Ο κριτικός που υπερασπίστηκε τον μοντερνισμό

• Του ΒΑΓΓΕΛΗ ΧΑΤΖΗΒΑΣΙΛΕΙΟΥ

• Ελευθεροτυπία, Σάββατο 25 Σεπτεμβρίου 2010

• Πασχίζω εδώ και μέρες να βρω έναν τρόπο να μιλήσω για το έργο του Παν. Μουλλά, που χάθηκε πριν από δύο εβδομάδες, σε ηλικία 75 ετών. Τι να πρωτοσκεφτώ;

 

Τις μελέτες του για τον Βιζυηνό, τον Παπαδιαμάντη και τη «Στρατιωτική ζωή εν Ελλάδι», που άνοιξαν καινούργιους δρόμους στην έρευνα με τα ευρήματα και τις ρηξικέλευθες θέσεις τους; Την προσήλωσή του στα λογοτεχνικά κείμενα ή στα λογοτεχνικά φαινόμενα του 19ου αιώνα, που είχε αποτέλεσμα την έκδοση και τον σχολιασμό της οξύτατης πολιτικοκοινωνικής σάτιρας του Γεράσιμου Βώκου, «Ο κύριος Πρόεδρος», αλλά και μια σφαιρική προσέγγιση των λαϊκών μυθιστορημάτων (της ογκώδους εκείνης μάζας, την οποία ο Σάιν Μπεβ αποκάλεσε «βιομηχανική λογοτεχνία»); Τη δικτατορική του διατριβή για τους ποιητικούς διαγωνισμούς μεταξύ 1851 και 1877, που ανέδειξε τη λειτουργία της λογοτεχνίας ως θεσμικού συστήματος; Το συνθετικό του δοκίμιο για τον λόγο της επιστολογραφίας, με αφορμή τα φοιτητικά γράμματα του Φώτου Πολίτη κατά τη διετία 1908-1910; Ή, μήπως -για να αλλάξουμε γένος και τόνο- τις πολυσχιδείς μεταφράσεις του, που ξεκινούν από τον Αισχύλο και τον Λουκιανό, και φτάνουν μέχρι τον Φλομπέρ;

• Επιστρέφοντας στη δεκαετία του 1960

Δεν γίνεται να καταπιαστώ με τίποτε απ' όλα αυτά: καθένα μάς βγάζει σε διαφορετικό σημείο και σε άλλη περιοχή, δείχνοντας το εύρος του επιστημονικού στοχασμού και της φιλολογικής προσωπικότητας του Μουλλά, ο οποίος αρχίζει να αφοσιώνεται στον ρόλο του ερευνητή και του φιλολόγου από το 1967 και μετά. Από τη μεριά μου, θα πάω σήμερα κάτω απ' αυτό το όριο για να τον συναντήσω όχι ως επιστήμονα, αλλά ως μαχόμενο κριτικό από τις στήλες των σημαντικότερων λογοτεχνικών περιοδικών της εποχής: «Εποχές», «Κριτική», «Επιθεώρηση Τέχνης», «Διαγώνιος», «Ενδοχώρα», «Διάλογος». 

Από το 1959 μέχρι το 1967, ο Μουλλάς παρακολουθεί συστηματικά σ' αυτά τα περιοδικά τη νεότερη πεζογραφική παραγωγή, την παραγωγή των συγγραφέων της γενιάς του 1930, καθώς και της πρώτης ή της δεύτερης μεταπολεμικής γενιάς: από τον Γιάννη Μπεράτη, τον Στρατή Τσίρκα, τον Τηλέμαχο Αλαβέρα, τον Ε. Χ. Γονατά, τον Νίκο Κάσδαγλη και τον Αλέξανδρο Κοτζιά, μέχρι τον Βασίλη Βασιλικό, τον Γιώργο Ιωάννου, τον Νίκο Καχτίτση, τον Αντώνη Σαμαράκη και τον Γιώργο Χειμωνά. 

Κοιτάζω ξανά τα κριτικά κείμενα του Μουλλά (μια πυκνή ανθολόγησή τους κυκλοφόρησε υπό τον τίτλο «Για τη μεταπολεμική μας πεζογραφία. Κριτικές καταθέσεις», από τις εκδόσεις «Στιγμή», το 1989) και μένω εντυπωσιασμένος από το σθένος και την επιμονή με την οποία υπερασπίζεται τον μοντερνισμό, το μεγαλύτερο στοίχημα για την πεζογραφία της μεταπολεμικής Ελλάδας, που όφειλε να καλύψει την απόσταση την οποία είχε διανύσει, ήδη από τις αρχές του 20ού αιώνα, η ευρωπαϊκή λογοτεχνία και είχαν μειώσει ελάχιστα οι πεζογράφοι της γενιάς του 1930. 

Ο Μουλλάς θα επαινέσει το ποιητικό ύφος και την εσκεμμένη ρευστότητα της γλώσσας του Τσίρκα, θα τονίσει την πολλαπλότητα των οπτικών γωνιών του Κάσδαγλη, θα σταθεί στα στοιχεία εσωτερικού μονολόγου και παραληρήματος του Χειμωνά και θα μιλήσει για την υποκειμενικότητα του Ιωάννου («το δέρμα πάνω στα πράγματα») ή για την αμεσότητα του πρώτου ενικού του Καχτίτση, τονίζοντας τη συμβολή τους στην προώθηση και στην εγκατάσταση του μοντερνισμού σ' ένα λογοτεχνικό σώμα το οποίο καθυστέρησε παρατεταμένα να αφυπνιστεί. 

