Ο «αντιήρωας» - ντετέκτιβ Φίλιπ Μάρλοου

• Ρέημοντ Τσάντλερ, «Αντίο, γλυκιά μου», μετάφραση Ανδρέας Αποστολίδης, Αγρα

• Της Χρυσας Σπυροπουλου, Η Καθημερινή, 24/11/2009

ΑΣΤΥΝΟΜΙΚΟ ΜΥΘΙΣΤΟΡΗΜΑ. Ενα από τα καλύτερα νουάρ μυθιστορήματα είναι το «Αντίο, γλυκιά μου» του ξεχωριστού εκπροσώπου του είδους Ρέημοντ Τσάντλερ. Η γοητεία του συγγραφέα έγκειται κυρίως στη γραφή του, αυτή την ανάλαφρη, χωρίς επιτήδευση, αβίαστη γραφή. Ο ήρωάς του είναι ο Φίλιπ Μάρλοου, ο μοναχικός, ολίγον μισογύνης, αλκοολικός ντετέκτιβ, που έχει γραφείο στο Χόλιγουντ, σε ένα απεριποίητο και παρακμιακό κτίριο. Αλλωστε και ο ίδιος είναι παραιτημένος και δεν επιδιώκει να κερδίσει ούτε δόξα αλλά ούτε και χρήμα. Φοράει καπέλο και καμπαρντίνα, καπνίζει πίπα, όπως συμβαίνει με τους ισχυρούς χαρακτήρες, σύμφωνα με τη γνώμη του συγγραφέα, μολονότι ο ήρωάς του έχει πολλές αδυναμίες. Του αρέσουν οι περιπέτειες και να ξεκαθαρίζει περίεργες υποθέσεις, στις οποίες εμπλέκεται μερικές φορές τυχαία, καθώς και να πίνει το ποτό του είτε μόνος είτε με παρέα, με την οποία όμως τις περισσότερες φορές δεν καταφέρνει να ταυτιστεί. Γιατί ακόμα και όταν βρίσκεται μαζί με άλλους, στην πραγματικότητα είναι μόνος, εφόσον δεν διακινείται εύκολα συναισθηματικά. Ετσι, αν και τον ελκύουν οι μοιραίες γυναίκες, αυτές που είναι δαιμόνιες και κυνηγούν τη επιτυχία και τα πλούτη, στο τέλος δεν ενδίδει, παραμένει απόμακρος ή παίζει ως ένα βαθμό το παιχνίδι τους και έπειτα παραιτείται. Τον αφήνει αδιάφορο ο τύπος της γυναίκας που είναι συγκροτημένη, μετρημένη και έτοιμη να κάνει τα πάντα γι' αυτόν.

Τυχοδιωκτισμός και τόλμη

Ο Μάρλοου είναι ο άνθρωπος της πόλης, γνωρίζει πολύ καλά δρόμους, μπαρ και εστιατόρια, αλλά δεν έχει κοινωνικές επαφές, δεν έχει φίλους και συγγενείς. Είναι χωρίς ρίζες και κινείται άνετα σ' ένα ψυχρό περιβάλλον, που ευνοεί τη δημιουργία αντικοινωνικής συμπεριφοράς και παρανομίας. Συχνά η τόλμη και ο αθώος ηρωισμός του τον οδηγούν σε ακραίες καταστάσεις, σε συγκρούσεις, αλλά παρ' όλ' αυτά είτε από τύχη είτε από τη βοήθεια που δέχεται από άτομα με παρόμοιο τυχοδιωκτισμό με τον δικό του επιτυγχάνει να ξεγλιστρήσει και να διασωθεί.

