Showing posts with label Κατσίμπαλης Γιώργος. Show all posts
Showing posts with label Κατσίμπαλης Γιώργος. Show all posts

Monday, June 15, 2009

Κατσίμπαλης - Σεφέρης


http://www.magikokouti.gr/pictures/seferis.jpg

  • Μια από τις κρυφές αρετές της Αλληλογραφίας Γιώργου Κατσίμπαλη και Γιώργου Σεφέρη (Ικαρος, 2009), που εκπόνησε υποδειγματικά ο Δημήτρης Δασκαλόπουλος, υποφαίνεται ήδη στον εξώφυλλο επίτιτλό της, όπου τα δύο ενεχόμενα ονόματα παρατάσσονται σε αλφαβητική και όχι σε ιεραρχική σειρά, όπως συμβαίνει σε ορισμένες άλλες ομόθεμες περιπτώσεις (λόγου χάριν στην αλληλογραφία του ποιητή με τον Γιώργο Αποστολίδη ή τον Αντρέα Καραντώνη). Ετσι εξασφαλίζεται εδώ προγραμματική ισοτιμία των δύο ομώνυμων φίλων, που συμβάλλονται αλληλογραφώντας σαράντα έξι ολόκληρα χρόνια- άλλη εξαίρεση αυτή, που πρέπει να εκτιμηθεί όπως της πρέπει. Θα επιμείνω.
  • Προηγείται η ουσιαστική ισοτιμία, η οποία μάλιστα βγαίνει καθ΄ οδόν ετεροβαρής υπέρ του Κατσίμπαλη. Γιατί από την εξαντλητική, μέχρι κεραίας, ανάγνωση των δύο τόμων (κοντά χίλιες σελίδες) προέκυψε η προσωπική αίσθηση ότι η προκείμενη αλληλογραφία αποκαλύπτει περισσότερο το πρόσωπο του Κατσίμπαλη από ό,τι του Σεφέρη. Για να μην παρεξηγηθώ: όσα μαθαίνουμε για τον ποιητή μέσα από αυτή την αυθόρμητη αλληλογραφία (που δεν είναι λίγα) δεν προσθέτουν πολλά σε όσα ήδη ξέρουμε από τα ποιήματά του και τα συμφραστικά του κείμενα. Ενώ η γνώση μας για τον Κατσίμπαλη (ως άνθρωπο, φίλο, βιβλιόφιλο βιβλιογράφο, βιβλιοφάγο, βιβλιοκριτικό) διευρύνεται τώρα και εμβαθύνεται. Θα έλεγα πως εδώ εξοικειώνεται ο κάπως μυθικός και διαφημισμένος «Κολοσσός του Αμαρουσίου». Το ζήτημα απαιτεί νηφάλια προσήλωση και εξήγηση, που εδώ δεν χωρούν.
  • Προκαταβολικά μόνον επιμένω ότι μία από τις ωφελιμότερες προσφορές της προκείμενης αλληλογραφίας είναι η ενάργεια με την οποία σχηματίζεται το ακέραιο ήθος και το συναρπαστικό ύφος ενός ανθρώπου που έπαιξε καταλυτικό ρόλο στα νεοελληνικά γράμματα τρεις τουλάχιστον δεκαετίες. Για την ιδιοσυγκρασία, μάλιστα, την ποίηση και την ποιητική του Γιώργου Σεφέρη, ο απροκάλυπτος αυτός διάλογος- αντίλογος του Κατσίμπαλη αποδείχνεται πράγματι μαιευτικός. Καθώς, με απερίφραστη συμπάθεια και καλώς εννοούμενη εμπάθεια για τον άνθρωπο και το έργο του, ο πιστός φίλος προκαλεί τον Σεφέρη να προβεί σε, σπάνιες αλλού, αποκαλύψεις της βαθύτερης, ζωικής και ποιητικής, περιοχής του.
  • Μιλώ για ένα είδος βασανιστικής κατάδυσης του ποιητή στις σκοτεινές εκείνες ρίζες, όπου ο πόνος (με την αισχυλική σημασία της λέξης) για το σώμα και τη μοίρα του ανθρώπου είναι ανυποχώρητος και τελικώς αμίλητος. Από αυτόν τον αμίλητο βυθό αναδύονται η ποίηση και τα ποιήματα, όπου στάζει ανθ΄ ύπνου προ καρδίας μνησιπήμων πόνος ( Αγαμέμνων,179-180). Ή για να μιλήσω με τα αποσταγμένα λόγια του Σεφέρη: Την ώρα που τα ονείρατα αληθεύουν/ στο γλυκοχάραμα της μέρας/ είδα τα χείλια που άνοιγαν/ φύλλο το φύλλο. // Ελαμπε ένα λιγνό δρεπάνι στον ουρανό. / Φοβήθηκα μην τα θερίσει. ( Τρία κρυφά ποιήματα, «Θερινό Ηλιοστάσι Ι΄»)
  • Κι από τον πόνο πάμε στον χρόνο της ένθερμης αυτής φιλίας, αποτυπωμένης σε γραμμένο διάλογο που κράτησε παρ΄ ολίγον πενήντα χρόνια. Αρχισε στο Παρίσι(;) στη σύγχρονη νιότη τους και έκλεισε με τον ελαφρώς ασύγχρονό τους θάνατο στην Αθήνα. Αναρωτιέμαι αν έχουμε στα γράμματά μας άλλο, ανάλογης αντοχής, παράδειγμα. Πάντως και στην περίπτωση του ίδιου του Σεφέρη η έκταση και η ένταση αυτής της αλληλογραφίας παραμένουν εξαίρεση, που επικυρώνεται και με άλλα σήματα βαθύτερης γνώσης και αυτογνωσίας.
  • Πρόκειται πάντως για επίμονο διάλογο δύο φίλων, που περιστρέφεται αποκλειστικώς γύρω από τις τύχες της ποίησης (δικής μας και ξένης), με αφορμή τις διαδοχικές ποιητικές δοκιμές και εισφορές του Σεφέρη στην Ελλάδα και στο εξωτερικό. Ετσι εξηγείται το «σκάνδαλο» ολοκληρωτικής σχεδόν απουσίας σχολίων για μείζονος σημασίας δημόσια δρώμενα, δικά μας και ξένα, που εντοπίζονται μέσα στα πενήντα αυτά χρόνια. Στα οποία εντούτοις ο Σεφέρης αλλού και αλλιώς επιμένει: τόσο στα ποιήματά του όσο και προπαντός στα συμφραστικά του κείμενα.
  • Εδώ πάντως μοναδικό ζητούμενο της αλληλογραφίας παραμένει η, ευάλωτη μέσα στον χώρο και στον χρόνο, ποιητική πράξη, ως βασανιστική εμπειρία ζωής, έκφρασης και γραφής. Για την οποία (και αυτό είναι το διακριτικό σήμα της) δεν συμπίπτουν πάντα (κάθε άλλο μάλιστα) οι διαθέσεις, οι αποφάσεις και οι εκτιμήσεις Σεφέρη και Κατσίμπαλη· παράδειγμα η αμετάπειστη επιφύλαξη του φανατικού φίλου για την ποιητική ευστοχία της «Στέρνας». Ενδιαφέρει όμως εξίσου και τους δύο ο καταλυτικός προορισμός της ποίησης, όταν και όπου έμπρακτα υπερασπίζεται μια οριακή μορφή λόγου που κυκλοφορεί ανάμεσα στο όλο και στο τίποτα. Ας πούμε στο αινιγματικό εκείνο διάκενο, που το χρεώνει ο Σεφέρης στον «Βασιλιά της Ασίνης», ομολογώντας: ο ποιητής ένα κενό. Συνεχίζεται;
  • Δ. N. Mαρωνίτης | ΤΟ ΒΗΜΑ, Κυριακή 14 Ιουνίου 2009