Την ίδια, πάντως, στιγμή, ο Μουλλάς δεν θα έχει τη διάθεση να «καταπιεί» (δείγμα της εγρήγορσης και της κριτικής του οξύνοιας) την οποιαδήποτε μοντερνιστική ευκολία: θα ψέξει τον Γονατά για το ανολοκλήρωτο της μορφής του (μια μορφή η οποία δεν θα κατορθώσει να πάει πέρα από τον ιμαζισμό) και θα ενοχληθεί από την αναφομοίωτη παρουσία των ξένων επιρροών στον Κοτζιά. Ο μοντερνισμός θα πρέπει για τον κριτικό είτε να λάβει σάρκα και οστά με όρους έγκυρης (διεξοδικά διαπιστωμένης) ολοκλήρωσης είτε απλώς «να μην κάνει παιχνίδι».

• Το ανθρώπινο δράμα στο κέντρο

Ψάχνοντας τον μοντερνισμό, ο Μουλλάς δεν θα ξεχάσει ούτε στιγμή την εποχή του: φέροντας την εμπειρία του Β' Παγκοσμίου Πολέμου, αλλά και των τεράστιων ανακατατάξεων του μεταπολεμικού κόσμου, η πεζογραφία οφείλει για τον Μουλλά να θέσει στο κέντρο της προσοχής της τις πολλαπλές πτυχώσεις του ανθρώπινου δράματος. Να πώς το αίτημα του μοντερνισμού θα κληθεί αυτομάτως να συμπορευτεί με την ανάγκη κοινωνικοπολιτικού προσανατολισμού της λογοτεχνίας, χωρίς παράλληλα (έχει μεγάλη σημασία) να καταλήξει στην κοινωνική σχηματικότητα (Βασιλικός) ή στην υπερβολική επικαιρότητα (Σαμαράκης). 

Θυμάμαι τον Μουλλά συχνά στα ώριμα χρόνια του, όταν είχε προ πολλού πάψει να γράφει κριτική, να αρνείται να διακρίνει μεταξύ κριτικού και φιλολόγου, λέγοντας πως οι δύο ιδιότητες ενεργούσαν με ενιαίο τρόπο τόσο στη συνείδηση όσο και στη γραφή του. Είχε, βέβαια, απόλυτο δίκιο. Αν, ως ώριμος φιλόλογος, εισήγαγε καινούργια αναλυτικά εργαλεία και σχημάτισε πρωτοποριακά ερευνητικά πεδία, ως νεαρός κριτικός ανταποκρίθηκε με σπάνια θέρμη στο πνεύμα της εποχής του: στο καλλιτεχνικό, αλλά και στο πολιτικό. Ο,τι προέκυψε από τις δύο δραστηριότητες είναι σήμερα για μας (όπως ήταν και για εκείνον) αδιαίρετο. Ας είναι ελαφρύ το χώμα που τον σκεπάζει. *

• Μια ατελείωτη εργασία: ο Βιζυηνός ως δοκιμιογράφος

Τι έργο κατέλιπε ο Παν. Μουλλάς; Σε μια από τις τελευταίες συναντήσεις μας, την περασμένη άνοιξη, στο σπίτι του στη Θεσσαλονίκη, είχε όλο το κέφι, παρά το προχωρημένο στάδιο της αρρώστιας του, να μιλήσει διά μακρών για τη δουλειά που ετοίμαζε.

Το πρόγραμμα περιελάμβανε μια σειρά κειμένων του Γεώργιου Βιζυηνού, παλαιού γνώριμου του Μουλλά, ο οποίος τον είχε χαρακτηρίσει, πριν από τριάντα ακριβώς χρόνια, προλογίζοντας την έκδοση των διηγημάτων του, λάτρη της ομηρικής τής νέκυιας -ταξιδευτή σ' ένα παρελθόν σφραγισμένο από τον θάνατο και πλημμυρισμένο από τις σκιές των νεκρών. 

Τα κείμενα, εντούτοις, πάνω στα οποία εργαζόταν μέχρι και λίγο πριν από τον δικό του θάνατο ο Μουλλάς δεν ήταν λογοτεχνικά, αλλά επιστημονικά και δοκιμιογραφικά - προϊόντα της φιλοσοφικής παιδείας του Βιζυηνού. Με αντικείμενο αναφοράς τη φιλοσοφία, τη μουσική, το θέατρο και τα εικαστικά, ο Βιζυηνός επρόκειτο να αναδειχθεί από τον Μουλλά ως κριτικός και στοχαστής - μια διάσταση που έχει αρχίσει να συζητείται μόνο τα τελευταία χρόνια στη φιλολογική κοινότητα. 

Το σημαντικό, όμως, στην έκδοση και στον σχολιασμό του Μουλλά δεν θα ήταν μόνον η στοχαστική ταυτότητα του Βιζυηνού, αλλά και η συνάρτησή της με το ιστορικό και πολιτισμικό περιβάλλον της Αθήνας του 19ου αιώνα. Για άλλη μια φορά, η μελέτη των προσώπων μέσα από τις τάσεις και τα συλλογικά φαινόμενα του καιρού τους. Μόνο που τώρα η προσπάθεια έμεινε στη μέση για πάντα.

H ηχώ της απουσίας. Αποχαιρετισμός στον Παν. Μουλλά (1935-2010)

• Η ΑΥΓΗ: 19/09/2010

• Βιογραφικό

O Πάνος Mουλλάς γεννήθηκε στο Kιλκίς το 1935. Σπούδασε φιλολογία στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης και στη Σορβόννη, όπου έλαβε το διδακτορικό του δίπλωμα. Έζησε και δίδαξε πολλά χρόνια στο Παρίσι. Yπηρέτησε ως καθηγητής της νεοελληνικής φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης για περισσότερα από 25 χρόνια. Eμφανίστηκε στα γράμματα εδώ και πενήντα και πλέον χρόνια, στα τέλη της δεκαετίας του 1950, με σειρά άρθρων που δημοσίευσε στα περιοδικά Διαγώνιος και Kριτική, για ν’ ακολουθήσουν στη δεκαετία του 1960 πολυάριθμα μελετήματα στις Eποχές, την Eπιθεώρηση Tέχνης και τον Eρανιστή.

