Πάκο Ιγνάσιο Τάιμπο ΙΙ. Στρατευμένος χωρίς στράτευση

• Του ΒΑΓΓΕΛΗ ΧΑΤΖΗΒΑΣΙΛΕΙΟΥ, Ελευθεροτυπία, Σάββατο 2 Οκτωβρίου 2010

 

Ας φανταστούμε μιαν ελαφρώς παράξενη, αν όχι και αλλόκοτη εικόνα: κάπου στα πορώδη σύνορα Αμερικής και Μεξικού, ένας νευρωτικός, μονόφθαλμος ντετέκτιβ, που είναι και κουτσός, ψάχνει μια μυστηριώδη ηθοποιό τού κινηματογράφου μπλεγμένη σ' έναν τρελό χορό ναρκωτικών, μεταναστών και πορνείας. 

 

Ο άνθρωπός μας, μολονότι ντετέκτιβ, δεν βρέχει ούτε τα χείλη του με αλκοόλ, αλλά καταπίνει αλόγιστες ποσότητες αναψυκτικών και καπνίζει μετά μανίας.

Χωρίς σύστημα, βαδίζοντας περίπου στην τύχη, και με απανωτά συναισθηματικά ξεσπάσματα, από τα οποία δεν λείπει και μια κάποια διανοητική σύγχυση, ο Εκτορ Μπελασκοαράν Σάιν θα καταφέρει τελικά να σώσει το κορίτσι. Το Μεξικό, όμως, ως προπύργιο του εγκλήματος, της απύθμενης ανισότητας και της αχαλίνωτης πολιτικής και κοινωνικής διαφθοράς, θα ποτίσει άλλη μια φορά την ταλαιπωρημένη ψυχή του με απέραντη μελαγχολία.

• Αγώνας στα κράσπεδα της κοινωνίας

Η ιστορία προέρχεται από το μυθιστόρημα του Πάκο Ιγνάσιο Τάιμπο ΙΙ «Ονειρα συνόρων», που κυκλοφόρησε σε μτφρ. Κρίτωνα Ηλιόπουλου από τις εκδόσεις «Αγρα», και συνοψίζει σε μερικές αράδες τη μεταμόρφωση την οποία ζει τα τελευταία χρόνια η αστυνομική λογοτεχνία σε παγκόσμιο επίπεδο. Από ένα σταυρόλεξο για δυνατούς λύτες ή από σκληρή γκανγκστερική περιπέτεια, το αστυνομικό μυθιστόρημα τείνει να μετατραπεί σε τοπίο απεικόνισης τεράστιων πολιτικοκοινωνικών και ιστορικών συγκρούσεων, που αποκτούν μέσα από την ίντριγκα και τις διαδοχικές ανατροπές της δράσης μιαν εφιαλτική υπόσταση.

Η πολιτική δεν είναι τώρα ένα παιχνίδι γύρω από την εξουσία, τους θεσμούς και τη διανομή ή την αναδιανομή του κεφαλαίου, αλλά ένας καθημερινός, μέχρι τελικής πτώσεως αγώνας στα κράσπεδα μιας κατακερματισμένης και ημιπαράλυτης κοινωνίας, έτοιμης να καταβροχθίσει τις σάρκες της.

Το ζήτημα για τη λογοτεχνία δεν είναι απλό. Μια τέτοια ολοκληρωτική στροφή προς τις έσχατες συνέπειες της πολιτικής στον συλλογικό βίο μπορεί να ρίξει το αστυνομικό μυθιστόρημα σε μια μορφή ακτιβισμού ικανή να ακρωτηριάσει τις διαπλαστικές του ικανότητες, να περιορίσει το βάθος του πεδίου αναφοράς του και να σκοτώσει τόσο τους χαρακτήρες όσο και τη σκηνοθεσία του.

