστα επιβάλλεται, διότι, όπως επισημαίνει ο σπουδαίος Αντουάν Μπερμάν: «Ενώ τα πρωτότυπα παραμένουν εσαεί νέα […] οι μεταφράσεις, καθαυτές, «γερνούν»», δίνοντας ταυτόχρονα και τον τρόπο θεραπείας του γήρατος: «πρέπει να αναμεταφράζουμε». Ευχής έργο λοιπόν για τον συγγραφέα, για το έργο, για τον αναγνώστη, για τον εκδότη, η αναμετάφραση, εφόσον γίνεται με συνέπεια και επάρκεια.

Το έργο του μεγάλου Πορτογάλου συγγραφέα Φερνάντο Πεσσόα μετά τη λήξη των πνευματικών δικαιωμάτων του γνωρίζει και αυτό την τύχη της αναμετάφρασης. Χαρακτηριστικό παράδειγμα, η τρίτη μετάφραση του Αναρχικού τραπεζίτη, που κυκλοφόρησε προσφάτως από τις εκδόσεις Παρουσία.

Πρόκειται για ένα διήγημα «χωρίς πλοκή», κατ' αντιστοιχία με την «αυτοβιογραφία χωρίς γεγονότα» που αποτελεί το Βιβλίο της ανησυχίας. Κάτω από το οξύμωρο σχήμα του «αναρχικού τραπεζίτη» κρύβεται ένα υποδειγματικό οικοδόμημα μιας αυστηρής επαγωγικής λογικής. Πρωταγωνιστής, ένας ιδιόρρυθμος αναρχικός ο οποίος γίνεται τραπεζίτης για να καταλύσει την τυραννία του χρήματος και να κατακτήσει έτσι την ελευθερία.

Αξίζει να σημειωθεί ότι η πρώτη μετάφρασή του στα ελληνικά με τη διαμεσολάβηση, ομολογημένη στο εσώφυλλο, της γερμανικής γλώσσας, κυκλοφόρησε το 1989 (εκδ. Γράμματα). Η δεύτερη μετάφραση έγινε από την υπογράφουσα, αυτή τη φορά από τα πορτογαλικά, το 1997 (εκδ. Νεφέλη) και ακολούθησε η επανέκδοσή της το 2006 από τις εκδόσεις Εξάντας, που ανέλαβαν, αγοράζοντας τα πνευματικά δικαιώματα, να εκδώσουν το σύνολο του έργου του Πορτογάλου συγγραφέα. Η τρίτη και τελευταία μετάφραση δεν αναφέρει τη γλώσσα από την οποία εκπονήθηκε, ενώ ο ίδιος ο μεταφραστής δηλώνει στο εξώφυλλο ότι γνωρίζει «αγγλικά, γαλλικά ισπανικά, ιταλικά», όχι όμως και πορτογαλικά, που είναι η γλώσσα του πρωτοτύπου. Να υποθέσουμε ότι μεταφράζει το έργο του Πεσσόα από τις μεταφράσεις του;

Εδώ τίθεται ένα άλλο σημαντικό ζήτημα μεταφραστικής δεοντολογίας. Νομιμοποιείται κανείς να χρησιμοποιεί τον ξένο μόχθο χωρίς να τον πληρώνει, και μάλιστα χωρίς καν να τον αναφέρει;

Στην περίπτωση της αναμετάφρασης του Αναρχικού τραπεζίτη από τον Γιάννη Σουλιώτη, το έργο του Φερνάντο Πεσσόα δεν διαφωτίζεται από μια νέα ανάγνωση και ερμηνεία, αλλά συσκοτίζεται από μια πλήρη παρανάγνωση και παρερμηνεία. Η άγνωστο από ποια γλώσσα εντέλει πραγματοποιηθείσα μετάφραση, και κατά δήλωση του μεταφραστή σύμφωνα με «τη μέθοδο της «ευρείας έννοιας» και όχι εκείνη της «στενής» περιληπτικής» (sic), περιέχει παραλείψεις, παρανοήσεις, βαρβαρισμούς και ακατανοησίες.