Ο Μάρλοου κινείται στις παρυφές της πόλης, στα υπόγειά της, πηγαίνει πότε σε σπίτια αποτυχημένων τύπων πότε σε επαύλεις που κρύβουν καλά τα μυστικά τους πίσω από τους ψηλούς τοίχους και τα πυκνά δέντρα. Γυναίκες ξανθιές, με άγνωστο παρελθόν σαγηνεύουν πλούσιους επιχειρηματίες και δεν διστάζουν να παίξουν ακόμα και με τη φωτιά για να κερδίσουν αυτό που επιθυμούν και να παραποιήσουν στοιχεία από το ομιχλώδες παρελθόν τους. Οταν ο Μάρλοου θα βρεθεί μπροστά στο φόνο ενός ιδιοκτήτη μπαρ σε κάποια κακόφημη περιοχή, δεν ξέρει ότι από εκείνη τη στιγμή αυτό το απροσδόκητο γεγονός θα τον οδηγήσει σε περαιτέρω ύποπτες και επικίνδυνες υποθέσεις. Οι σκληροί είναι οι άντρες, αν και εντέλει ο ρόλος της γυναίκας μπορεί να είναι σκιώδης, αλλά η συμμετοχή της στα δρώμενα είναι η κινητήριος δύναμη.

Υπαρξιακές νύξεις

Η γοητεία όμως του Τσάντλερ βρίσκεται και στις υπαρξιακές νύξεις που είναι διάσπαρτες σε όλα του τα έργα. Ο Μάρλοου αναζητεί νόημα στον παράλογο κόσμο στον οποίο έτυχε να ζει και η αγωνία του συμπυκνώνεται στα λόγια, τα οποία απευθύνει σε κάποιον που δεν γνωρίζει καλά, αλλά βρέθηκε στον δρόμο του στο παρόν μυθιστόρημα: «Φοβάμαι το θάνατο και την απόγνωση, είπα. Φοβάμαι να πεθάνω, φοβάμαι την ανυπαρξία, φοβάμαι πως δεν θα βρω κάποιον που ονομάζεται…». Σ' ένα λαϊκό είδος, όπως το αστυνομικό, ο ήρωας και αφηγητής ομολογεί ότι είναι «αντιήρωας», ότι μολονότι ο ίδιος εμπλέκεται σε υποθέσεις δολοφονιών, ο θάνατος τον τρομάζει και δεν ξεχνά ποτέ ότι είναι θνητός. Ισως οι συγγραφείς αστυνομικών ιστοριών να «ξορκίζουν» αυτόν τον υπαρξιακό φόβο με το αίμα που ρέει στις σελίδες των βιβλίων τους.

Το επίμετρο και η μετάφραση του Ανδρέα Αποστολίδη ταιριάζουν πολύ στο ύφος και τη γλυκιά γοητεία της σκληρής αλλά ταυτοχρόνως και «υποδόρια» τρυφερής ιστορίας.

Ενοχα μυστικά

NOIR

ΦΙΛΙΠΠΟΣ ΦΙΛΙΠΠΟΥ

Ο Ρέιμοντ Τσάντλερ (1888-1959) έμεινε στην ιστορία της λογοτεχνίας ως o μετρ των «σκληρών», των νουάρ αναγνωσμάτων. Οι αναλύσεις των χαρακτήρων, το χιούμορ, οι επισημάνσεις για τον ερωτισμό, τη μοναξιά, τα ανθρώπινα πάθη, τις κοινωνικές συνθήκες, σε συνδυασμό με το εντελώς προσωπικό του ύφος, που έχει γίνει αντικείμενο μίμησης, τον έχουν τοποθετήσει στο πάνθεον των αμερικανών συγγραφέων. Στην ουσία, ο Τσάντλερ είχε ευρωπαϊκή κουλτούρα: σε μικρή ηλικία πήγε στην Αγγλία, σπούδασε, διδάχθηκε Λατινικά και Αρχαία Ελληνικά και συμπλήρωσε την εκπαίδευσή του στη Γαλλία και στη Γερμανία για να μάθει γλώσσες (μελέτησε μόνος του νέα ελληνικά, αρμενικά και ουγγαρέζικα). Διαβάζοντας τον Μεγάλο αποχαιρετισμό, ένα από τα πιο άρτια μυθιστορήματά του, που έχει ως θέμα την ανδρική φιλία, ο αναγνώστης δεν μπορεί παρά να θαυμάσει τις αφηγηματικές ικανότητές του. Ο ήρωάς του, ο περίφημος ιδιωτικός ντετέκτιβ Φίλιπ Μάρλοου, αρχίζει την αφήγησή του μιλώντας για τον φίλο του, τον Τέρι Λένοξ, έναν μυστηριώδη άνδρα με σκοτεινή ζωή και ένοχα μυστικά, τον οποίο, μετά τον φόνο της Σίλβιας, της πλούσιας συζύγου του, συνοδεύει με το αμάξι του ως τα σύνορα του Μεξικού (είναι βασικός ύποπτος για το έγκλημα και τον φυγαδεύει για να μην πέσει στα χέρια της αστυνομίας). Στη συνέχεια, αφού συλλαμβάνεται και ανακρίνεται, και ενώ μαθαίνει ότι ο Τέρι βρέθηκε νεκρός, μιλάει για μια συνηθισμένη δουλειά που ανέλαβε: μια αινιγματική γυναίκα, η Αϊλίν, του αναθέτει να βρει τον εξαφανισμένο σύζυγό της, τον αλκοολικό Ρότζερ Ουέιντ, ευπώλητο συγγραφέα ροζ μυθιστορημάτων, εραστή της Σίλβιας, ο οποίος δεν μπορεί να τελειώσει το βιβλίο του. Οι δύο ιστορίες που εκτυλίσσονται στο Λος Αντζελες και στο Χόλιγουντ συγκλίνουν όταν βρίσκεται δολοφονημένος και ο Ουέιντ. Τότε ο Μάρλοου διαπιστώνει ότι τον έχουν παγιδεύσει, πως κάποιος τον έχει μπλέξει πολύ άσχημα. Ποιος; Μια γυναίκα ή ένας άνδρας;