Εικάζοντας την πιθανότητα μιας τέτοιας μονομέρειας, ο Ανδρέας Αποστολίδης, συστηματικός μεταφραστής και μελετητής της αστυνομικής λογοτεχνίας, έχει ήδη παρατηρήσει («Τα πολλά πρόσωπα του αστυνομικού μυθιστορήματος. Δοκίμια για την ιστορία και τις σύγχρονες τάσεις του», «Αγρα», 2009) πως ο έντονος κοινωνικοπολιτικός προσανατολισμός πολλών αστυνομικών συγγραφέων στις ημέρες μας είναι ένα ρεύμα που δεν εξαντλεί την γκάμα του είδους και δεν καλύπτει όλες τις εκδοχές του.

• Συγγραφική ανεξιθρησκία

Παίρνοντας αφορμή από αυτή την παρατήρηση, θα έλεγα πως εκείνο το οποίο έχει ίσως κάνει τον Τάιμπο να ξεχωρίσει διεθνώς, αλλά και στην Ελλάδα, είναι η απόστασή του από τον οποιονδήποτε δογματισμό.

Ιστορικός ερευνητής του αναρχισμού, βιογράφος του Πάντσο Βίλα και του Τσε Γκεβάρα («Ερνέστο Γκεβάρα. Γνωστός και ως Τσε», μτφρ. Βασιλική Κνήτου, «Κέδρος», 2005), όπως και λογοτεχνικός συνομιλητής του υποδιοικητή Μάρκος («Ανήσυχοι νεκροί. Κι ό,τι λείπει, λείπει: αστυνομικό μυθιστόρημα γραμμένο με τέσσερα χέρια», μτφρ. Β. Κνήτου, Κρ. Ηλιόπουλος, «Αγρα» και «Κέδρος», 2005) , ο Τάιμπο δεν στενεύει ποτέ τους ορίζοντές του όταν σχεδιάζει τους μυθιστορηματικούς του τόπους.

Σφηνώνοντας τους ήρωές του ανάμεσα στο ανεκπλήρωτο του έρωτα και το ψυχρό λεπίδι του θανάτου («Ερωτευμένα φαντάσματα», μτφρ. Κρ. Ηλιόπουλος, «Αγρα», 2009), μιλώντας για τη δύναμη της φιλίας, της αφοσίωσης και της αλληλεγγύης («Μερικά σύννεφα», μτφρ. Κρ. Ηλιόπουλος, «Αγρα», 2008), εισάγοντας στην αφήγησή του το στοιχείο του φανταστικού και του υπερφυσικού («Στην ίδια πόλη υπό βροχή», μτφρ. Κρ. Ηλιόπουλος, «Αγρα», 2007), παίζοντας με τον Αλέξανδρο Δουμά και τη λογοτεχνική παράδοση («Και σαν σκιές επιστρέφουμε», μτφρ. Κρ. Ηλιόπουλος, «Αγρα», 2005, όπως και «Η σκιά της σκιάς», μτφρ. Κική Καψαμπέλη, «Αγρα», 1996), αλλά και προχωρώντας σε μιαν υποβλητική ποιητική του μητροπολιτικού τρόπου ζωής («Χωρίς αίσιο τέλος», μτφρ. Εφη Γιαννοπούλου, «Αγρα», 2000, όπως και «Η ζωή η ίδια», μτφρ. Κ. Καψαμπέλη, «Αγρα», 1997), ο Τάιμπο τροφοδοτεί τη μυθιστορηματική του παραγωγή με τους ανήσυχους ρυθμούς της ατομικής ύπαρξης και της καθημερινότητας, κατανοεί την ανάγκη της συνείδησης για λογοτεχνική παραμυθία και αποκαλύπτει το ασύμμετρο του υποκειμένου σε σχέση με την πραγματικότητα του εξωτερικού του κόσμου.