Τα παραδείγματα που θα μπορούσε να δώσει κανείς είναι άπειρα. Πρώτο και κύριο η έλλειψη συστηματικότητας στην απόδοση βασικών όρων. Θεμελιώδης έννοια του διηγήματος είναι τα «κοινωνικά επινοήματα», όπως το χρήμα, η κοινωνική θέση, κ.λπ. Ωστόσο, ο μεταφραστής δεν φαίνεται να συνειδητοποιεί τη βαρύτητα του όρου, αντικαθιστώντας τον αρκετές φορές με τη λέξη «ψεύδος», και μάλιστα καταλήγοντας στο «ψεύδος-χρήμα», ενώ πρόκειται σαφώς για το «κοινωνικό επινόημα» του χρήματος.

Εκείνο όμως που εντυπωσιάζει τα μέγιστα είναι η κακοποίηση της ελληνικής γλώσσας:

- «Εγώ γεννήθηκα σε χωριό και σε εργατική τάξη της πόλης»

- «…σκοτώνομαι με προπαγάνδες και κοινωνικές ανισότητες και λοιπά ταρακουνήματα…»

- «Διέκοψε για μια στιγμή τη διήγηση, που είχε γίνει ποτάμι και έντονη…»

- «…μια τυραννία ασκούμενη από εμάς τους ίδιους, τους καταπιεσμένους, τους μεν πάνω στους δε».

- «…αποτέλεσμα μιας μεγάλης μονιμότητας της ανθρωπότητας στην ατμόσφαιρα των κοινωνικών επινοημάτων…»

Πίσω από την τελευταία αυτή σύνταξη υποψιάζεται κανείς εύλογα τη γαλλική μετάφραση: «r�sultant de la longue permanence de l'humanit� dans une atmosph�re de fictions sociales…»

Πρακτικές

Ο σκοπός του παρόντος κειμένου δεν ήταν να στηλιτεύσει απλώς μια κακή μετάφραση, αλλά πρωτίστως μια κακή πρακτική (τη μη διαφανή πρακτική ενός εκδότη που δεν δηλώνει τον τίτλο του πρωτοτύπου ούτε τη γλώσσα από την οποία έγινε η μετάφραση, τη μη επαρκή κατάρτιση ενός μεταφραστή), και κυρίως να δώσει το έναυσμα για μια συζήτηση γύρω από τη μετάφραση και την αναμετάφραση. Νομίζω ότι η εγκαθίδρυση και η τήρηση ενός κώδικα δεοντολογίας και ηθικής θα προστάτευε όλους τους εμπλεκόμενους στον χώρο του βιβλίου: τον συγγραφέα, τον μεταφραστή, τον εκδότη και, κυρίως, τον πλέον ανυπεράσπιστο όλων, τον καλόπιστο αναγνώστη.

* H Μαρία Παπαδήμα είναι επίκουρη καθηγήτρια στο Τμήμα Γαλλικής Γλώσσας και Φιλολογίας του ΕΚΠΑ και μεταφράστρια. Το 2008 τιμήθηκε με το κρατικό βραβείο για τη μετάφραση του Βιβλίου της ανησυχίας του Μπερνάντο Σοάρες, ενός εκ των ετερωνύμων του Φερνάντο Πεσσόα.

Ανέκδοτος Πεσόα

Δύο σημαντικά κείμενα («Ultimatum» και «Πέντε διάλογοι για την τυραννία») του μεγάλου Πορτογάλου και Ευρωπαίου ποιητή Φερνάντο Πεσόα (1888-1935), ανέκδοτα μέχρι σήμερα στα ελληνικά, κυκλοφόρησαν από τον ποιητή, πεζογράφο και μεταφραστή Γιάννη Σουλιώτη.