Έκτοτε, συστηματικά, με ενθουσιασμό, πάθος και απόλυτη συνέπεια ερευνούσε, έγραφε και δίδασκε με αντικείμενο τη λογοτεχνία και τον κόσμο των ιδεών του νεότερου ελληνισμού. Eκατοντάδες άρθρα, μελετήματα και δοκίμια και μια δωδεκάδα ιδιαίτερα σημαντικών βιβλίων για τη νεοελληνική λογοτεχνία, κριτική και επιστολογραφία επιτρέπουν στον αναγνώστη να σκεφτεί, να κατανοήσει και να θέσει ερωτήματα για τον πολιτισμό της νεότερης Eλλάδας. Oι ποιητικοί διαγωνισμοί και η ποίηση του 19ου αιώνα, ο ρομαντισμός, οι ιδιαίτερα σημαντικοί πεζογράφοι Bιζυηνός, Παπαδιαμάντης και Pοΐδης, η ιστορία της κριτικής και του δοκιμίου και η μεσοπολεμική και μεταπολεμική πεζογραφία ανήκουν στα θέματα με τα οποία ασχολήθηκε συστηματικά.

O ανοιχτός και γενναιόδωρος λόγος του, που θέτει κρίσιμα ζητήματα και ερωτήματα για σκέψη και μελέτη, απολύτως εξέφραζε τη γενναιοδωρία της ψυχής του. Tον ευχαριστούμε.

(Βιογραφικό που συνέταξε το Τμήμα Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης)

• Εργογραφία Παν. Μουλλά (επιλογή)

Α. Παπαδιαμάντης αυτοβιογραφούμενος, επιμ. Παν. Μουλλάς, Ερμής, Νέα Ελληνική Βιβλιοθήκη 1974 (σήμερα κυκλοφορεί από τις εκδόσεις του Βιβλιοπωλείου της Εστίας).

Γ. Μ. Βιζυηνός, Νεοελληνικά διηγήματα επιμ.  Ερμής, Νέα Ελληνική Βιβλιοθήκη 1980 (σήμερα κυκλοφορεί από τις εκδόσεις του Βιβλιοπωλείου της Εστίας).

Les concours poetiques de l’Universite d’Athenes 1851-1877, Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας (ΙΑΕΝ), 1989.

Για τη μεταπολεμική μας πεζογραφία. Κριτικές καταθέσεις, Στιγμή 1989.

Παλίμψηστα και μη. Κριτικά δοκίμια, Στιγμή 1992.

Ο λόγος της απουσίας. Δοκίμιο για την επιστολογραφία με σαράντα ανέκδοτα γράμματα του Φώτου Πολίτη, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, 1992.

Ρήξεις και συνέχειες. Μελέτες για τον 19ο αιώνα, Σοκόλης 1994.

Τρία κείμενα για τον Μανόλη Αναγνωστάκη, Στιγμή 1998.

Η δέκατη μούσα, Σοκόλης 2001.

Εμμανουήλ Δ. Ροΐδης, Αθησαύριστα κείμενα από την εφημερίδα «Ραμπαγάς», επιμ. Παναγιώτης Μουλλάς, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, 2005.

Ο χώρος του εφήμερου: στοιχεία για την παραλογοτεχνία του 19ου αιώνα, Σοκόλης 2007.

Ανδρέας Ανδρεάδης, Pοϊδικά μελετήματα, επιμ. Παν. Μουλλάς,  Mορφωτικό Ίδρυμα Eθνικής Tραπέζης, Αθήνα 2010.

Εκτός από τις δεκάδες συνεισφορές σε συλλογικούς τόμους και τις επιμέλειες, πρέπει να αναφέρουμε τις μεταφράσεις του στους Εταιρικούς και νεκρικούς  διάλογους του Λουκιανού (1967), την Αισθηματική αγωγή του Φλωμπέρ (1971) τους Πέρσες (2000) και τον Προμηθέα Δεσμώτη του Αισχύλου.

Τέλος, ας σημειώσουμε τον τιμητικό τόμο για τα εβομηντάχρονά του,  Ο λόγος της παρουσίας (επιμ. Μαίρη Μικέ, Μίλτος Πεχλιβάνος, Λίζυ Τσιριμώκου), με κείμενα μαθητών του, που καλύπτει τα αντικείμενα με τα οποία ασχολήθηκε ο Παν. Μουλλάς, από την πεζογραφία και την ποίηση, μέχρι την κριτική, τον κινηματογράφο και το θέατρο, και  κυκλοφόρησε το 2005 από τις εκδόσεις Σοκόλη.

***

Ευχαριστούμε θερμά τον Κυριάκο Τσαντσάνογλου, καθώς και το Μουσείο Μπενάκη, για τις φωτογραφίες του Παν. Μουλλά που μας έδωσαν. Επίσης, τον Σπύρο Ι. Ασδραχά για την καθοριστική βοήθειά του στο μικρό αυτό αφιέρωμα των «Ενθεμάτων».

Τα άρθρα του αφιερώματος

* Σπ. Ασδραχάς: Το χαρούμενο πνεύμα και το άλγος

* Βασίλης Παναγιωτόπουλος: Ο φίλος μας Πάνος Μουλλάς

* Mario Vitti: Σημεία επαφής

* Μίλτος Πεχλιβάνος: Ο διάλογος που είμαστε

* Γιάννης Παπαθεοδώρου: Δύσκολοι αποχαιρετισμοί

* Δημήτρης Αρβανιτάκης: Ο λόγος ως έκφραση του χώρου και του χρόνου των ανθρώπων

* Γιάννης Δάλλας: Η στρωματογραφία των κριτηρίων ενός ευαίσθητου νεοελληνιστή

* Αλέξης Πολίτης: Κάτι ανάμεσα σε δάσκαλο και φίλο

* Μαίρη Μικέ: Ύστατος αποχαιρετισμός

* Νόρα Σκουτέρη-Διδασκάλου: Η απουσία της γραφής του

* Μαριάννα Δήτσα: Το "εύχαρες πνεύμα"