Wednesday, April 8, 2009

«Ούτε ατιμίες ούτε μπαμπεσιές»

  • Η έκδοση της ογκώδους αλληλογραφίας Κατσίμπαλη- Σεφέρη (452 επιστολές σε περίπου μισόν αιώνα) αποκαλύπτει ένα άγνωστο, προκλητικό και εξαιρετικά ενδιαφέρον κεφάλαιο της λογοτεχνίας μας

  • του γιωργη γιατρομανωλακη | το βήμα, Κυριακή 15 Μαρτίου 2009
  • Το 1931, τη χρονιά που εκδίδεται η Στροφή, ο Κατσίμπαλης είναι 32 χρόνων. Ο Σεφέρης έναν χρόνο μικρότερος. Ο Κατσίμπαλης ενθουσιασμένος από το βιβλίο του φίλου του (η σχέση τους μαρτυρείται ήδη από το 1924, όταν και αρχίζει η παρούσα Αλληλογραφία ), αλλά και έξαλλος από ορισμένες αρνητικές κριτικές, επιστρατεύει τον νεαρότερο και πολλά υποσχόμενο τότε Α. Καραντώνη (γ. 1910) να γράψει μια μελέτη για το βιβλίο του Σεφέρη. Ο Σεφέρης, που βρίσκεται στο Λονδίνο, ζητεί (επιστ. 30 Αυγ. 1931) να δει τη μελέτη προτού δημοσιευθεί. Στις 9 Σεπτεμβρίου ο Κατσίμπαλης αναγγέλλει στον Σεφέρη ότι τη μελέτη την έχει δώσει κιόλας στο τυπογραφείο και περιμένει από στιγμή σε στιγμή να πάρει δοκίμια. Μην ανησυχείς, τον διαβεβαιώνει, αυτό που έκανε ο Καραντώνης («παιδάκι 20 μόλις χρονών») είναι «αξιόλογο κατόρθωμα». Στο μεταξύ και ενώ ακόμη τυπώνεται η μελέτη ο Κατσίμπαλης στέλνει γράμματα σε εφημερίδες και περιοδικά και μυκτηρίζει τη «μικροψυχία», τη «στενοκεφαλιά» και την «τύφλα» των κριτικών. Διαβάζει μάλιστα ένα μέρος της μελέτης στον Παλαμά που μουρμούρισε μέσ΄ απ΄ τα δόντια του: «Τυχερός ο Σεφέρης να βρει μια τέτοια αναγνώριση απ΄ τα πρώτα του βήματα...».
http://www.os3.gr/arhive_afieromata/videothiki/seferis/seferis5.jpg

Ο έξυπνος Ρωμιός

  • Ο Σεφέρης δεν φαίνεται να ενθουσιάζεται με όλα αυτά. Ο Κατσίμπαλης του γράφει (7 Νοεμ. 1931): « Αρχινάω να πιστεύω πως είσαι αχάριστοςή αγιάτρευτα εγωκεντρικός (όλες οι υπογραμμίσεις του Κατσίμπαλη). «Εχεις αναλάβει πια μια υποχρέωση απέναντι του εαυτού σου (...) και προ παντός απέναντι του τόπου σου που τόσο αγαπάς μα που αδιάκοπα γκρινιάζεις». Ετσι τον προτρέπει να συνεχίζει να γράφει και οπωσδήποτε να μη χαλάσει την καλή εικόνα του. «Με το πρώτο σου βιβλίο, δεν κρίθηκες εσύ αλλά οι κριτές σου. Στο δεύτερό σου βιβλίο αποβλέπουμε όλοι όσοι πιστέψαμε σε σένα, να προεκτείνεις και να συμπληρώσεις το δίδαγμα του πρώτου (...) Το δρόμο σου τον βρήκες- θαρρώ- με τον “Ερωτικό Λόγο”.Κατά ΄κει να τραβήξεις». Και τελειώνει: «Αλλά τα έξοδα της εκτύπωσης του βιβλίου (...) μ΄ έχουν ξετινάξει οικονομικώς (...) Η αφοσίωση σε μια ιδέα θέλει θυσίες λογής- ιδίως στον τόπο μας- χωρίς καν την ελπίδα μιας ηθικής, έστω ανταμοιβής. Προχτές ακόμα, ο Δημαράς αποκάλεσε τη δράση μου αυτή “μαλακία” και τέτοια θα ΄ναι, δίχως άλλο, η γνώμη και των άλλων όλων φίλων μου. Αλλά εγώ στάθηκα πάντα μου “φαντάρος” μιας ιδέας, είτε στις πολεμικές είτε στις πνευματικές ανάγκες του τόπου μου, κι ούτε ζήτησα ποτέ μου άλλον τίτλο ή αξίωμα που δε θα μου έστεκε. Φαίνεται πως ο προορισμός μου ήταν αυτός και μόνο, και προσπάθησα και προσπαθώ να του ανταποκριθώ όσο μπορώ καλύτερα. Μαλακία, βέβαια, όταν αντικρίσεις το πράγμα από τα εγώπαθα ύψη ενός “έξυπνου” ρωμιού. Ας είναι!».

Πρωτοχρονιάτικος μπουναμάς

  • Την 1η Δεκεμβρίου 1931, όταν πια η μελέτη του Καραντώνη κοντεύει να κυκλοφορήσει, ο Κατσίμπαλης γράφει στον Σεφέρη: «Μην παραλείψεις να του γράψεις του παιδιού (...) Στείλε του, μάλιστα, αν μπορέσεις, 5-6 λίρες για αγορά ενός ορισμένου αριθμού αντιτύπων (50 ας πούμε). Θα του κάνεις χαρά. Θα του ΄ρθει σαν πρωτοχρονιάτικος μπουναμάς. Είναι τόσο φτωχός και περνάει τόσες στερήσεις». Μια βδομάδα αργότερα ο Σεφέρης γράφει στον Κατσίμπαλη: «Σου στέλνω ένα γράμμα προς την Τράπεζα Ανατολής για 2.000 δραχμές (...) Καλύτερα να μην του στείλω χρήματα απ΄ ευθείας. Φοβούμαι μην τον θίξω (...) Αυτά τα στέλνω (πες του) εσένα για την αγορά ορισμένων αντιτύπων. Στείλε καμιά 20αριά στην Ιωάννα και 5-6 εμένα». Η μικρή «συνωμοσία» τελειώνει στις 21 Δεκ. 1931. Γράφει ο Κατσίμπαλης: «Πήρα τα λεφτά χωρίς καμιά δυσκολία (...) Τα έδωσα αυθημερόν του Καραντώνη που τα ΄χασε, χλώμιανε και τραύλισε κάτι άναρθρες αρνήσεις, και τελειωτικά τα δέχτηκε (...) Χάρισες λίγες μέρες ευτυχίας σ΄ αυτό το φτωχό παιδί».
http://www.perizitito.gr/images/A/23381.jpg