Ο Τάιμπο είναι, όμως, μαζί με τα άλλα, και μεγάλος δεξιοτέχνης της γραφής. Υιοθετώντας πολλαπλές τεχνικές (από την τριτοπρόσωπη, αντικειμενική αφήγηση, τον εξομολογητικό τόνο και τις διάσπαρτες ημερολογιακές σημειώσεις μέχρι τον εσκεμμένο θρυμματισμό της πλοκής και τη θεαματική πολυδιάσπαση του μύθου), που δημιουργούν ένα μονίμως έκκεντρο και αυτοσχολιαζόμενο κείμενο, αποδεικνύεται ένθερμος θιασώτης της ειρωνείας και του σαρκασμού διά μέσου των οποίων φιλοτεχνεί τα πορτρέτα των ηρώων του, σε μια φόρμα που συνταιριάζει τους επαναστατικούς θρύλους της Λατινικής Αμερικής, την οικονομική εξαθλίωση της Πόλης του Μεξικού και τη διεθνή κατασκοπεία με τη γαστρονομία, το όνειρο, τη λογοτεχνική παρωδία, τη μαύρη κωμωδία και το μυθιστόρημα δρόμου.

Και το αστυνομικό μυθιστόρημα; Μήπως κινδυνεύουμε να το ξεχάσουμε με όλα αυτά; Κάθε άλλο. Οπως λέει ο ίδιος: Ενα καλό μυθιστόρημα είναι πάντα ένα καλό μυθιστόρημα - αν έχει και σασπένς, τότε γίνεται ακόμη καλύτερο. *

• Ενας ντετέκτιβ που φοβάται τη μαμά του

Γεννημένος το 1949 στην Ισπανία και ζώντας από το 1958 στο Μεξικό, όπου η οικογένειά του κατέφυγε για να αποφύγει τη δικτατορία του Φράνκο (ο πατέρας του ήταν δημοσιογράφος και συγγραφέας), ο Πάκο Ιγνάσιο Τάιμπο ΙΙ έχει δημιουργήσει έναν από τους πιο ιδιότυπους ντετέκτιβ στην ιστορία της αστυνομικής λογοτεχνίας.

Ο Εκτορ Μπελασκοαράν Σάιν, ετών 40, δεν ανήκει στον ορθολογικό κόσμο του Σέρλοκ Χολμς ούτε συμμερίζεται τη σκληροπυρηνική, άτρωτη ψυχολογία των ντετέκτιβ του Ντάσιελ Χάμετ και του Ρέιμοντ Τσάντλερ. Αντιμετωπίζοντας έναν παρανοϊκό εγκληματικό περίγυρο, υφίσταται πρώτος τις συνέπειες της παράνοιας και προσεγγίζει τα προβλήματα, θέλει δεν θέλει, διά της τεθλασμένης οδού: με μια μονίμως αποσπασματική αντίληψη των πραγμάτων, καθώς μια πυκνή θολούρα σκιάζει αφόρητα την κρίση του. Επιπλέον, ο Εκτορ Μπελασκοαράν Σάιν δεν είναι φτιαγμένος από ατσάλι: φοβάται ανά πάσα στιγμή ότι θα πεθάνει (ας αφήσουμε ότι πιστεύει πως έχει ήδη πεθάνει αρκετές φορές), είναι ευάλωτος και στο παραμικρό γυναικείο νεύμα, νιώθει μονίμως κουρασμένος και έκθετος, τρέμει σαν παιδάκι όταν ανακαλεί τη μορφή της μητέρας του, αλλάζει ακατάπαυστα χώρους παραμονής, σπεύδει να βρει καταφύγιο στην αγκαλιά μιας αντιπαθητικής θείας και γενικώς κάνει ό,τι περνά από το χέρι του για να αποσυντονίσει όλες τις διανοητικές, αλλά και τις ψυχικές ή τις σωματικές του δυνάμεις.

Την ίδια, όμως, στιγμή, δεν μπορεί να ξεχάσει τους πολιτικούς του αγώνες στο πλάι της Αριστεράς και είναι πάντα πρόθυμος να μπλεχτεί και στη χειρότερη περιπέτεια προκειμένου να βοηθήσει τους αδύναμους και τους στερημένους. Επιπροσθέτως, θυμάται κάποτε την επιστήμη του, ασκώντας την τέχνη του μηχανικού, και γίνεται, όποτε το επιτρέπουν οι περιστάσεις, ερημίτης - για να τιμήσει τη μοναξιά του και να ζήσει μιαν αυθεντικότερη (θα ήταν πολύ να πω ποιητική;) ζωή.