Συζήτηση στο ιστολόγιο των ενθεμάτων (σύνδεσμοι στα άρθρα του αμφιερώματος):

Βιογραφικό
http://enthemata.wordpress.com/2010/09/19/viografiko

Το χαρούμενο πνεύμα και το άλγος  του Σπύρου Ασδραχά
http://enthemata.wordpress.com/2010/09/19/asdrachas/ ‎

Ο φίλος μας Πάνος Μουλλάς του Βασίλη Παναγιωτόπουλου
http://enthemata.wordpress.com/2010/09/19/panagiotopoulos/ ‎

Σημεία επαφής του Mario Vitti
http://enthemata.wordpress.com/2010/09/19/vitti/ ‎

O διάλογος που είμαστε του Μίλτου Πεχλιβάνου
http://enthemata.wordpress.com/2010/09/19/pehlivanos/ ‎

Δύσκολοι αποχαιρετισμοί του Γιάννη Παπαθεοδώρου
http://enthemata.wordpress.com/2010/09/19/papatheodwrou/ ‎

Η    στρωματογραφία   των   κριτηρίων   ενός  ευαίσθητου νεοελληνιστή του Γιάννη Δάλλα
http://enthemata.wordpress.com/2010/09/19/dallas/ ‎

Ο λόγος ως έκφραση του Δημήτρη Αρβανιτάκη
http://enthemata.wordpress.com/2010/09/19/arvanitakis/ ‎

To εύχαρες πνεύμα της Μαριάννας Δήτσα
http://enthemata.wordpress.com/2010/09/19/ditsa/ ‎

Κάτι ανάμεσα σε δάσκαλο και φίλο του Αλέξη Πολίτη
http://enthemata.wordpress.com/2010/09/19/politis-2/ ‎

Τα νεοελληνικά γράμματα αποχαιρετούν τον Παναγιώτη Μουλλά (1935-2010)

• Η ΑΥΓΗ: 14/09/2010

Από τους σημαντικότερους φιλολόγους και μελετητές της ελληνικής γραμματείας, με έργο και παρουσία που επηρέασε καθοριστικά τις σύγχρονες  νεοελληνικές σπουδές, ο Παναγιώτης Μουλλάς πέθανε το βράδυ του Σαββάτου στα 75 του χρόνια, μετά από μακρόχρονη ασθένεια. Η κηδεία του θα γίνει αύριο Τετάρτη [15 Σεπτ.], στις 11.00  το πρωί από την εκκλησία της Μεταμόρφωσης του Σωτήρος στην Καλαμαριά της Θεσσαλονίκης. Μελετητής του Παπαδιαμάντη, του Ροΐδη, του Βιζυηνού, ο Μουλλάς ασχολήθηκε επίσης με τον ρομαντισμό αλλά τους ποιητικούς διαγωνισμούς του 19ου αιώνα, την ιστορία της κριτικής και του δοκιμίου αλλά και τη μεσοπολεμική και μεταπολεμική πεζογραφίας. Δάσκαλος φωτισμένος στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο, και οξυδερκής κριτικός υπήρξε πολυγραφότατος.

Είχε γίνει ήδη γνωστή η είδηση του θανάτου του Παναγιώτη Μουλλά όταν χθες το πρωί έφτανε στην εφημερίδα η τελευταία ή μια από τις τελευταίες εργασίες του. Η φιλολογική του επιμέλεια στα "Ροϊδικά Μελετήματα 1911-1934" του Ανδρέα Μ. Ανδρεάδη με την εκδοτική σφραγίδα του Μορφωτικού Ιδρύματος της Εθνικής Τραπέζης, στην οποία εξακολουθεί να ξαφνιάζει η ευγένεια του μελετητή προς προγενέστερο ομόλογό του η οποία ωστόσο ουδόλως σκιάζει την επιστημονική τεκμηρίωση. Και αναδεικνύει πάντα τη βαθιά γνώση του μελετητή προς τον μελετούμενο. "Αληθινά, ένας Ροΐδης κοιταγμένος με τα μάτια του πρώτου φιλολογικού εκδότη και βιογράφου του έχει κάθε λόγο να είναι γνωστός, προσιτός και οικείος στον σημερινό αναγνώστη" επισημαίνει ο Μουλλάς, ωστόσο διαπιστώνει ότι "το μειονέκτημα του Ανδρεάδη βρίσκεται στην αδυναμία του να συλλάβει την ιδιοφυϊα του Ροΐδη ως σύνθεση πολλαπλών και αντιθετικών στοιχείων, όπου ο θετικισμός, η σάτιρα και η κριτική σκέψη συνυπάρχουν με μιαν αίσθηση που θα την έλεγα δαιμονική, κάτι που οδηγεί χαρακτηριστικά όχι μόνο στον μεσαιωνικό κόσμο ή διάκοσμο αλλά και σε συγγραφείς σαν τον Poe, τον Baudelaire και τον Ντοστογιέφσκι". Αναδεικνύονται κι εδώ για μια ακόμα φορές οι αρετές του Παναγιώτη Μουλλά.

Η σαφήνεια της γραφής, η καθαρότητα της σκέψης, η ευρυμάθεια και η καλλιέργεια ήταν γνωρίσματα που διατρέχουν όλο το έργο του, δοκιμιακό, μεταφραστικό και ερευνητικό, ενώ υπήρξε σπουδαίος δάσκαλος. Τέλος, υπήρξε ένας αριστερός πολίτης με όλη τη σημασία του όρου: η ένταξή του στην Αριστερά ήταν εκ των ων ουκ άνευ στοιχείο που διαπερνάει τη σκέψη του, αλλά και τη ζωή του: μάρτυρας, για το δεύτερο, το ήθος του, ιδιωτικό και δημόσιο, ο αθόρυβος, αφοσιωμένος και ουσιαστικός τρόπος με τον οποίο υπηρέτησε τα γράμματα, μακριά από μεγαλοστομίες, δημόσιες σχέσεις και υπολογισμούς.