Αφιλοκερδής φανατισμός

  • Πιστεύω πως αυτή η μικρή ιστορία, από τις πολλές που μπορεί κάποιος νά διαβάσει στην Αλληλογραφία , δείχνει παραστατικότατα την ουσία και το ήθος της μακρόχρονης φιλίας ανάμεσα στον εμβληματικό και μυθικό για τα γράμματά μας «Κολοσσό του Μαρουσιού», τον Γ. Κατσίμπαλη, και στον νομπελίστα ποιητή. Για όσους γνωρίζουν στοιχειώδη ανάγνωση, η συγγραφή της μελέτης του Καραντώνη ούτε «σκοτεινές πλευρές» του Σεφέρη δείχνει ούτε «δοσοληψίες», «προδοσίες» ή «κλίκες». Δεν πρόκειται για μια ιστορία ατιμίας. Οπως φέρεται να είπε ο ίδιος ο Κατσίμπαλης στον Γιώργο Σαββίδη, που είχε αναλάβει αρχικά την έκδοση της Αλληλογραφίας : «Ούτε ο Σεφέρης ούτε εγώ έχουμε τίποτε να φοβηθούμε από την αλήθεια- την πάσα αλήθεια! Λάθη ασφαλώς εκάναμε στη ζωή μας, ατιμίες όμως όχι, ούτε μπαμπεσιές!». Και του απαγορεύει να κόψει το παραμικρό. Αυτό λοιπόν που ξεκάθαρα δείχνει η ιστορία είναι ο αφιλοκερδής φανατισμός ενός που παθιαζόταν να βοηθήσει και να προωθήσει εκείνα τα πρόσωπα του «τόπου» που θεωρούσε πως άξιζαν. Ο Κατσίμπαλης υπήρξε ο σημαντικότερος agent provocateur στη λογοτεχνία μας, ηθικότερος από όσους εμπλέκονται (με κάθε τρόπο) στη σημερινή λογοτεχνική μιζέρια, και το κυριότερο δικαιωμένος από την ιστορία της λογοτεχνίας μας.
  • Η εντύπωση που αποκομίζω κάθε φορά που διαβάζω την αλληλογραφία δύο προσώπων είναι ότι οι επιστολές τους συστήνουν τελικά ένα εν δυνάμει αφηγηματικό κείμενο. Μυθιστόρημα ή ρομάντζο, αναλόγως. Οταν όμως αυτή η αλληλογραφία προέρχεται από ανθρώπους των γραμμάτων μας (Σολωμό, Παλαμά, Παπαδιαμάντη, Καζαντζάκη, Ρίτσο, Ελύτη, Εμπειρίκο κ.λπ.), τότε αυτό που φαίνεται να προκύπτει είναι ένα κεφάλαιο της λογοτεχνίας μας που μέχρι τότε ελάνθανε. Κεφάλαιο ιδιωτικής φύσεως και γραφής, κάποτε αυθόρμητα διανθισμένο με απότομες ή και άδικες κρίσεις για ανθρώ πους, βιβλία και συμβάντα λογοτεχνικά. Ωστόσο αυτά τα λανθάνοντα «κεφάλαια» καθώς αρθρώνονται απρογραμμάτιστα και χωρίς (αυτο)λογοκρισία είναι οπωσδήποτε πιο αποκαλυπτικά και, ως έναν βαθμό, ειλικρινέστερα από όσα γράφονται από τρίτους, με ψυχραιμία (υποτίθεται) και πρόγραμμα. Η ογκώδης Αλληλογραφία Κατσίμπαλη- Σεφέρη (που έρχεται να προστεθεί σε δώδεκα ήδη δημοσιευμένους ανάλογους τόμους) μας αποκαλύπτει ένα άγνωστο εν πολλοίς, προκλητικό και εξαιρετικά ενδιαφέρον κεφάλαιο της νεότερης λογοτεχνίας μας.

Πολύτιμα τεκμήρια

  • Και τι, αλήθεια, δεν μπορεί να βρει κάποιος περιδιαβάζοντας και μόνο αυτήν την από καιρό αναμενόμενη Αλληλογραφία με τις 452 επιστολές που αντάλλαξαν σε 46 χρόνια (με αναγκαστικό κενό τα χρόνια 1940-1946) οι δύο επιστολογράφοι; Οι 269 επιστολές του Σεφέρη και οι 183 του Κατσίμπαλη αποτελούν όχι απλά τεκμήρια μιας προσωπικής φιλίας αλλά, κυριότατα, πολύτιμα τεκμήρια μιας ολόκληρης εποχής, που εν προκειμένω υπερβαίνει τα συμβατικά χρονικά όρια της λεγόμενης «Γενιάς του Τριάντα». Ζητήματα ιστορικά, πολιτικά, κοινωνικά, και προσωπικά, αλλά κυρίως θέματα λογοτεχνικά, ποιήματα, μεταφράσεις, αναλύσεις, δοκίμια, παραθέματα, κρίσεις για την ελληνική και ευρωπαϊκή λογοτεχνία κ.ά. γεμίζουν τις 1.000 σελίδες της Αλληλογραφίας. Ενδιαφέρουσα είναι και η προϊστορία αυτής της έκδοσης, όπως περιγράφεται στη μικρή αλλά πυκνή και ευανάγνωστη Εισαγωγή του Δ. Δασκαλόπουλου, με την αρχική εμπλοκή του Γ. Σαββίδη, τις εξ αντικειμένου δυσκολίες του να συνεχίσει, και την ευτυχή αποπεράτωση αυτού του δύστροπου και πολυδάπανου έργου. Τέλος καλό, όλα καλά και οφείλουμε να επαινέσουμε τον Ικαρο, το Ιδρυμα Σταύρος Νιάρχος και πάνω από όλους τον Επιμελητή. Οχι μόνο για την υποδειγματική επιμέλεια των επιστολών αλλά και για τη φροντίδα και τον κάματό του να αναδείξει και να φωτίσει το σώμα των επιστολών με Πίνακες, Επίμετρα, Σημειώσεις, Σχόλια (μερικά αποτελούν μικρές μελέτες) και οπωσδήποτε για τον τρόπο με τον οποίο συσχετίζει realia των επιστολών με το υπόλοιπο έργο του Σεφέρη.
Ωκεάνιο αφήγημα
  • Είναι προφανές πως με το παρόν σημείωμα ούτε περιγράφουμε, όπως θα έπρεπε, ούτε ανάλογα αποτιμούμε αυτό το ωκεάνιο επιστολικό αφήγημα δύο ωκεάνιων όντως και πολύτροπων αλληλογράφων. Συνοψίζοντας ωστόσο μπορούμε να αναφέρουμε τα (κατά την άποψή μας) κύρια σημεία της αλληλογραφίας. Το πρώτο που δείχνει η Αλληλογραφία είναι (και συμφωνούμε με τον Επιμελητή) η «πολυδύναμη κεντρομόλος παρουσία» του Κατσίμπαλη μέσα σε αυτά τα 50 χρόνια, η χωρίς υστεροβουλία δράση του και το αμείωτο ενδιαφέρον του να βοηθήσει και να προβάλει τη λογοτεχνία μας. Οχι μόνο τον Σεφέρη, αλλά και άλλους πολλούς, μικρούς και μεγάλους. Αθυρόστομος, ευθύβολος, χωρατατζής, επίμονος, δηκτικός (δες τα σχόλια για Μελίνα και Ελύτη, λ.χ.), αεικίνητος και εργατικότατος δεν διστάζει μπροστά σε τίποτε προκειμένου να κάνει αυτό που νομίζει σωστό. Σχεδόν ποτέ δεν αστοχεί. Ιδεολόγος «φαντάρος» αλλά και «αρχηγός» (ο Σεφέρης έτσι τον αποκαλεί κάποτε) αποτελεί μοναδική μορφή στα γράμματά μας. Απέναντί του ο Σεφέρης συγκρατημένος, «πολιτικά ορθός», τον ακούει, τον εμπιστεύεται αλλά την ίδια στιγμή τραβά τον δικό του δρόμο. Ετσι, λ.χ., οι προτροπές του Κατσίμπαλη προς τον Σεφέρη να ακολουθήσει τον δρόμο που βρήκε με τον Ερωτικό Λόγο ουδόλως εισακούστηκαν. Τέσσερα χρόνια μετά τη Στροφή, έρχεται ex abrupto το αιρετικό Μυθιστόρημα που μάλλον ξένισε (και ως έναν βαθμό απογοήτευσε) τους φίλους του ποιητή. Παρά ταύτα ο Κατσίμπαλης (εμπιστευόμενος με τη σειρά του τον Σεφέρη) θα κάνει τα πάντα για να προβληθεί, να διαδοθεί και μεταφραστεί το έργο.
  • Το δεύτερο που καταγράφει η Αλληλογραφία (ως «κεφάλαιο» της λογοτεχνίας μας) είναι η αυξανόμενη παρουσία ξένων λογοτεχνών, μεταφραστών και κριτικών στα δικά μας λογοτεχνικά και πνευματικά πράγματα και η συνεπόμενη προβολή της λογοτεχνίας μας διεθνώς. Σήμερα ύστερα από τόσα χρόνια έχουμε κουρνιάσει σε μια άθλια απομόνωση και όσον αφορά τη λογοτεχνία. Η Αλληλογραφία δείχνει επίσης την πρωτόγνωρη αλληλεγγύη ελλήνων διανοούμενων και λογοτεχνών (εδώ η περίπτωση λ.χ. του Νάνου Βαλαωρίτη) προκειμένου η νεωτερική μας ποίηση να ανοιχθεί στον έξω κόσμο. Ταυτόχρονα καταγράφει την αντίδραση κάποιων σε ό,τι νέο και πρωτοπόρο. Αλλά σήμερα ποιο το βάρος όλου αυτού του άχαρου συντηρητισμού; Ποια η βαρύτητα, λ.χ., του κοντόφθαλμου και άδικου άρθρου του Μιχ. Ροδά για τους μεγάλους ποιητές μας, αγκαλά εξακολουθεί και τώρα ακόμη να εμπνέει κάποιους;
  • Ποιους δικαίωσε η ιστορία; Αυτούς που επαίνεσαν οι ποικιλώνυμοι Ροδάδες ή όσους διέσυραν; Αλλά και τα κουτσομπολιά, τα χωρατά, τα λογής λογής ανέκδοτα και οι σπαρταριστές ιστορίες και αποκαλύψεις δεν πρέπει να υποτιμηθούν. Είναι ύλη ουσιώδης μέσα στο όλο σώμα των επιστολών. Η Αλληλογραφία είναι ένας πλούσιος και ευχάριστος λειμώνας, ένας μπαξές (με όλη τη σημασία της λέξης) που όσοι τον περιδιαβάζουν αποκομίζουν τέρψη και ωφέλεια.