Οπως και στα υπόλοιπα έργα του, έτσι και εδώ ο Τσάντλερ χρησιμοποιεί κάποιες γυναίκες στον ρόλο της μοιραίας, της femme fatal, ώστε να δείξει τις κακοποιές δυνάμεις που κρύβονται στις θηλυκές υπάρξεις - πρόδρομός του ήταν ο Ντάσιελ Χάμετ με μια χαρακτηριστική ηρωίδα, την Μπρίτζιτ Ο' Σόνεσι, πρωταγωνίστρια στο Γεράκι της Μάλτας. Στο παρόν μυθιστόρημα τρεις είναι οι ηρωίδες: η Σίλβια Λένοξ, η Αϊλίν Ουέιντ και η Λίντα Λόρινγκ, αδελφή της Σίλβια. Δεν είναι όμως, κατ' αυτόν, όλες ίδιες, δεν είναι όλες πανούργες, αδίστακτες, αιμοδιψείς και αιμοβόρες. Μάλιστα, με μία από αυτές, τη Λίντα, ο Μάρλοου κάνει έρωτα και αργότερα, σε άλλο βιβλίο, το Playback, την παντρεύεται. Σε κάθε περίπτωση, στον Μεγάλο αποχαιρετισμό υπάρχουν αρκετοί άνδρες (γιατροί, κακοποιοί και αστυνομικοί), βασικός όμως ήρωας είναι ο Τέρι Λένοξ, γύρω από αυτόν περιστρέφεται η πλοκή. Ο Μάρλοου (συνήθως αυτοπροσδιορίζεται: «Ζω μόνος, είμαι ανύπαντρος, δεν είμαι πλούσιος, δεν αναλαμβάνω υποθέσεις διαζυγίου, μ' αρέσει το ποτό, οι γυναίκες, το σκάκι και μερικά άλλα πράγματα») κινδυνεύει θανάσιμα για χάρη της φιλίας. Θυμίζουμε ότι οι σελίδες του βιβλίου είναι διανθισμένες με στίχους του Σαίξπηρ και περιέχουν αναφορές στον Φλομπέρ και στον Τ. Σ. Ελιοτ, κάτι που αποτελεί απόρροια της κλασικής παιδείας του Τσάντλερ, ο οποίος δανείστηκε το όνομα του ήρωά του από τον Μάρλοου, τον αφηγητή στο μυθιστόρημα Η καρδιά του σκότους του Τζόζεφ Κόνραντ.

• Ο κ. Φίλιππος Φιλίππου είναι συγγραφέας.

Το ΒΗΜΑ, 09/11/2008