Πάκο Ιγνάσιο Τάιμπο ΙΙ: «Η παλιά αριστερά μοιάζει με τη δεξιά»

Συνέντευξη: Πάκο Ιγνάσιο Τάιμπο ΙΙ

Της ΠΟΠΗΣ ΜΟΥΣΟΥΡΑΚΗ

Πολυαγαπημένος πια του ελληνικού αναγνωστικού κοινού, ο Πάκο Ιγνάσιο Τάιμπο ΙΙ έρχεται να μας συντροφέψει με το βιβλίο «Μερικά σύννεφα», που μόλις κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις «Αγρα», σε μετάφραση του Κρίτωνα Ηλιόπουλου.

Ο Τάιμπο, αστείρευτος, χειμαρρώδης, πληθωρικός, γεννημένος το 1949 στην Αστούριας της Ισπανίας, έχει γράψει περίπου πενήντα βιβλία μέχρι τώρα, από μυθιστορήματα και συλλογές διηγημάτων μέχρι ιστορία, ρεπορτάζ και χρονικά. Τα βιβλία του γνωρίζουν μια θεαματική πορεία σε είκοσι πέντε χώρες κι αρκετά απ' αυτά έχουν αναδειχτεί σε «βιβλία της χρονιάς» από τους «New York Times», τη «Le Monde» και τους «Los Angeles Times». Τρεις φορές τού απονεμήθηκε το ανώτατο βραβείο αστυνομικής λογοτεχνίας Ντάσιελ Χάμετ και το 1992 κέρδισε το βραβείο Planeta/Joaquin Mortiz.

Στο τελευταίο του βιβλίο, ο περίφημος πια ντετέκτιβ του, ο Εκτωρ Μπελασκοαράν Σάιν, παρασύρει ηδονικά τον αναγνώστη στην προσπάθειά του να διαλευκάνει το μυστικό πίσω από τους φόνους τριών αδελφών και να βρει ποιες είναι οι συμμορίες που εποφθαλμιούν την περιουσία που έπεσε τυχαία στα χέρια μιας νεαρής χήρας. Το βιβλίο έχει ήδη μεταφερθεί και στη μεγάλη οθόνη κι είναι το τρίτο της σειράς με τον Μπελασκοαράν που κυκλοφορεί στην Ελλάδα.

«Διαβολεμένος ντετέκτιβ»

Ο «πιο διαβολεμένος ντετέκτιβ που μπορεί να συναντήσει κανείς», όπως τον αποκάλεσε ο Τζόζεφ Γουάμπο, φαίνεται να επωμίζεται ένα ρόλο ευρύτερο απ' αυτόν στον οποίο τον περιορίζουν τα όρια της αστυνομικής λογοτεχνίας. Οι πράξεις του, οι σκέψεις του ξεσκεπάζουν και δείχνουν με το δάχτυλο έναν πολυδαίδαλο ιστό διαφθοράς στην πολιτική και κοινωνική ζωή. Κι αυτό το κατορθώνει με μια κοφτερή και πεντακάθαρη ματιά γύρω του, με μια σκέψη αδέσμευτη και θαρραλέα κι έναν πεισματάρικο ρομαντισμό για μιαν αλήθεια που δεν ταλαντεύεται.