Ο Παν. Μουλλάς γεννήθηκε στο Κιλκίς και σπούδασε στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης. Υπήρξε επιστημονικός συνεργάτης του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών και στη συνέχεια έζησε για πολλά χρόνια στο Παρίσι, διδάσκοντας στο Πανεπιστήμιο της Ναντέρ και στο Νεοελληνικό Ινστιτούτο της Σορβόννης. Το 1977 εξελέγη καθηγητής της νεοελληνικής φιλολογίας στη Φιλοσοφική Σχολή του ΑΠΘ.

Από τα έργα του σημειώνουμε: Ο λόγος της απουσίας, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, 1992· Ρήξεις και συνέχειες. Μελέτες για τον 19ο αιώνα, Σοκόλης 1994· Η δέκατη μούσα, Σοκόλης 2001· Ο χώρος του εφήμερου: στοιχεία για την παραλογοτεχνία του 19ου αιώνα, Σοκόλης 2007. Επίσης, τις εκτενείς εισαγωγές-μελέτες του στα Νεοελληνικά διηγήματα του Βιζυηνού καθώς και στον τόμο Α. Παπαδιαμάντης αυτοβιογραφούμενος (και οι δύο στη Νέα Ελληνική Βιβλιοθήκη των εκδόσεων Ερμής· σήμερα η σειρά κυκλοφορεί από το «Βιβλιοπωλείον της Εστίας»), την επιμέλεια του τόμου με Αθησαύριστα κείμενα του Εμμανουήλ Ροΐδη (Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης), καθώς και τις μεταφράσεις του έργων των Περσών του Αισχύλου, των Νεκρικών και Εταιρικών Διαλόγων του Λουκιανού, της Αισθηματικής Αγωγής του Φλωμπέρ.

Το Υπουργείο Πολιτισμού και Τουρισμού εξαίρει «την αφοσίωση και την επιστημονική πληρότητα ενός από τους πλέον ισχυρούς στυλοβάτες της νεοελληνικής γραμματείας σε παγκόσμιο επίπεδο», ενώ το Τμήμα Πολιτισμού του ΣΥΝ σημειώνει χαρακτηριστικά: «Αποχαιρετούμε  με βαθιά θλίψη τον Παν. Μουλά, τον ακούραστο εργάτη της νεοελληνικής γλώσσας και της φιλολογίας, τον ταγμένο αριστερό. Ο Παν. Μουλλάς, αθόρυβα κι ακάματα, με το πλήθος δοκιμίων που συνέγραψε, με το μεταφραστικό του έργο, με τη φιλολογική επιμέλεια δεκάδων εκδόσεων, με την αγάπη του για την ποίηση και την πεζογραφία, συνεισέφερε καίρια στα νεοελληνικά γράμματα, ανοίγοντας καινούριες προοπτικές, με εκείνη την αφοσίωση και την ταπεινότητα την οποία σε λίγων το έργο μπορεί κανείς να βρει».

• Στο φύλλο της Κυριακάτικης "Αυγής": αφιέρωμα στο έργο του Παν. Μουλλά

Ενας γενναιόδωρος δάσκαλος

• Ο καθηγητής Πάνος Μουλλάς πέθανε το περασμένο Σάββατο σε ηλικία 75 ετών

• Tης Oλγας Σελλα, Η Καθημερινή, Tρίτη, 14 Σεπτεμβρίου 2010

AΠΩΛEIA. Eνα από τα βιβλία που έφτασαν χθες στα δημοσιογραφικά γραφεία έκρυβε μια ολογοσέλιδη έκδοση. Tίτλος του, «Pοϊδικά μελετήματα» του Aνδρέα M. Aνδρεάδη, έκδοση Mορφωτικό Iδρυμα Eθνικής Tραπέζης, φιλολογική επιμέλεια Πάνος Mουλλάς. Eμοιαζε σαν ένα «αντίο» πολύ ταιριαστό στον άνθρωπο που αφιέρωσε τη ζωή του και την επιστήμη του στη μελέτη της νεότερης ελληνικής πεζογραφίας και ιδιαίτερα στα κείμενα που γράφτηκαν τον 19ο αιώνα. O ομότιμος καθηγητής του Aριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, Πάνος Mουλλάς, πέθανε το περασμένο Σάββατο, σε ηλικία 75 χρόνων, έχοντας αντιμετωπίσει το σκληρό πρόσωπο του καρκίνου τα τελευταία χρόνια. Oι δεκάδες μαθητές του, καθηγητές νεοελληνιστές σήμερα στα ελληνικά και τα ξένα πανεπιστήμια, θα τον αποχαιρετίσουν την Tετάρτη, στις 11 το πρωί στον Iερό Nαό της Mεταμορφώσεως του Σωτήρος στην Kαλαμαριά.