ΣΕ ΑΥΤΗ την επιστολή του Κατσίμπαλη προς τον Σεφέρη, σταλμένη από την Αθήνα στο Λονδίνο τον Νοέμβριο του 1960, ο πρώτος αναφέρεται σε γνωστά πρόσωπα της εποχής (Μελίνα, Χατζιδάκις, Καραμανλής, Θεοτοκάς) και αποδεικνύεται δηκτικός και καθόλου πολιτικά ορθός (σε αντίθεση με τον Σεφέρη).

[Αθήνα],20.11.60 Αγαπητέ μου Γιώργο, Ελαβα προχτές το αντίτυπο. Σωστό κομψοτέχνημα. Το ξώφυλλο, το κυκλάμινο με τα χρυσά γράμματα και το σήμα του εκδότη χάρμα οφθαλμών! Είναι, νομίζω, και κάτι το ασυνήθιστο για τρεχούμενη αγγλική έκδοση. Το άνοιξα στην τύχη κι έπεσα απάνω σε ένα τυπογραφικό λάθος που μου χάλασε το κέφι. Συλλογίστηκα πως μπορεί να υπάρχουν κι άλλα - (είχα επισημάνει μερικά στα δοκίμια, αλλά με διαβεβαίωσες πως είχαν διορθωθεί)- αλλά δεν είχα τον καιρό να πιάσω να ελέγξω το βιβλίο από την αρχή. Το λάθος που βρήκα είναι στη σελ. 35, στίχος 6. Θέλει Τhen και όχι Τhe. Κρίμα! Ας ελπίσουμε πως θα είναι και το μοναδικό. Οπως κι αν είναι, σου εύχομαι να ΄ναι το βιβλίο καλορίζικο. Και να ιδώ καλό από σένα και ν΄ ακούσω τούμπου-τούμπου γύρω-γύρω στα χωρία με πολλή καβαλλαρία... όπως μου έλεγε ο παππούς μου όταν ήμουν παιδάκι, σε στίχους Τσοπανάκου- θαρρώ.

Ωστε παρέθεσες γεύμα στην εθνική μας Μελίνα; (Κατά το Νοτρ Σελιμέν Νασιονάλ.) Θα σκίρτησε από χαρά η ψυχή τού Γιαννόπουλου βλέποντας πως έβγαλε επιτέλους η Ελλάδα μια διεθνή κοκότα. Οσο για το μουσικοσυνθέτη (ένα-δυο-τρία-τέσσερα παιδιά- και τράβα κορδέλα) θα πρέπει να είσαι περήφανος που σε καθιστά συνυπεύθυνο για τη διαμόρφωση της μεγαλοφυΐας του. Σε μια τελευταία συνέντευξή του έλεγε: «Γνώρισα μια συντροφιά και η επικοινωνία μου μαζί της στάθηκε αποφασιστικός σταθμός στη ζωή μου και στην καριέρα μου. Η συντροφιά αυτή ήταν ο Ελύτης, ο Γκάτσος, ο Τσαρούχης και ο Σεφέρης. Γίναμε γρήγορα φίλοι. Τους εθαύμαζα και εκείνοι-ας το πω έτσι- μ΄ ανεκάλυψαν. Εκείνοι επηρέασαν τις αντιλήψεις μου και εκείνοι καλλιέργησαν την ιδιαίτερη ροπή προς τη μουσική που υπήρχε στο υποσυνείδητό μου». Να κάτι που ίσως δεν ήξερες... Οπως δεν ήξερε ο Καραμανλής ποιος είναι ο Χατζιδάκις και η Μελίνα και τους γνώρισε την περίφημη εκείνη βραδιά στου Πατσιφά-που θαρρώ σου την έχω περιγράψει αρκετά ζωηρά. Από τότε γλυκάθηκε και ζήτησε να γνωρίσει και την πνευματικοκαλλιτεχνική Ελλάδα. Ετσι αναγκάστηκε η Ιωάννα να περιμαζέψει ένα βράδυ σπίτι της όσους μπορούσε (η εφημερίδα δεν αναφέρει όλους) και μας χάρηκε με την καρδιά του!... Του είπαμε ο καθένας «το κοντό και το μακρύ του» και σ΄ όλους μας έδωσε υποσχέσεις. Ακόμα και στο Θεοτοκά (που υποστηρίζει το Γρίβα) υποσχέθηκε να ιδρύσει Κρατικό Θέατρο στη Θεσσαλονίκη. Από το βράδυ εκείνο ο Θ(εοτοκάς) έπαψε να εκφράζεται υπέρ του Γρίβα κι έγινε επιφυλακτικός. Σ΄ αυτό ίσως να συνετέλεσε και το απίστευτο φιάσκο της συγκέντρωσης των Φιλελευθέρων στην «Αίγλη» του Ζαππείου όπου πήγαν ελάχιστοι, και ο Γρίβας έκαμε αστεία εντύπωση.

