Αυτοβιογραφίες και αυτοβιβλιογραφίες

Πρόκειται για δύο εντελώς στεγνά πονήματα που έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον η χρηστικότητά τους

• Tου N.Δ. Tριανταφυλλοπουλου, Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, 23/03/2010
• Κυριάκος Ντελόπουλος: «Βιογραφικά, Εργογραφικά, Φωτογραφικά (1961-2009)», Αθήνα 2009, σελ. 96.
  
• Δαυίδ Αντωνίου: «Βιο-εργογραφία (1966-2008)», Αθήνα, Δεκέμβριος 2008, σελ. ιε΄.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ. Πολλοί από εκείνους που ενδιαφέρονταν για τα γραφτά του Ζήσιμου Λορεντζάτου έβρισκαν μεγάλες δυσκολίες στην προσπάθειά τους να τα εντοπίσουν, καθώς εκείνος πεισματικά αρνιόταν κάθε αναγραφή των προηγουμένων σε κάποια σελίδα του τελευταίου. Ας είναι καλά ο Δημήτρης Δασκαλόπουλος που μας απάλλαξε από αυτόν τον πονοκέφαλο. Και ευλογημένος ο Βλαχογιάννης, που κατάφερε έναν εξίσου πεισματάρη, τον Παπαδιαμάντη και του απέσπασε δύο πολυτιμότατα, παρά τις ατέλειες και τη βραχύτητά τους, σημειώματα: ένα βιογραφικό και ένα βιβλιογραφικό.

Ξεκίνησα επίτηδες με δύο αγύριστα κεφάλια, για να απαντήσω προληπτικά στην ενδεχόμενη επίκριση ότι δεν είναι πολύ κομψό να αυτοβιογραφείται και να αυτοβιβλιογραφείται ένας λόγιος. Ισως. Εντούτοις, όταν έχουμε να κάνουμε με στεγνές αυτοβιογραφίες και στεγνότερες αυτοβιβλιογραφίες –και αυτή είναι η περίπτωση του Παπαδιαμάντη, του Ντελόπουλου και του Αντωνίου– μας ενδιαφέρει αποκλειστικά η χρηστικότητά τους. Για τα κίνητρα μιας τέτοιας αυτοβιογράφησης και αυτοβιβλιογράφησης δεν μας πέφτει κανένας λόγος.

Ο Κυριάκος Ντελόπουλος, με πενήντα χρόνια θητεία στη γραφή, είναι γνωστός στο ευρύ αναγνωστικό κοινό. Βιβλιογράφος, βιβλιοθηκονόμος, πεζογράφος, μεταφραστής, πολυσχιδής ερευνητής, ακόμη και φωτογράφος, όφειλε, για να θυμηθώ ένα επίγραμμα του Ι. Θ. Κακριδή, να συνάξει σε μια μάντρα τους τίτλους των γραπτών του. Μπορεί τα «Νεοελληνικά φιλολογικά ψευδώνυμα» να είναι πασίγνωστο και πρώτης ανάγκης εγχειρίδιο για τους μελετητές των νεοελληνικών γραμμάτων, πόσοι όμως έχουν υπόψη τους και ας είναι πρόσφατο, την ύπαρξη του δημοσιεύματος «Τα παιδικά βιβλία των πάππων μας», στην εφημερίδα «Πελοπόννησος»;

Μαντρωμένο, λοιπόν, τώρα το μεγάλο κοπάδι είναι στη διάθεση των νεοελληνιστών, των βιβλιογράφων, των βιβλιοθηκονόμων, των φωτογράφων και –δεν πρέπει να παραλείψω– των ηλικιωμένων αναγνωστών, που εξακολουθούν να θέλγονται με τα αναγνώσματα των μαθητικών τους χρόνων.

Ο Δαυίδ Αντωνίου, φιλόλογος και επίτιμος διδάκτωρ του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, από την παπαδιαμαντική Λίμνη της Εύβοιας, θητεύει επίσης πολλά χρόνια στα γράμματα. Μεγάλες του αγάπες οι Ελληνες και οι Λατίνοι κλασικοί και η Ιστορία της Εκπαίδευσης του Νέου Ελληνισμού. Ας προσθέσω και την πληθώρα των βοηθημάτων για τα αρχαία ελληνικά και λατινικά, που διευκόλυναν πολλούς παλαιότερους φιλόλογους και υποψήφιους θεωρητικών σχολών.

Επειδή ο Αντωνίου, λόγω της φύσης των μελετών του, δεν είναι όσο ο Ντελόπουλος γνωστός, θα ήθελα, ως δείγμα της εργώδους έρευνάς του, να μνημονεύσω δύο εργασίες του: τη δίτομη (σελ. 674+454) «Η Εκπαίδευση κατά την Ελληνική Επανάσταση. Τεκμηριωτικό κείμενο», έκδοση της Βουλής των Ελλήνων και «Η Εκπαίδευση στη Δυτική Μικρά Ασία (περιοχή Ελληνικής Διοικήσεως Σμύρνης) 1919-1922» (Α΄ 213, Β΄ 569).

Το Διαδίκτυο –αναρωτιέμαι πώς θα το ονόμαζε ο Φίλιππος Ιωάννου– λύνει πολλά προβλήματα των ερευνητών. Επειδή, όμως, τουλάχιστον προς το παρόν, εξακολουθεί να ισχύει η παροιμία «όσα ξέρει ο νοικοκύρης, δεν τα ξέρει ο κόσμος όλος» και επειδή οι βιογράφοι και οι βιβλιογράφοι δεν αφθονούν, οι αυτοβιογραφίες και οι αυτοβιβλιογραφίες είναι ωφελιμότερες –από την άποψη του αριθμού των χρηστών– και λιγότερο ιδιοτελείς από τα υπομνήματα των υποψηφίων για θέσεις πανεπιστημιακές.