* Το πρώτο «Ultimatum. Η ηθική της δύναμης και άλλα σημαντικά κείμενα» (πρόλογος: Θάνος Βερέμης, «Αρμός») περιλαμβάνει ένα από τα πιο βίαια γραφτά του. Ο Πεσόα, επηρεασμένος από το Μανιφέστο του Φουτουρισμού του Μαρινέτι (1876-1944), το δημοσίευσε με το ετερώνυμό του Αλβάρο ντε Κάμπος, στο πρώτο και τελευταίο τεύχος της επιθεώρησης «Φουτουριστική Πορτογαλία», το οποίο και κατασχέθηκε από την αστυνομία τον Νοέμβριο του 1917.

Τη χειρονομία της δημοσίευσης πρέπει να την εντάξουμε στα ιδιαίτερα θερμά πολιτικά και κοινωνικά συμφραζόμενα της πορτογαλικής ιστορίας: πόλεμος εναντίον της Γερμανίας, εξέγερση του Σιδόνιο Πάις, ο οποίος εγκαθιστά δικτατορία, γενικές απεργίες, βομβαρδισμός του νησιού της Μαδέρας από τους Γερμανούς, αποκατάσταση διπλωματικών σχέσεων με το Βατικανό.

Η λέξη Ultimatum, όπως επισημαίνει ο Γιάννης Σουλιώτης, είναι «για τους Πορτογάλους μια δυσάρεστη ανάμνηση ιδιαίτερου βάρους, μια και το 1890 το αγγλικό ultimatum (=τελεσίγραφο) ήταν η συνέπεια της πτώσης της μοναρχίας, και έτσι η λέξη αυτή έγινε σύμβολο της κατάπτωσης και της ταπείνωσης».

«Το εν λόγω κείμενο αρχίζει σαν λίβελος και καταλήγει σαν σύμβολο πίστης. Είναι γραμμένο σ' ένα στιλ επιδεικτικό, διδακτικό, με λογικούς συλλογισμούς και αλγεβρικούς τύπους, εντελώς αρνητικό σε σημείο που να θεωρείται παρανοϊκό», το περιγράφει ο μεταφραστής του. Οι προτάσεις τού Πεσόα, σκοτεινές και ακατάληπτες· δείχνουν ωστόσο αριστοκρατισμό στη συμπεριφορά και φιλομοναρχισμό στην ιδεολογία.

* Το δεύτερο βιβλίο περιέχει το «διήγημα λογικής», «Ο αναρχικός τραπεζίτης και πέντε διάλογοι για την τυραννία» (πρόλογος: Θεόδωρος Κουλουμπής, «Παρουσία»), όπως το χαρακτήριζε ο ίδιος ο δημιουργός του. Τόσο ο «Αναρχικός τραπεζίτης» (έχει εκδοθεί ξανά στα ελληνικά) όσο και οι «Πέντε διάλογοι» δημοσιεύθηκαν το 1922. Είναι μία δύσκολη και αμφίρροπη για την Ευρώπη εποχή: ο Μουσολίνι παίρνει την εξουσία στην Ιταλία, οι σοβιετικές Δημοκρατίες σχηματίζουν τη Σοβιετική Ενωση και η Αίγυπτος ανακηρύσσεται ανεξάρτητη.

Γραμμένα υπό τη μορφή πλατωνικού διαλόγου, εκπίπτουν τις περισσότερες φορές σε άτυπους εξομολογητικούς μονολόγους, διαθέτουν όλες τις αρετές τού δοκιμιακού έργου του Πορτογάλου δημιουργού: σάτιρα και όνειρο, ειρωνεία ενάντια στο επαναστατικό πνεύμα και χιούμορ ενάντια στον μικροαστισμό.

Στα κείμενα αυτά, κατά εκτίμηση του Γιάννη Σουλιώτη, «εμφανίζεται ένας Πεσόα διάπυρος υπέρμαχος της ελευθερίας και φανατικός εχθρός της άγνοιας, του φανατισμού και της τυραννίας, αλλά και συγχρόνως η ιδιαιτερότητα του πνεύματός του, γεμάτου αμφιβολίες για όλα τα πράγματα, που η παρουσία τους θέτει επώδυνα ερωτηματικά».