Δεν ξέρω τι γίνεται στις επαρχίες, αλλά εδώ ο ταλαίπωρος αυτός δεν έχει καμιά ελπίδα. Οσοι Φιλελεύθεροι δεν πήγαν στην ΕΔΑ προσχωρούν όλοι στον Καραμανλή. Ας είναι! Για πολιτικά θα μιλούμε τώρα; Στης Ιωάννας ήτανε το βράδυ εκείνο και οι Καρυδοπατσιφάδες. Με στριμώξανε. Τι γίνεται ο Σεφέρης; Σου έγραψε τι αποφάσισε με τα Ποιήματα και τις Δοκιμές; Γιατί αργεί; Ετοιμη δουλειά είναι. Πού σκοντάφτει; Τους είπα ότι συμφωνώ μαζί τους και προσυπογράφω. Ο,τι είχα να σου πω σ΄ τα είπα στο γράμμα μου της περασμένης εβδομάδας (ελπίζω να το έλαβες)-δεν πρόκειται να τα επαναλάβω. Τόσο δύσκολο είναι να αποφασίσεις;

Ταύτα και μένω

Δικός σου

Γιώργος

Sunday, March 15, 2009

«Ούτε ατιμίες ούτε μπαμπεσιές»

  • γ.κ.κατσίμπαλης & γιώργος σεφέρης
  • «Αγαπητέ μου Γιώργο», Αλληλογραφία (1924-1970)
  • Επιμέλεια επιστολών- Σχόλια Δημήτρης Δασκαλόπουλος, τ. Α΄ (1924-1940) σελ. 412, τ. Β΄ (1946-1970) σελ. 547, Εκδόσεις Ικαρος, 2009, τιμή 35 ευρώ
  • Η έκδοση της ογκώδους αλληλογραφίας Κατσίμπαλη- Σεφέρη (452 επιστολές σε περίπου μισόν αιώνα) αποκαλύπτει ένα άγνωστο, προκλητικό και εξαιρετικά ενδιαφέρον κεφάλαιο της λογοτεχνίας μας

  • Το 1931, τη χρονιά που εκδίδεται η Στροφή, ο Κατσίμπαλης είναι 32 χρόνων. Ο Σεφέρης έναν χρόνο μικρότερος. Ο Κατσίμπαλης ενθουσιασμένος από το βιβλίο του φίλου του (η σχέση τους μαρτυρείται ήδη από το 1924, όταν και αρχίζει η παρούσα Αλληλογραφία ), αλλά και έξαλλος από ορισμένες αρνητικές κριτικές, επιστρατεύει τον νεαρότερο και πολλά υποσχόμενο τότε Α. Καραντώνη (γ. 1910) να γράψει μια μελέτη για το βιβλίο του Σεφέρη. Ο Σεφέρης, που βρίσκεται στο Λονδίνο, ζητεί (επιστ. 30 Αυγ. 1931) να δει τη μελέτη προτού δημοσιευθεί. Στις 9 Σεπτεμβρίου ο Κατσίμπαλης αναγγέλλει στον Σεφέρη ότι τη μελέτη την έχει δώσει κιόλας στο τυπογραφείο και περιμένει από στιγμή σε στιγμή να πάρει δοκίμια. Μην ανησυχείς, τον διαβεβαιώνει, αυτό που έκανε ο Καραντώνης («παιδάκι 20 μόλις χρονών») είναι «αξιόλογο κατόρθωμα». Στο μεταξύ και ενώ ακόμη τυπώνεται η μελέτη ο Κατσίμπαλης στέλνει γράμματα σε εφημερίδες και περιοδικά και μυκτηρίζει τη «μικροψυχία», τη «στενοκεφαλιά» και την «τύφλα» των κριτικών. Διαβάζει μάλιστα ένα μέρος της μελέτης στον Παλαμά που μουρμούρισε μέσ΄ απ΄ τα δόντια του: «Τυχερός ο Σεφέρης να βρει μια τέτοια αναγνώριση απ΄ τα πρώτα του βήματα...».

Ο έξυπνος Ρωμιός

  • Ο Σεφέρης δεν φαίνεται να ενθουσιάζεται με όλα αυτά. Ο Κατσίμπαλης του γράφει (7 Νοεμ. 1931): « Αρχινάω να πιστεύω πως είσαι αχάριστοςή αγιάτρευτα εγωκεντρικός (όλες οι υπογραμμίσεις του Κατσίμπαλη). «Εχεις αναλάβει πια μια υποχρέωση απέναντι του εαυτού σου (...) και προ παντός απέναντι του τόπου σου που τόσο αγαπάς μα που αδιάκοπα γκρινιάζεις». Ετσι τον προτρέπει να συνεχίζει να γράφει και οπωσδήποτε να μη χαλάσει την καλή εικόνα του. «Με το πρώτο σου βιβλίο, δεν κρίθηκες εσύ αλλά οι κριτές σου. Στο δεύτερό σου βιβλίο αποβλέπουμε όλοι όσοι πιστέψαμε σε σένα, να προεκτείνεις και να συμπληρώσεις το δίδαγμα του πρώτου (...) Το δρόμο σου τον βρήκες- θαρρώ- με τον “Ερωτικό Λόγο”.Κατά ΄κει να τραβήξεις». Και τελειώνει: «Αλλά τα έξοδα της εκτύπωσης του βιβλίου (...) μ΄ έχουν ξετινάξει οικονομικώς (...) Η αφοσίωση σε μια ιδέα θέλει θυσίες λογής- ιδίως στον τόπο μας- χωρίς καν την ελπίδα μιας ηθικής, έστω ανταμοιβής. Προχτές ακόμα, ο Δημαράς αποκάλεσε τη δράση μου αυτή “μαλακία” και τέτοια θα ΄ναι, δίχως άλλο, η γνώμη και των άλλων όλων φίλων μου. Αλλά εγώ στάθηκα πάντα μου “φαντάρος” μιας ιδέας, είτε στις πολεμικές είτε στις πνευματικές ανάγκες του τόπου μου, κι ούτε ζήτησα ποτέ μου άλλον τίτλο ή αξίωμα που δε θα μου έστεκε. Φαίνεται πως ο προορισμός μου ήταν αυτός και μόνο, και προσπάθησα και προσπαθώ να του ανταποκριθώ όσο μπορώ καλύτερα. Μαλακία, βέβαια, όταν αντικρίσεις το πράγμα από τα εγώπαθα ύψη ενός “έξυπνου” ρωμιού. Ας είναι!».
Η Μαρώ Σεφέρη,ο Σεφέρης και ο Κατσίμπαλης στην Κω το 1955

Πρωτοχρονιάτικος μπουναμάς

  • Την 1η Δεκεμβρίου 1931, όταν πια η μελέτη του Καραντώνη κοντεύει να κυκλοφορήσει, ο Κατσίμπαλης γράφει στον Σεφέρη: «Μην παραλείψεις να του γράψεις του παιδιού (...) Στείλε του, μάλιστα, αν μπορέσεις, 5-6 λίρες για αγορά ενός ορισμένου αριθμού αντιτύπων (50 ας πούμε). Θα του κάνεις χαρά. Θα του ΄ρθει σαν πρωτοχρονιάτικος μπουναμάς. Είναι τόσο φτωχός και περνάει τόσες στερήσεις». Μια βδομάδα αργότερα ο Σεφέρης γράφει στον Κατσίμπαλη: «Σου στέλνω ένα γράμμα προς την Τράπεζα Ανατολής για 2.000 δραχμές (...) Καλύτερα να μην του στείλω χρήματα απ΄ ευθείας. Φοβούμαι μην τον θίξω (...) Αυτά τα στέλνω (πες του) εσένα για την αγορά ορισμένων αντιτύπων. Στείλε καμιά 20αριά στην Ιωάννα και 5-6 εμένα». Η μικρή «συνωμοσία» τελειώνει στις 21 Δεκ. 1931. Γράφει ο Κατσίμπαλης: «Πήρα τα λεφτά χωρίς καμιά δυσκολία (...) Τα έδωσα αυθημερόν του Καραντώνη που τα ΄χασε, χλώμιανε και τραύλισε κάτι άναρθρες αρνήσεις, και τελειωτικά τα δέχτηκε (...) Χάρισες λίγες μέρες ευτυχίας σ΄ αυτό το φτωχό παιδί».