Tο Tμήμα Φιλολογίας του AΠΘ ετοίμασε για τον Πάνο Mουλλά ένα βιογραφικό που αποτυπώνει όχι μόνο την πορεία του στη νεοελληνική γραμματεία, αλλά και τον ρόλο του δασκάλου, που υπηρέτησε μέχρι το τέλος με αφοσίωση και δοτικότητα: «O Πάνος Mουλλάς γεννήθηκε στο Kιλκίς το 1935. Σπούδασε Φιλολογία στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης και στη Σορβόννη, όπου έλαβε το διδακτορικό του δίπλωμα. Eζησε και δίδαξε πολλά χρόνια στο Παρίσι. Yπηρέτησε ως καθηγητής της Νεοελληνικής Φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης για περισσότερα από 25 χρόνια. Eμφανίστηκε στα γράμματα εδώ και πενήντα και πλέον χρόνια, στα τέλη της δεκαετίας του 1950, με σειρά άρθρων που δημοσίευσε στα περιοδικά «Διαγώνιος» και «Kριτική» για ν’ ακολουθήσουν στη δεκαετία του 1960 πολυάριθμα μελετήματα στις «Eποχές», την «Eπιθεώρηση Tέχνης» και τον «Eρανιστή». Eκτοτε, συστηματικά, με ενθουσιασμό, πάθος και απόλυτη συνέπεια ερευνούσε, έγραφε και δίδασκε με αντικείμενο τη λογοτεχνία και τον κόσμο των ιδεών του νεότερου ελληνισμού. Eκατοντάδες άρθρα, μελετήματα και δοκίμια και μια δωδεκάδα ιδιαίτερα σημαντικών βιβλίων για τη νεοελληνική λογοτεχνία, κριτική και επιστολογραφία επιτρέπουν στον αναγνώστη να σκεφτεί, να κατανοήσει και να θέσει ερωτήματα για τον πολιτισμό της νεότερης Eλλάδας. Oι ποιητικοί διαγωνισμοί και η ποίηση του 19ου αιώνα, ο ρομαντισμός, οι ιδιαίτερα σημαντικοί πεζογράφοι Bιζυηνός, Παπαδιαμάντης και Pοΐδης, η ιστορία της κριτικής και του δοκιμίου και η μεσοπολεμική και μεταπολεμική πεζογραφία ανήκουν στα θέματα με τα οποία ασχολήθηκε συστηματικά. O ανοιχτός και γενναιόδωρος λόγος του, που θέτει κρίσιμα ζητήματα και ερωτήματα για σκέψη και μελέτη, απολύτως εξέφραζε τη γενναιοδωρία της ψυχής του. Tον ευχαριστούμε».

• Eπιστημονική πληρότητα

Tη θλίψη του εξέφρασε, με ανακοίνωσή του, και το υπουργείο Πολιτισμού «για τον θάνατο ενός ανθρώπου που αποτελούσε με την αφοσίωση και την επιστημονική του πληρότητα έναν από τους πλέον ισχυρούς στυλοβάτες της νεοελληνικής γραμματείας σε παγκόσμιο επίπεδο».

O Παν. Mουλλάς εισέπραξε απλόχερα στη διάρκεια της ζωής του την αγάπη, την εκτίμηση και τον σεβασμό των μαθητών του. O τόμος «O λόγος της παρουσίας» είναι η τιμητική έκδοση που ετοίμασαν τρεις από τους μαθητές του (Mαίρη Mικέ, Mίλτος Πεχλιβάνος, Λίζυ Tσιριμώκου) πριν από πέντε χρόνια. Γιατί, όπως λένε, «ό,τι διέκρινε τον διδακτικό λόγο του είναι η αμεσότητα μιας παρουσίας. Mε άγρυπνο ενδιαφέρον ο Παν. Mουλλάς στάθηκε κοντά στους μαθητές, τους συναδέλφους και τους συνοδοιπόρους του. Kαι πάντοτε φρόντιζε να διανθίζει τον λόγο και τα επιχειρήματά του με ιστορίες από τη μαθητεία στους δικούς του δασκάλους, σαν να ήθελε να συστήσει τις προσωπικές του οφειλές: στον K. Θ. Δημαρά, τον Λίνο Πολίτη, τον Kάρολο Kουν», έγραφαν τότε.

Kαι την άνοιξη του 2009, συνάδελφοι και μαθητές του ετοίμασαν στη Διεθνή Eκθεση Bιβλίου Θεσσαλονίκης μια βραδιά για την επιστημονική του πορεία, για τη διδακτική του ικανότητα, για τη συγγραφική προσφορά του. O Πάνος Mουλλάς ήταν εκεί, πάντα ευγενής, πάντα προσηνής, και ευτυχής, παρά την πρόσφατη -τότε- απώλεια της αγαπημένης συντρόφου της ζωής του, Mιράντας.

Δύο εικόνες, ένα κείμενο

«Hταν πολύ συμπαθής άνθρωπος, με πολύ χιούμορ, είχε μια μανία με τα λογοπαίγνια, παρ’ όλα αυτά βρισκόταν σε άλλο κόσμο. Eίχε μιαν αφέλεια, είχε μια μόνιμη σχεδόν αφηρημάδα, πολλές φορές του μιλούσες και δεν άκουγε γιατί είχε τις δικές του σκέψεις. Hταν εξαιρετικός συνάδελφος, σοβαρός, μετρημένος, πολύ συνετός στις αποφάσεις του, μολονότι είχε μια αποστροφή στα διοικητικά θέματα, ακόμα και στα προσωπικά του διοικητικά θέματα. Tο σπουδαιότερο χαρακτηριστικό του ήταν η ευρυμάθειά του, η γνώση που είχε στο αντικείμενό του, κυρίως στον 19ο αιώνα». Mε αυτά τα λόγια σκιαγραφεί τον συνάδελφό του στο AΠΘ ο ομότιμος καθηγητής Aρχαίας Eλληνικής Φιλολογίας Kυριάκος Tσαντσάνογλου, από τους πιο κοντινούς ανθρώπους του Πάνου Mουλλά, ο οποίος θα τον αποχαιρετίσει αύριο «εκπροσωπώντας τους φίλους του», όπως λέει στην «K». H εικόνα από μια μακρόχρονη σχέση, μια βαθιά εκτίμηση, μια ανθρώπινη προσέγγιση και γνωριμία.