Μόνο που αυτό ακριβώς θα μπορούσε να είναι και η περιγραφή του ίδιου του Τάιμπο, ενός παθιασμένου, χαρισματικού δημιουργού που με την πολυποίκιλη δράση του διατρανώνει την πίστη του σ' ένα δικαιότερο αύριο. «Οι καιροί μπορεί να 'ναι συγχυσμένοι και θολοί, εγώ όχι», μας απαντά όταν τον ρωτάμε για τα όρια και το ρόλο του «καλού και του κακού» σε μια εποχή που τα πάντα μοιάζουν να υπονοούν το αντίθετό τους. Οι ταυτότητες των πραγμάτων, με τη ρευστότητα και την αμφισημία τους, δεν φαίνεται να τον απασχολούν. Ο ίδιος γνωρίζει κι αναγνωρίζει το καθαρό μονοπάτι μέσα του, μακριά από τα παραπλανητικά σημάδια των καιρών. Το προσωπικό του όραμα, αν και αριστερό, δεν εθελοτυφλεί στα λάθη και τους συμβιβασμούς της παραδοσιακής αριστεράς. Η τραγική μετάλλαξη ενός επαναστατικού κινήματος σε δογματική καθεστωτική πρακτική και νοοτροπία φαίνεται να τον πληγώνει και να τον απασχολεί ιδιαίτερα.

Οταν η κουβέντα μας φτάνει στη δυνατότητα της παραδοσιακής αριστεράς ν' ανταποκριθεί και να προλάβει τα σημερινά αιτήματα των καιρών και τις ραγδαίες αλλαγές, ο Τάιμπο μάς απαντά:

«Η παλιά αριστερά έχει υπερβολικά πολλά κοινά με τη δεξιά: απολυταρχισμό, εστετισμό, μια σεχταριστική αντίληψη για τη ζωή και δογματισμό αντί για κριτική σκέψη. Δεν μπορείς ν' αλλάξεις κανέναν κόσμο μ' αυτά».

Εν τούτοις, ο ντετέκτιβ-ήρωάς του, ο Μπελασκοαράν, μοιάζει να καταφάσκει την ίδια την ελπίδα που επιβιώνει ακόμα και μετά από την πιο ζοφερή επέλαση της πραγματικότητας. Τα ερωτηματικά, οι απορίες και η αμηχανία του μπροστά σ' ένα παμφάγο ιστό αλλοτρίωσης και απανθρωπιάς είναι ακριβώς τα ίδια με του κάθε απλού αναγνώστη. Αυτή η αβίαστη ταύτιση άλλωστε τον κάνει το ιδανικό άρμα για τη στομωμένη κραυγή αγανάκτησης κι απελπισίας απέναντι σε μια συμπαγή εξουσία.

• Ποια είναι, όμως, η σχέση του με το συγγραφέα, πόσο «πειθαρχεί» κάτω από την πένα του και πόσο αυθαδιάζει ξαφνιάζοντας το δημιουργό του;

«Πολλές φορές ο Μπελασκοαράν τραβά το δικό του δρόμο κι αυτό το κάνουν πάντα οι βασικοί χαρακτήρες: αυτοί αποφασίζουν αν θα στρίψουν δεξιά ή αριστερά στη γωνία. Παίρνει εντελώς δικές του αποφάσεις. Οταν ξεκινάς ένα μυθιστόρημα εσύ βάζεις στο παιχνίδι την ατμόσφαιρα, τους χαρακτήρες και την πλοκή και μετά τους αφήνεις ελεύθερους να δράσουν μεταξύ τους και να δεις τι θα γίνει».

Αν και η αφήγηση στα βιβλία του Τάιμπο είναι εμποτισμένη με άφθονο χιούμορ και μια επίμονη, σχεδόν άδολη αισιοδοξία, ο ντετέκτιβ του δεν παύει να είναι από μόνος του μια αιχμηρή φωνή καταγγελίας για το σαθρό σκηνικό των καιρών μας. Κεντρίζει με καταπληκτική καθαρότητα όχι μόνο τη μούχλα ενός σάπιου πολιτικού κόσμου αλλά περισσότερο τον ίδιο μας το λήθαργο. Ο ίδιος ο συγγραφέας αρνείται ότι κάτι τέτοιο γίνεται συνειδητά. «Δεν συμπαθώ ιδιαίτερα την πολιτικά ορθή αφήγηση», μας λέει, «ή εν γένει την πολιτική αφήγηση. Ενα μυθιστόρημα οφείλει να είναι ελεύθερο από τέτοιες δεσμεύσεις. Στην ουσία δεν είμαι παρά ένας αφηγητής. Το παιχνίδι είναι απλό και "διπλό": λες την ιστορία και κλείνεις το μάτι στον αναγνώστη αφήνοντάς τον να καταλάβει ότι υπάρχουν περισσότερα από κάτω, πολύ περισσότερα..».