Αφιλοκερδής φανατισμός

  • Πιστεύω πως αυτή η μικρή ιστορία, από τις πολλές που μπορεί κάποιος νά διαβάσει στην Αλληλογραφία , δείχνει παραστατικότατα την ουσία και το ήθος της μακρόχρονης φιλίας ανάμεσα στον εμβληματικό και μυθικό για τα γράμματά μας «Κολοσσό του Μαρουσιού», τον Γ. Κατσίμπαλη, και στον νομπελίστα ποιητή. Για όσους γνωρίζουν στοιχειώδη ανάγνωση, η συγγραφή της μελέτης του Καραντώνη ούτε «σκοτεινές πλευρές» του Σεφέρη δείχνει ούτε «δοσοληψίες», «προδοσίες» ή «κλίκες». Δεν πρόκειται για μια ιστορία ατιμίας. Οπως φέρεται να είπε ο ίδιος ο Κατσίμπαλης στον Γιώργο Σαββίδη, που είχε αναλάβει αρχικά την έκδοση της Αλληλογραφίας : «Ούτε ο Σεφέρης ούτε εγώ έχουμε τίποτε να φοβηθούμε από την αλήθεια- την πάσα αλήθεια! Λάθη ασφαλώς εκάναμε στη ζωή μας, ατιμίες όμως όχι, ούτε μπαμπεσιές!». Και του απαγορεύει να κόψει το παραμικρό. Αυτό λοιπόν που ξεκάθαρα δείχνει η ιστορία είναι ο αφιλοκερδής φανατισμός ενός που παθιαζόταν να βοηθήσει και να προωθήσει εκείνα τα πρόσωπα του «τόπου» που θεωρούσε πως άξιζαν. Ο Κατσίμπαλης υπήρξε ο σημαντικότερος agent provocateur στη λογοτεχνία μας, ηθικότερος από όσους εμπλέκονται (με κάθε τρόπο) στη σημερινή λογοτεχνική μιζέρια, και το κυριότερο δικαιωμένος από την ιστορία της λογοτεχνίας μας.
  • Η εντύπωση που αποκομίζω κάθε φορά που διαβάζω την αλληλογραφία δύο προσώπων είναι ότι οι επιστολές τους συστήνουν τελικά ένα εν δυνάμει αφηγηματικό κείμενο. Μυθιστόρημα ή ρομάντζο, αναλόγως. Οταν όμως αυτή η αλληλογραφία προέρχεται από ανθρώπους των γραμμάτων μας (Σολωμό, Παλαμά, Παπαδιαμάντη, Καζαντζάκη, Ρίτσο, Ελύτη, Εμπειρίκο κ.λπ.), τότε αυτό που φαίνεται να προκύπτει είναι ένα κεφάλαιο της λογοτεχνίας μας που μέχρι τότε ελάνθανε. Κεφάλαιο ιδιωτικής φύσεως και γραφής, κάποτε αυθόρμητα διανθισμένο με απότομες ή και άδικες κρίσεις για ανθρώ πους, βιβλία και συμβάντα λογοτεχνικά. Ωστόσο αυτά τα λανθάνοντα «κεφάλαια» καθώς αρθρώνονται απρογραμμάτιστα και χωρίς (αυτο)λογοκρισία είναι οπωσδήποτε πιο αποκαλυπτικά και, ως έναν βαθμό, ειλικρινέστερα από όσα γράφονται από τρίτους, με ψυχραιμία (υποτίθεται) και πρόγραμμα. Η ογκώδης Αλληλογραφία Κατσίμπαλη- Σεφέρη (που έρχεται να προστεθεί σε δώδεκα ήδη δημοσιευμένους ανάλογους τόμους) μας αποκαλύπτει ένα άγνωστο εν πολλοίς, προκλητικό και εξαιρετικά ενδιαφέρον κεφάλαιο της νεότερης λογοτεχνίας μας.