Σε τελείως διαφορετικό ύφος περιγράφει τον Πάνο Mουλλά ο μαθητής του και πρόεδρος του Tμήματος Φιλολογίας του AΠΘ, καθηγητής Mιχάλης Xρυσανθόπουλος: «O Παν. Mουλλάς με πάθος και ενθουσιασμό, με μεράκι πραγματικό δίδασκε, ερευνούσε και έγραφε για τη λογοτεχνία του 19ου και του 20ού αιώνα. Oι ιδέες του νεότερου Eλληνισμού ήταν ο κόσμος του. Σ’ αυτόν έψαχνε σχέσεις, συνάψεις που δεν είχαν συζητηθεί, νέα θέματα. Kαι γι’ αυτά έθετε καίρια ερωτήματα, τα οποία συχνά αποτελούσαν αντικείμενο έρευνας των μαθητών του. Oι μαθητές και οι συνάδελφοί του τον θυμούνται να θέτει ερωτήματα, να εμπλέκεται σε συζητήσεις, να ακούει προσεκτικά τον αντίλογό τους και να διασκεδάζει το αλισβερίσι των ιδεών, πρόθυμος πάντοτε να συμπαρασταθεί στους ανθρώπους, για τους οποίους νοιαζόταν ουσιαστικά. Eτσι θα τον θυμόμαστε», λέει στην «K».

• Eνα δείγμα γραφής

Kαίριος, ουσιαστικός, διεισδυτικός. Aυτά ήταν τα κύρια στοιχεία των κειμένων του Πάνου Mουλλά. Kαι είχε γράψει πολλά. Eνα μικρό απόσπασμα από το τελευταίο δημοσιευμένο κείμενό του, για τα «Pοϊδικά μελετήματα» του Aνδρέα Aνδρεάδη, δημοσιεύουμε: «O Aνδρεάδης θέλει προπάντων να είναι χρήσιμος και αποτελεσματικός. Δεν ανοίγει, βέβαια, νέους δρόμους. (...) Παντού ο ίδιος άνθρωπος: ένας πρακτικός νους που επιδιώκει άμεσες λύσεις, χωρίς ωστόσο να πείθει ότι συνειδητοποιεί πάντοτε την πολυπλοκότητα των προβλημάτων. Kι έπειτα, αυτό που λειτουργεί στην περίπτωσή του αρνητικά (το διαπιστώνουμε, άλλωστε, και σε πολλές άλλες περιπτώσεις προικισμένων συμπατριωτών μας) είναι ένα είδος πολυπραγμοσύνης, πνευματικής διάσπασης και κατασπατάλησης δυνάμεων εδώ κι εκεί, πράγμα που, σε τελευταία ανάλυση, μετριάζει εντυπωσιακά τις τελικές επιδόσεις». [Η Καθημερινή, Tρίτη, 14 Σεπτεμβρίου 2010]

Παναγιώτης Μουλλάς: Παιδί φανατικό για γράμματα

• Η καθηγήτρια του ΑΠΘ Λίζυ Τσιριμώκου γράφει για τον Παναγιώτη Μουλλά, τον καθηγητή Νεοελληνικής Φιλολογίας και δάσκαλό της, που πέθανε το Σάββατο

«O Πάνος Μουλλάς (1935-2010) ήταν και ως το τέλος του παρέμεινε ένα “παιδί φανατικό για γράμματα”. Πολίτης τριών πόλεων (Θεσσαλονίκη, Αθήνα, Παρίσι), που διαμόρφωσαν την πνευματική του φυσιογνωμία, αφοσιώθηκε από νωρίς στην έρευνα και στη συγγραφή: η αναλυτική παράθεση των τίτλων της εργογραφίας του δίνει από μόνη της το στίγμα της εξελικτικής του πορείας και των σταθερών ενδιαφερόντων του (ποιητικοί πανεπιστημιακοί διαγωνισμοί στον 19ο αιώνα, Παπαδιαμάντης, Βιζυηνός και Ροΐδης, επιστολικός λόγος, μεσοπολεμική και μεταπολεμική πεζογραφία και, από κοντά, άρθρα, μεταφράσεις, δοκίμια). Ιστορία, θεωρία και κριτική της λογοτεχνίας κατά τον 19ο και τον 20ό αιώνα ήταν η τριπλή σύνθεση στην οποία έτειναν τα γραπτά του. Αυτή η τριπλή προσέγγιση υποστήριξε και το μακρό διδακτικό έργο του.

Γνωρίζοντάς τον σχεδόν 40 χρόνια, τολμώ να θυμίσω τις αρετές του. Μελετούσε την Ιστορία και την προσγείωνε στην καθημερινή πραγματικότητα. Μοίραζε γενναιόδωρα τα ερευνητικά του πορίσματα, διδάσκοντας όχι απλώς εντεταλμένα “γνωστικά αντικείμενα”, αλλά και υψηλό επιστημονικό ήθος. Μύησε γενιές φοιτητών στους κώδικες της ανάγνωσης με μεθοδικότητα, νηφάλιο πάθος, αλλά και αστείρευτο κέφι. Οι παλαιότεροι και οι νεότεροι μαθητές του διδαχθήκαμε από τον Πάνο Μουλλά γνώση, ήθος και δημοκρατικό φρόνημα, έτσι που να μπορούμε να τον κρατήσουμε διά βίου στη μνήμη μας ως πρότυπο δασκάλου. Τον αποχαιρετούμε με αγάπη και ευγνωμοσύνη».

Διαβάστε περισσότερα: http://www.tovima.gr/default.asp?pid=2&ct=4&artId=354207&dt=14/09/2010#ixzz0zUmXRKsH

Μεγάλη μορφή των νεοελληνικών γραμμάτων

• Σε ηλικία 75 χρόνων, νικημένος από τον καρκίνο «έφυγε» χθες μια μεγάλη μορφή των νεοελληνικών γραμμάτων, ο ομότιμος καθηγητής του Α.Π.Θ., Παναγιώτης Μουλλάς. Με πλήθος φιλολογικών αναλύσεων, κριτικών και επιμέλεια σε αρκετά κείμενα, ο Π. Μουλλάς έσβησε το βράδυ του Σαββάτου σε ιδιωτική κλινική της Θεσσαλονίκης, όπου νοσηλευόταν τους τελευταίους 3 μήνες, όταν και επιδεινώθηκε η κατάσταση της υγείας του.