Το αστυνομικό μυθιστόρημα σε αρκετές χώρες τις τελευταίες δεκαετίες έχει γίνει ο καλύτερος μεγεθυντικός φακός της κοινωνικής πραγματικότητας. Και ο Τάιμπο αποτελεί το καλύτερο παράδειγμα. Μέσα από τη γενική αταξία καταφέρνει ν' αναδεικνύει ανάγλυφα τις αντίρροπες δυνάμεις στην καρδιά μιας κοινωνίας. Η μαρτυρία της κοινωνικής εμπειρίας, δοσμένη μέσα από το πρόσφορο έδαφος της περιπέτειας και της γλυκιάς αδημονίας, καταφέρνει ένα πιο άμεσο, πιο ζεστό και ειλικρινές αποτέλεσμα.

«Το αστυνομικό μυθιστόρημα είναι πράγματι η κοινωνική λογοτεχνία από τα τέλη του εικοστού αιώνα», συμφωνεί ο συγγραφέας. «Αλλά, επίσης, κι ο καλύτερος τρόπος για να εισχωρήσεις βαθιά σε μια κοινωνία και προπάντων στα "υπόγειά της", εκεί που συνήθως δεν βλέπουμε τι γίνεται. Σχεδόν πάντα αφήνει ένα φως ελπίδας και δικαίωσης στο τέλος της ιστορίας, που ακόμα κι αν δεν είναι πολύ είναι πάντως ένα φως».

Αστυνομική μεν, λογοτεχνία δε

Το ότι ο αφηγηματικός περίγυρος στα βιβλία του Τάιμπο είναι τόσο συναρπαστικά πλούσιος, πολύχρωμος, αποτελεί από μόνο του την καλύτερη μαρτυρία για τα ρευστά όρια ανάμεσα στο απλό και το αστυνομικό μυθιστόρημα. «Το βασικό σημείο εκκίνησης βρίσκεται στο ότι το μυθιστόρημα είναι μυθιστόρημα, τίποτα λιγότερο ή περισσότερο απ' αυτό. Αν στο όνομα της όποιας "περιπετειώδους" πλοκής ξεχάσεις τη λογοτεχνική εμπειρία και περιπέτεια, είσαι χαμένος. Κάθε λογοτεχνικό είδος πρέπει να ξέρει τα όριά του αλλά χωρίς να δεσμεύεται καταπιεστικά απ' αυτά», μας εξηγεί ο ίδιος.

Ο συγγραφέας, ανάμεσα στις πολλές του δραστηριότητες σαν ακτιβιστής, διοργανώνει και το περίφημο φεστιβάλ αστυνομικής λογοτεχνίας, το «Semana Negra». «Είναι ένα πανέμορφο πανηγύρι που γίνεται κάθε χρόνο στην Ισπανία και η ραχοκοκαλιά του είναι το αστυνομικό μυθιστόρημα. Μεγάλα ονόματα απ' όλο τον κόσμο παίρνουν μέρος, οργανώνουμε συζητήσεις, χάπενιγκ, αναδεικνύουμε σύγχρονους προβληματισμούς και περνάμε απίθανα!».

Οταν τον ρωτάμε για τα κυριότερα προβλήματα που αντιμετωπίζει σήμερα ένας συγγραφέας στη Λατινική Αμερική και μάλιστα δραστήριος πολιτικά όσο ο ίδιος, μας απαντά μ' ένα παιχνιδιάρικο κλείσιμο του ματιού: «Χρειάζεται χρόνο για να γράψει..» Τα υπόλοιπα μπορούμε να τα καταλάβουμε μόνοι μας.

ΚΥΡΙΑΚΑΤΙΚΗ ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ / 7 - 14/09/2008