Πολύτιμα τεκμήρια

(ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΣΕΦΕΡΗ, ΜΙΕΤ) Ο Κατσίμπαλης με στολή εφέδρου αξιωματικού το 1940
  • Και τι, αλήθεια, δεν μπορεί να βρει κάποιος περιδιαβάζοντας και μόνο αυτήν την από καιρό αναμενόμενη Αλληλογραφία με τις 452 επιστολές που αντάλλαξαν σε 46 χρόνια (με αναγκαστικό κενό τα χρόνια 1940-1946) οι δύο επιστολογράφοι; Οι 269 επιστολές του Σεφέρη και οι 183 του Κατσίμπαλη αποτελούν όχι απλά τεκμήρια μιας προσωπικής φιλίας αλλά, κυριότατα, πολύτιμα τεκμήρια μιας ολόκληρης εποχής, που εν προκειμένω υπερβαίνει τα συμβατικά χρονικά όρια της λεγόμενης «Γενιάς του Τριάντα». Ζητήματα ιστορικά, πολιτικά, κοινωνικά, και προσωπικά, αλλά κυρίως θέματα λογοτεχνικά, ποιήματα, μεταφράσεις, αναλύσεις, δοκίμια, παραθέματα, κρίσεις για την ελληνική και ευρωπαϊκή λογοτεχνία κ.ά. γεμίζουν τις 1.000 σελίδες της Αλληλογραφίας. Ενδιαφέρουσα είναι και η προϊστορία αυτής της έκδοσης, όπως περιγράφεται στη μικρή αλλά πυκνή και ευανάγνωστη Εισαγωγή του Δ. Δασκαλόπουλου, με την αρχική εμπλοκή του Γ. Σαββίδη, τις εξ αντικειμένου δυσκολίες του να συνεχίσει, και την ευτυχή αποπεράτωση αυτού του δύστροπου και πολυδάπανου έργου. Τέλος καλό, όλα καλά και οφείλουμε να επαινέσουμε τον Ικαρο, το Ιδρυμα Σταύρος Νιάρχος και πάνω από όλους τον Επιμελητή. Οχι μόνο για την υποδειγματική επιμέλεια των επιστολών αλλά και για τη φροντίδα και τον κάματό του να αναδείξει και να φωτίσει το σώμα των επιστολών με Πίνακες, Επίμετρα, Σημειώσεις, Σχόλια (μερικά αποτελούν μικρές μελέτες) και οπωσδήποτε για τον τρόπο με τον οποίο συσχετίζει realia των επιστολών με το υπόλοιπο έργο του Σεφέρη.
Ωκεάνιο αφήγημα
  • Είναι προφανές πως με το παρόν σημείωμα ούτε περιγράφουμε, όπως θα έπρεπε, ούτε ανάλογα αποτιμούμε αυτό το ωκεάνιο επιστολικό αφήγημα δύο ωκεάνιων όντως και πολύτροπων αλληλογράφων. Συνοψίζοντας ωστόσο μπορούμε να αναφέρουμε τα (κατά την άποψή μας) κύρια σημεία της αλληλογραφίας. Το πρώτο που δείχνει η Αλληλογραφία είναι (και συμφωνούμε με τον Επιμελητή) η «πολυδύναμη κεντρομόλος παρουσία» του Κατσίμπαλη μέσα σε αυτά τα 50 χρόνια, η χωρίς υστεροβουλία δράση του και το αμείωτο ενδιαφέρον του να βοηθήσει και να προβάλει τη λογοτεχνία μας. Οχι μόνο τον Σεφέρη, αλλά και άλλους πολλούς, μικρούς και μεγάλους. Αθυρόστομος, ευθύβολος, χωρατατζής, επίμονος, δηκτικός (δες τα σχόλια για Μελίνα και Ελύτη, λ.χ.), αεικίνητος και εργατικότατος δεν διστάζει μπροστά σε τίποτε προκειμένου να κάνει αυτό που νομίζει σωστό. Σχεδόν ποτέ δεν αστοχεί. Ιδεολόγος «φαντάρος» αλλά και «αρχηγός» (ο Σεφέρης έτσι τον αποκαλεί κάποτε) αποτελεί μοναδική μορφή στα γράμματά μας. Απέναντί του ο Σεφέρης συγκρατημένος, «πολιτικά ορθός», τον ακούει, τον εμπιστεύεται αλλά την ίδια στιγμή τραβά τον δικό του δρόμο. Ετσι, λ.χ., οι προτροπές του Κατσίμπαλη προς τον Σεφέρη να ακολουθήσει τον δρόμο που βρήκε με τον Ερωτικό Λόγο ουδόλως εισακούστηκαν. Τέσσερα χρόνια μετά τη Στροφή, έρχεται ex abrupto το αιρετικό Μυθιστόρημα που μάλλον ξένισε (και ως έναν βαθμό απογοήτευσε) τους φίλους του ποιητή. Παρά ταύτα ο Κατσίμπαλης (εμπιστευόμενος με τη σειρά του τον Σεφέρη) θα κάνει τα πάντα για να προβληθεί, να διαδοθεί και μεταφραστεί το έργο.
  • Το δεύτερο που καταγράφει η Αλληλογραφία (ως «κεφάλαιο» της λογοτεχνίας μας) είναι η αυξανόμενη παρουσία ξένων λογοτεχνών, μεταφραστών και κριτικών στα δικά μας λογοτεχνικά και πνευματικά πράγματα και η συνεπόμενη προβολή της λογοτεχνίας μας διεθνώς. Σήμερα ύστερα από τόσα χρόνια έχουμε κουρνιάσει σε μια άθλια απομόνωση και όσον αφορά τη λογοτεχνία. Η Αλληλογραφία δείχνει επίσης την πρωτόγνωρη αλληλεγγύη ελλήνων διανοούμενων και λογοτεχνών (εδώ η περίπτωση λ.χ. του Νάνου Βαλαωρίτη) προκειμένου η νεωτερική μας ποίηση να ανοιχθεί στον έξω κόσμο. Ταυτόχρονα καταγράφει την αντίδραση κάποιων σε ό,τι νέο και πρωτοπόρο. Αλλά σήμερα ποιο το βάρος όλου αυτού του άχαρου συντηρητισμού; Ποια η βαρύτητα, λ.χ., του κοντόφθαλμου και άδικου άρθρου του Μιχ. Ροδά για τους μεγάλους ποιητές μας, αγκαλά εξακολουθεί και τώρα ακόμη να εμπνέει κάποιους;
  • Ποιους δικαίωσε η ιστορία; Αυτούς που επαίνεσαν οι ποικιλώνυμοι Ροδάδες ή όσους διέσυραν; Αλλά και τα κουτσομπολιά, τα χωρατά, τα λογής λογής ανέκδοτα και οι σπαρταριστές ιστορίες και αποκαλύψεις δεν πρέπει να υποτιμηθούν. Είναι ύλη ουσιώδης μέσα στο όλο σώμα των επιστολών. Η Αλληλογραφία είναι ένας πλούσιος και ευχάριστος λειμώνας, ένας μπαξές (με όλη τη σημασία της λέξης) που όσοι τον περιδιαβάζουν αποκομίζουν τέρψη και ωφέλεια.
  • Του Γιωργη Γιατρομανωλακη | ΤΟ ΒΗΜΑ, Κυριακή 15 Μαρτίου 2009

«Για πολιτικά θα μιλούμε τώρα»

  • ΣΕ ΑΥΤΗ την επιστολή του Κατσίμπαλη προς τον Σεφέρη, σταλμένη από την Αθήνα στο Λονδίνο τον Νοέμβριο του 1960, ο πρώτος αναφέρεται σε γνωστά πρόσωπα της εποχής (Μελίνα, Χατζιδάκις, Καραμανλής, Θεοτοκάς) και αποδεικνύεται δηκτικός και καθόλου πολιτικά ορθός (σε αντίθεση με τον Σεφέρη).
  • [Αθήνα], 20.11.60 Αγαπητέ μου Γιώργο, Ελαβα προχτές το αντίτυπο. Σωστό κομψοτέχνημα. Το ξώφυλλο, το κυκλάμινο με τα χρυσά γράμματα και το σήμα του εκδότη χάρμα οφθαλμών! Είναι, νομίζω, και κάτι το ασυνήθιστο για τρεχούμενη αγγλική έκδοση. Το άνοιξα στην τύχη κι έπεσα απάνω σε ένα τυπογραφικό λάθος που μου χάλασε το κέφι. Συλλογίστηκα πως μπορεί να υπάρχουν κι άλλα - (είχα επισημάνει μερικά στα δοκίμια, αλλά με διαβεβαίωσες πως είχαν διορθωθεί)- αλλά δεν είχα τον καιρό να πιάσω να ελέγξω το βιβλίο από την αρχή. Το λάθος που βρήκα είναι στη σελ.35, στίχος 6. Θέλει Τhen και όχι Τhe. Κρίμα! Ας ελπίσουμε πως θα είναι και το μοναδικό. Οπως κι αν είναι,σου εύχομαι να ΄ναι το βιβλίο καλορίζικο. Και να ιδώ καλό από σένα και ν΄ ακούσω τούμπου-τούμπου γύρω-γύρω στα χωρία με πολλή καβαλλαρία... όπως μου έλεγε ο παππούς μου όταν ήμουν παιδάκι, σε στίχους Τσοπανάκου- θαρρώ.

  • Ωστε παρέθεσες γεύμα στην εθνική μας Μελίνα; (Κατά το Νοτρ Σελιμέν Νασιονάλ.) Θα σκίρτησε από χαρά η ψυχή τού Γιαννόπουλου βλέποντας πως έβγαλε επιτέλους η Ελλάδα μια διεθνή κοκότα. Οσο για το μουσικοσυνθέτη (ένα-δυο-τρία-τέσσερα παιδιά- και τράβα κορδέλα) θα πρέπει να είσαι περήφανος που σε καθιστά συνυπεύθυνο για τη διαμόρφωση της μεγαλοφυΐας του. Σε μια τελευταία συνέντευξή του έλεγε: «Γνώρισα μια συντροφιά και η επικοινωνία μου μαζί της στάθηκε αποφασιστικός σταθμός στη ζωή μου και στην καριέρα μου. Η συντροφιά αυτή ήταν ο Ελύτης, ο Γκάτσος, ο Τσαρούχης και ο Σεφέρης. Γίναμε γρήγορα φίλοι. Τους εθαύμαζα και εκείνοι-ας το πω έτσι- μ΄ ανεκάλυψαν. Εκείνοι επηρέασαν τις αντιλήψεις μου και εκείνοι καλλιέργησαν την ιδιαίτερη ροπή προς τη μουσική που υπήρχε στο υποσυνείδητό μου». Να κάτι που ίσως δεν ήξερες... Οπως δεν ήξερε ο Καραμανλής ποιος είναι ο Χατζιδάκις και η Μελίνα και τους γνώρισε την περίφημη εκείνη βραδιά στου Πατσιφά-που θαρρώ σου την έχω περιγράψει αρκετά ζωηρά. Από τότε γλυκάθηκε και ζήτησε να γνωρίσει και την πνευματικοκαλλιτεχνική Ελλάδα. Ετσι αναγκάστηκε η Ιωάννα να περιμαζέψει ένα βράδυ σπίτι της όσους μπορούσε (η εφημερίδα δεν αναφέρει όλους) και μας χάρηκε με την καρδιά του!... Του είπαμε ο καθένας «το κοντό και το μακρύ του» και σ΄ όλους μας έδωσε υποσχέσεις. Ακόμα και στο Θεοτοκά (που υποστηρίζει το Γρίβα) υποσχέθηκε να ιδρύσει Κρατικό Θέατρο στη Θεσσαλονίκη. Από το βράδυ εκείνο ο Θ(εοτοκάς) έπαψε να εκφράζεται υπέρ του Γρίβα κι έγινε επιφυλακτικός. Σ΄ αυτό ίσως να συνετέλεσε και το απίστευτο φιάσκο της συγκέντρωσης των Φιλελευθέρων στην «Αίγλη» του Ζαππείου όπου πήγαν ελάχιστοι, και ο Γρίβας έκαμε αστεία εντύπωση.