• Του ΒΑΣΙΛΗ Κ. ΚΑΛΑΜΑΡΑ, Ελευθεροτυπία, Δευτέρα 3 Αυγούστου 2009

Φερνάντο Πεσόα: «Πόσα προσωπεία φοράμε, και άλλα τόσα κάτω απ΄ αυτά»

Φερνάντο Πεσόα: «Πόσα προσωπεία φοράμε, και άλλα τόσα κάτω απ΄ αυτά»

«ΤΟ ΜΟΝΟ ΕΥΓΕΝΕΣ ΠΕΠΡΩΜΕΝΟ ΕΝΟΣ ΣΥΓΓΡΑΦΕΑ ΠΟΥ ΕΚΔΙΔΕΙ ΤΟ ΕΡΓΟ ΤΟΥ ΕΙΝΑΙ ΝΑ ΜΗΝ ΕΧΕΙ ΤΗ ΦΗΜΗ ΠΟΥ ΤΟΥ ΑΞΙΖΕΙ. ΑΛΛΑ ΤΟ ΑΛΗΘΙΝΑ ΕΥΓΕΝΕΣ ΠΕΠΡΩΜΕΝΟ ΕΙΝΑΙ ΤΟΥ ΣΥΓΓΡΑΦΕΑ ΠΟΥ ΔΕΝ ΕΚΔΙΔΕΙ ΤΟ ΕΡΓΟ ΤΟΥ», ΣΗΜΕΙΩΝΕ Ο ΦΕΡΝΑΝΤΟ ΠΕΣΟΑ (1888-1935)

ΤΑ ΝΕΑ, Σάββατο, 30 Αυγούστου 2008

Γενέτειρα: Λισαβώνα «Η αθανασία μου ανήκει»: Σε επιστολή προς τη μητέρα του, σε ηλικία μόλις 26 χρόνων, της ανακοινώνει ότι «σε δέκα το πολύ, ίσως και σε πέντε χρόνια, θα συγκαταλέγομαι ανάμεσα στους μεγαλύτερους σύγχρονους ποιητές». Πράγματι την επόμενη κιόλας χρονιά, δημοσιεύει στο περιοδικό Οrpheu μερικά από τα σημαντικότερα ποιήματά του, όπως «Ο ναυτικός» και η «Θαλασσινή Ωδή».

Το γνωρίζατε; Το έργο του αποτελείται από 25.426 χειρόγραφα που βρέθηκαν μετά τον θάνατό του στο θρυλικό πλέον «μπαούλο», τα περισσότερα από τα οποία ο ίδιος είχε αρνηθεί να εκδώσει εν ζωή και παραμένουν ακόμη αδημοσίευτα.

Ο άγγλος «ασθενής»: Μιλούσε τέλεια αγγλικά και σ΄ αυτή τη γλώσσα έγραψε μερικά από τα πρώιμα ποιήματά του, αλλά και παραδόξως όψιμα έργα όπως ο Ηρόστρατος . Αυτή η διγλωσσία του ίσως και να είναι η αιτία της πρωτοφανούς ανομοιογένειάς του, όταν έγραφε στα πορτογαλικά. Ακριβώς επειδή πάντοτε πιεζόταν να διαλέξει μεταξύ αγγλικών και πορτογαλικών, ο Πεσόα εκμεταλλεύτηκε την αποξένωση από τον εαυτό που προκαλούσε η ανάγκη επιλογής ανάμεσα σε δύο γλώσσες εξ ίσου οικείες και ταυτόχρονα ξένες.