ΨΗΦΙΟΠΟΙΗΘΗΚΕ Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ ΤΟΥ Φ. ΗΛΙΟΥ

Ο Φίλιππος Ηλιού ήταν υπέρμαχος των ανοιχτών αρχείων και το έκανε πράξη καταρχήν στα Αρχεία Σύγχρονης Κοινωνικής Ιστορίας. Ηδη όμως, ένα άλλο μεγάλο έργο του Φίλιππου Ηλιού, η Ελληνική Βιβλιογραφία του 19ου αιώνα, 45.100 εγγραφές, είναι διαθέσιμη στον καθένα στον δικτυακό τόπο της βιβλιοθήκης του Μουσείου Μπενάκη (www.benaki.gr/bibliology). Πρόκειται για την πρώτη συνολική «κατάθεση δελτίων» σε ηλεκτρονική μορφή ενός έργου εν τω γίγνεσθαι. Με άλλα λόγια, στον δικτυακό τόπο περιέχονται όλα τα βιβλιογραφημένα αυτοτελή έντυπα, σε ελληνική γλώσσα, που απευθύνονται σε ελληνόγλωσσο αναγνωστικό κοινό.

Η Ελληνική Βιβλιογραφία του 19ου αιώνα είναι ένα μοναδικό έργο υποδομής, «βασικό εργαλείο για την ιστορική και φιλολογική έρευνα, ο ηλεκτρονικός κατάλογος επιδιώκει να συγκεράσει το στοίχημα της τεκμηρίωσης στη νέα εποχή με τα κεκτημένα της ιστορικής βιβλιογραφίας και φιλοδοξεί να αποτελέσει τον συλλογικό κατάλογο των ελληνικών βιβλίων του 19ου αιώνα», λένε από το Μουσείο Μπενάκη, όπου ήδη έχουν ξεκινήσει την ψηφιακή τεκμηρίωση των συλλογών και των αρχείων του Μουσείου Μπενάκη. Το πρώτο έργο (ενταγμένο στο πρόγραμμα «Κοινωνία της Πληροφορίας») ολοκληρώθηκε και περιλαμβάνει: Δημιουργία εργαστηρίου για την ψηφιοποίηση του ποικίλου υλικού του Μουσείου και Φωτογράφιση-Ψηφιοποίηση-Τεκμηρίωση 25.000 αντικειμένων από τις συλλογές και τα αρχεία του. Δημιουργία δύο πολύγλωσσων ηλεκτρονικών εκδόσεων («Η Αθήνα μέσα από τα μάτια των περιηγητών» και «Αρχαίο Δράμα και Σύγχρονη Σκηνογραφία») και, τέλος, η αναβάθμιση του διαδικτυακού τόπου του Μουσείου Μπενάκη.

Ο Φίλιππος Ηλιού γεννήθηκε στη Μυτιλήνη το 1931. Παρακολούθησε μαθήματα ιστορίας στο Πανεπιστήμιο της Σορβόνης. Το 1965 έλαβε το δίπλωμά του από την Ecole Pratique des Hautes Etudes. Το 1994 αναγορεύτηκε σε επίτιμο διδάκτορα του Πανεπιστημίου της Κρήτης. Οι μελέτες του αναφέρονται κυρίως στην ιστορία του νεοελληνικού διαφωτισμού, του Ελληνικού βιβλίου και της πρόσφατης Ελληνικής Ιστορίας. Απο το 1983 ήταν συνδιευθυντής του περιοδικού "Τα Ιστορικά", ενώ επίσης υπήρξε εμπνευστής, δημιουργός και πρόεδρος (απο το 1992) του διοικητικού συμβουλίου των Αρχείων Σύγχρονης Κοινωνικής Ιστορίας. Πέθανε δύο μέρες πριν από τις βουλευτικές εκλογές της 7ης Μαρτίου 2004, στις οποίες επρόκειτο να λάβει μέρος ως υποψήφιος βουλευτής επικρατείας του Συνασπισμού της Ριζοσπαστικής Αριστεράς. Τα έργα του περιλαμβάνουν: -"Τύφλωσον Κύριε τον λαόν σου". Οι προεπαναστατικές κρίσεις και ο Νικόλαος Πίκολλος", Αθήνα, Πορεία, 1980 -"Κοινωνικοί αγώνες και διαφωτισμός. Η περίπτωση της Σμύρνης (1819)", Αθήνα, ΕΜΝΕ- Μνήμων, 1981 -"Δημήτρης Γληνός" (εκδοτική φροντίδα, εισαγωγή, σημειώσεις: Φίλιππος Ηλιού), Άπαντα, τόμος Α: 1898-1910, τόμος Β: 1910-1914, Αθήνα, Θεμέλιο, 1983 -"Ιδεολογικές χρήσεις του Κοραϊσμού στον 20ό αιώνα", Αθήνα, Ο Πολίτης, 1989- 2η έκδοση: Αθήνα, Βιβλιόραμα, 2003 -"Οι φάκελοι", Αθήνα, Θεμέλιο, 1989 -"Ελληνική βιβλιογραφία του 19ου αιώνα. Βιβλία-φυλλάδια". Τόμος πρώτος: 1801-1818, Αθήνα, Βιβλιολογικό Εργαστήρι/ Ε.Λ.Ι.Α., 1997 -"Οι ασέβειες του ιστορικού", Αθήνα, Ερμής, 2003