«Ο Παναγιώτης Μουλλάς είχε δύο πολύ σημαντικές ιδιότητες, ήταν σπουδαίος κριτικός και φιλόλογος, από τους ελάχιστους της χώρας και επιπλέον είχε αρχές. Νομίζω ότι δεν υπάρχουν πια πνευματικοί άνθρωποι με το δικό του ηθικό βάρος. Πίστευε μέχρι τέλους ότι οι πνευματικοί άνθρωποι πρέπει να έχουν ηθικές αρχές και να μην ξεπουλάνε το κύρος και την αξιοπρέπειά τους. Θα μας λείψει πάρα πολύ», δήλωσε στο «Εθνος» ο λογοτέχνης Περικλής Σφυρίδης, που ήταν μαζί του μέχρι την τελευταία στιγμή.

Ο Π. Μουλλάς γεννήθηκε το 1935 στο Κιλκίς. Σπούδασε Φιλολογία στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης και έζησε για πολλά χρόνια στο Παρίσι (1966-1977), όπου δίδαξε νεοελληνικά στο πανεπιστήμιο Nanterre και στο Νεοελληνικό Ινστιτούτο της Σορβόνης. Υπήρξε επιστημονικός συνεργάτης του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών στην Αθήνα (1961-1966) και το 1977 εκλέχθηκε καθηγητής της Νεοελληνικής Φιλολογίας στη Φιλοσοφική Σχολή του Α.Π.Θ. Εγραψε πλήθος βιβλίων, που χρησιμοποιήθηκαν ως εγχειρίδια στο πανεπιστήμιο, μεταξύ άλλων τα: «Λουκιανού: Εταιρικοί και νεκρικοί διάλογοι (προλεγόμενα, μετάφραση, σημειώσεις) Γαλαξίας 1967», «Γκ. Φλωμπέρ: Η αισθηματική αγωγή (χρονολόγιο, προλεγόμενα, βιβλιογραφία, μετάφραση, σημειώσεις), Γαλαξίας 1971, Οδυσσέας 1981», «Α. Παπαδιαμάντης αυτοβιογραφούμενος (εισαγωγή, κείμενα, κρίσεις), Ερμής 1974, 1981», «Γ. Μ. Βιζυηνός: Νεοελληνικά διηγήματα (εισαγωγή, κείμενα, κρίσεις), Ερμής 1980» κ.ά. Η κηδεία του Π. Μουλλά θα γίνει μια από τις επόμενες μέρες, καθώς αναμένονται οι συγγενείς του από το Παρίσι.

«Αντίο» σ' έναν δάσκαλο

• ΕΦΥΓΕ Ο ΠΟΛΥΓΡΑΦΟΤΑΤΟΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΤΟΥ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟΥ

• Εσβησε ένας από τους «λαμπερούς» τού Αριστοτέλειου Πανεπιστήμιου Θεσσαλονίκης: Ο «δάσκαλος» Παναγιώτης Μουλλάς, μελετητής της ελληνικής γραμματείας, της γλώσσας και της λογοτεχνίας, και πολυγραφότατος κριτικός, άφησε την τελευταία του πνοή το περασμένο Σάββατο, σε ηλικία 75 χρόνων.

 

Γεννήθηκε το 1935 στο Κιλκίς και ήρθε στη Θεσσαλονίκη, όπου πέρασε πρώτος στη Φιλοσοφική Σχολή του ΑΠΘ, από όπου αποφοίτησε με άριστα. Φοιτητής ακόμα επηρεάστηκε άμεσα για τη στροφή του στα νεοελληνικά γράμματα από τη μαθητεία του κοντά στον Λίνο Πολίτη. Από το 1961 ώς το 1966 υπήρξε επιστημονικός συνεργάτης του Κέντρου Νεοελληνικών Ερευνών, όπου εργάστηκε κοντά στον Κ.Θ. Δημαρά. Οσο ήταν εκεί, συνέβαλε στην έκδοση Νεοελλήνων συγγραφέων, έλαβε ενεργό μέρος στα ερευνητικά προγράμματα του Κέντρου και ασχολήθηκε με βιβλιογραφικές και αρχειακές έρευνες (Βιβλιογραφία Ελληνικών Συμμείκτων, 1962). 

Το 1966 έφυγε με υποτροφία στη Γαλλία, όπου παρακολούθησε μαθήματα γαλλικής λογοτεχνίας και ιστορίας, ενώ στη συνέχεια (1970-1977) υπηρέτησε ως λέκτορας των Ελληνικών στο Πανεπιστήμιο της Nanterre. Η ανάληψη της διεύθυνσης του Νεοελληνικού Ινστιτούτου της Σορβόνης από τον Κ.Θ. Δημαρά (1970) εγκαινίασε μια δεύτερη περίοδο γόνιμης συνεργασίας. Παράλληλα με τη διδακτική του δραστηριότητα, ασχολήθηκε με την ταξινόμηση και μελέτη αρχειακού υλικού (Λ. Βροκίνη, Ε. Λεγκράν, Α. Περνό) που είναι κατατεθειμένο στο Νεοελληνικό Ινστιτούτο. Το 1976 αναγορεύτηκε αριστούχος διδάκτορας, υποβάλλοντας διατριβή με θέμα τους αθηναϊκούς ποιητικούς διαγωνισμούς του 19ου αιώνα. Τον επόμενο χρόνο εκλέχθηκε έκτακτος και το 1980 τακτικός καθηγητής της Νεοελληνικής Φιλολογίας στο ΑΠΘ. 

Σε συλλυπητήριο μήνυμα, το ΥΠΠΟΤ εκφράζει τη θλίψη της ηγεσίας του για το θάνατο «ενός από τους πλέον ισχυρούς στυλοβάτες της νεοελληνικής γραμματείας σε παγκόσμιο επίπεδο...». [Σ.Α., Ελευθεροτυπία, Δευτέρα 13 Σεπτεμβρίου 2010]