Τα πολλά πρόσωπα της μεγαλοφυΐας: Ο Πεσόα, είναι αναμφίβολα ένας από τους κορυφαίους Ευρωπαίους συγγραφείς του 20ού αιώνα. Στο έργο του συμπυκνώνονται θέματα και τεχνικές του μοντερνισμού, ιδιαίτερα σε ό,τι αφορά τη χαώδη πολυμορφία της σύγχρονης ζωής και την πειραματική προσέγγιση της ποιητικής σύνθεσης. Μέσα από τη δημιουργία μιας σειράς alter ego, τα οποία προσδιόριζε ως «ετερώνυμα», ο Πεσόα κατόρθωσε να διερευνήσει σε βάθος και να αποτυπώσει με απαράμιλλη λεπτότητα την ασταθή φύση της προσωπικής ταυτότητας, υπερβαίνοντας τους περιορισμούς μιας και μόνης φιλολογικής persona. Τα ετερώνυμα χρησίμευσαν ως μέσο για να εκφράσει διάφορες φιλοσοφικές και αισθητικές απόψεις, κατορθώνοντας έτσι να επιτύχει μια θεώρηση της πραγματικότητας πληρέστερη και πιο αντικειμενική από οποιαδήποτε θα μπορούσε να προσφέρει μια και μόνη προοπτική. Εφοδιάζοντας κάθε ετερώνυμο με συγκεκριμένο βίο και διαφορετικό λογοτεχνικό ύφος, ο Πεσόα τα αποσύνδεσε από τη δική του προσωπικότητα, δημιουργώντας έτσι ένα πιο απρόσωπο, αλλά περισσότερο οικουμενικό- σαιξπηρικό θα έλεγε ο ίδιος- έργο.

Βιβλιογραφία: Το βιβλίο της ανησυχίας, Η θαλασσινή ωδή, Ο αναρχικός τραπεζίτης (μεταφρασμένα εξαιρετικά από τη Μαρία Παπαδήμα), ο Ηρόστρατος (μτφ: Χάρης Βλαβιανός) και τα Μarginalia (μτφ: Μαρία Παπαδήμα-Χάρης Βλαβιανός) κυκλοφορούν από τις Εκδόσεις Εξάντας. Ο Αντίνοος (μτφρ: Γιάννης Σουλιώτης) και Τα ποιήματα του Αλμπέρτο Καέιρο (μτφ: Φίλιππος Δρακονταειδής) κυκλοφορούν από τις Εκδόσεις Παρουσία και Γνώση αντίστοιχα.

Στίχοι: « Πόσα προσωπεία φοράμε, και άλλα τόσα κάτω απ ΄ αυτά / στηνόψηπάνωτης ψυχήςμας;».

Ο ΠΕΣΟΑ ΚΑΙ Ο ΜΑΓΟΣ

Κι αυτά...

Ο μυστικιστής Αλιστερ Κρόουλι έπεισε τον Πεσόα να σκηνοθετήσουν ψεύτικη αυτοκτονία του

Ενώ η μορφή του Φερνάντο Πεσόα στολίζει σε στένσιλ τους τοίχους της Λισαβόνας και η πόλη ετοιμάζεται να γιορτάσει φέτος τα 120 χρόνια από τη γέννηση του λογοτέχνη, η ανιψιά του, Μανουέλα Νογκέιρα, δήλωσε ότι θα πουλήσει την αλληλογραφία του με μια από τις πιο μυστηριώδεις μορφές του 20ού αιώνα, τον Αλιστερ Κρόουλι.

Πρόκειται για περίπου 2.000 χειρόγραφα που έχει στην κατοχή της και θα τα βγάλει σε πλειστηριασμό, πιθανότατα τον Οκτώβριο. Κι αν σκεφτεί κανείς ότι τον περασμένο Δεκέμβριο, μία μόνο φωτογραφία του συγγραφέα ως δεκάχρονου πιτσιρίκου, με προσωπική του αφιέρωση σε παιδικό του φίλο, πουλήθηκε 11.000 ευρώ, η αξία αυτών των χειρόγραφων είναι ανεκτίμητη. Ειδικά για τους μελετητές του έργου του, που θα ήθελαν να μάθουν πώς ένας σιωπηλός ποιητής, μονήρης και αυτοεξόριστος, που δημοσίευε με δεκάδες ψευδώνυμα, είχε ανοίξει διάλογο μέσω επιστολών με τον Αλιστερ Κρόουλι. Εναν αλλόκοτο μυστικιστή, που πίστευε ότι «κάθε τέχνη είναι μαγεία» και υπέγραφε ως «Θηρίο 666».

Η σχέση, πάντως, του Πεσόα με τον Κρόουλι άρχισε όταν ο Πορτογάλος τού ζήτησε αστρολογικές συμβουλές. Η ανταλλαγή επιστολών εξελίχθηκε σε φιλία, που οδήγησε τον μάγο Κρόουλι στην Πορτογαλία. Η συνέχεια θυμίζει θρίλερ αφού ο Κρόουλι έπεισε τον Πεσόα να τον βοηθήσει στον σχεδιασμό της ψεύτικης αυτοκτονίας του, αφήνοντας μάλιστα και σχετικό σημείωμα στο Μπόκο Ντο Ινφέρνο (Στόμα της Κόλασης), ένα σχηματισμό βράχων δυτικά της Λισαβόνας. Μετά ο Κρόουλι κατέφυγε στην Ισπανία, ενώ ο Πεσόα έπαιξε άψογα τον ρόλο του στις Αρχές, διηγούμενος ότι ο Κρόουλι είχε εξαφανιστεί στη θάλασσα και εξηγώντας ότι την επόμενη μέρα τον επισκέφτηκε το φάντασμα του αυτόχειρα μάγου.

Η ανιψιά του Πεσόα, Μανουέλα Νογκέιρα, ετοιμάζεται να βγάλει στο σφυρί 2.000 χειρόγραφά του και ο υπουργός Πολιτισμού, Χοσέ Αντόνιο Πίντο Ριμπέιρο, της το απαγορεύει

Πέρα όμως από τις σκανδαλώδεις φήμες, υπάρχει η ίδια η αλληλογραφία, που αποτελεί αντικείμενο διαμάχης ανάμεσα στην ανιψιά του Πεσόα και το πορτογαλικό κράτος. Για την κυβέρνηση της Λισαβόνας κάθε χειρόγραφο του Πεσόα αποτελεί εθνική κληρονομιά. Ο υπουργός Πολιτισμού, Χοσέ Αντόνιο Πίντο Ριμπέιρο, προειδοποίησε δημόσια ότι η κυβέρνηση έχει κάθε δικαίωμα να απαγορεύσει την πώληση των χειρογράφων. Ενέργεια που ο αμερικανικός Τύπος, πάντα άστοχος, την απέδωσε στο ξύπνημα του ευρωπαϊκού εθνικισμού. Το ζήτημα φυσικά δεν είναι η τόνωση του εθνικού αισθήματος των Πορτογάλων. Ούτε το κυνήγι των τουριστών, που αρκούνται να βγάζουν φωτογραφίες καθισμένοι απέναντι από το χάλκινο άγαλμα του Πεσόα, μπροστά στο αγαπημένο του στέκι, το καφέ «Α Μπραζιλέιρα». Οπως εξηγεί η πορτογαλική κυβέρνηση, κάθε γραπτό του Πεσόα είναι αναπόσπαστο τμήμα της πολιτιστικής τους κληρονομιάς. Η κίνησή της να απαγορεύσει την πώληση ανοίγει έναν άλλο διάλογο. Σε ποιον ανήκουν τελικά τα έργα τέχνης; Στους συγγενείς εξ αίματος του καλλιτέχνη, που αποδεικνύονται άπληστοι και ασεβείς; Ή στους πολίτες για τους οποίους τα δημιούργησε;

ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΑΝΑΣΤΑΣΟΠΟΥΛΟΣ, Ελευθεροτυπία, 21/07/2008