  • Δεν ξέρω τι γίνεται στις επαρχίες, αλλά εδώ ο ταλαίπωρος αυτός δεν έχει καμιά ελπίδα. Οσοι Φιλελεύθεροι δεν πήγαν στην ΕΔΑ προσχωρούν όλοι στον Καραμανλή. Ας είναι! Για πολιτικά θα μιλούμε τώρα; Στης Ιωάννας ήτανε το βράδυ εκείνο και οι Καρυδοπατσιφάδες. Με στριμώξανε. Τι γίνεται ο Σεφέρης; Σου έγραψε τι αποφάσισε με τα Ποιήματα και τις Δοκιμές; Γιατί αργεί; Ετοιμη δουλειά είναι. Πού σκοντάφτει; Τους είπα ότι συμφωνώ μαζί τους και προσυπογράφω. Ο,τι είχα να σου πω σ΄ τα είπα στο γράμμα μου της περασμένης εβδομάδας (ελπίζω να το έλαβες)- δεν πρόκειται να τα επαναλάβω. Τόσο δύσκολο είναι να αποφασίσεις;

Ταύτα και μένω, Δικός σου, Γιώργος

Saturday, March 14, 2009

«Αγαπητέ μου Γιώργο...». Η αλληλογραφία Σεφέρη - Κατσίμπαλη ανατέμνει την ελληνική πολιτιστική ζωή επί 46 χρόνια

http://www.bbc.co.uk/greek/specials/images/1237_65_greek_anniv/1125848_1_seferis.jpg\

  • Είναι συμπυκνωμένα, σε σελίδες αλληλογραφίας, η ατμόσφαιρα, οι κρυφές σκέψεις, οι σκληρές κρίσεις, οι αγωνίες της γραφής, αλλά και οι αγωνίες για το πρόσωπο της Ελλάδας και του κόσμου, όλα όσα που απασχόλησαν δύο εμβληματικά πρόσωπα της ελληνικής πολιτιστικής ζωής, επί 46 ολόκληρα χρόνια: του Γιώργου Σεφέρη και του Γιώργου Κατσίμπαλη.
  • Οι δύο ογκωδέστατοι τόμοι της αλληλογραφίας τους με τίτλο «Αγαπητέ μου Γιώργο - Αλληλογραφία (1924-1970», που μόλις κυκλοφόρησαν από τις εκδόσεις «Ικαρος» (με δωρεά του Ιδρύματος Σταύρος Νιάρχος) συμπληρώνουν το corpus των επιστολών ενός ποιητή που έγραψε λίγα ποιήματα αλλά πολλά γράμματα. Οι επιστολές του Γιώργου Σεφέρη επιβεβαιώνουν πως κάποια εποχή οι άνθρωποι δεν μιλούσαν στα τηλέφωνα ούτε στο facebook, αλλά αφιέρωναν πολύ χρόνο για να συνομιλούν είτε από κοντά είτε εξ αποστάσεως με τους φίλους τους.
  • Το τεράστιο έργο της επιμέλειας και των σχολίων αυτής της δίτομης έκδοσης ανέλαβε ο βιβλιογράφος και κριτικός λογοτεχνίας Δημήτρης Δασκαλόπουλος. «Στις σελίδες της γραπτής επικοινωνίας τους παρακολουθούμε δύο σχεδόν συνομήλικους εικοσιπεντάρηδες νέους, να ανδρώνονται, να οραματίζονται την προκοπή της νεοελληνικής λογοτεχνίας, να υφίστανται άπειρες πολιτικές και πολιτειακές αλλαγές, να βιώνουν προσωπικές και οικογενειακές εξελίξεις, να μετακινούνται, να σχολιάζουν ομότεχνους, να διαφωνούν, μα και να επιμένουν ο καθένας στις απόψεις τους, χωρίς να θέτουν σε αμφισβήτηση τους φιλικούς δεσμούς που τους ενώνουν», σημειώνει στον πρόλογό του ο Δημ. Δασκαλόπουλος.

Δείγματα γραφής

  • (Κατσίμπαλης προς Σεφέρη, Αθήνα, 17.5.51). «Αγαπητέ μου Γιώργο, Πιστεύω να ’λαβες δυο λόγια μου για το Πάσχα και τ’ όνομά σου καθώς και την Αγγλοελληνική. Το ταξίδι μας στην Ανδρο πραγματοποιήθηκε μ’ επιτυχία κι η Ασπασία καταχάρηκε το δροσόλουστο αυτό νησί μες στο ξεφάντωμα των νερών, των λουλουδιών και της φυτείας του. Μια ολόκληρη βδομάδα περπατούσαμε πέντε και εφτά ώρες την ημέρα γυρίζοντας και τα πιο απόμακρα χωριά και μοναστήρια του. Στο γυρισμό, περνώντας από το Μπατσί, σμίξαμε τον Ανδρέα Εμπειρίκο, που εγκαταστάθηκε εκεί για ενάμιση μήνα για να γράψει... (υποθέτω, το εκατοστό κεφάλαιο του Μεγάλου Ανατολικού και την τρισχιλιοστή σελίδα του!). Αξιολάτρευτος, όπως πάντα, φοράει απαλόχρωμα βελουδένια σακάκια και τρέφει μια τεράστια άσπρη γενιάδα με μαύρο μουστάκι!... (...) Στο προηγούμενο γράμμα μου σου είχα επικολλήσει μια αγγελία του βιβλίου του Μαλάνου. Χτες έφτασε στα εδώ βιβλιοπωλεία και το αγόρασα. Καλαίσθητη εμφάνιση - σελίδες 92! Τι να πεις όμως για το περιεχόμενο; Ξεπερνάει ό, τι κι αν είχαμε βάλει στο νου μας! Υποθέτω να σ’ το έστειλε στ’ αναμεταξύ και να καμάρωσες τα χάλια του φίλου μας. Είναι αληθινά δυσπερίγραπτος! Εκείνο ωστόσο που με παραξενεύει το περισσότερο, είναι αυτή η υπολανθάνουσα εχθροπάθεια που διαπερνά τα γραφόμενά του για σένα. Γιατί τόση κακεντρέχεια; Θα πρέπει κάποτε να γράψεις ένα δοκίμιο και για τη νεοελληνική κακεντρέχεια. (...)».

«... μετά εντοσθίων»!

  • (Βηρυτός, 15.12.53). «Γιώργο, Τώρα δα έλαβα την κάρτα σου από την Ολυμπία. Χάρηκα που ταξιδεύει και ο Νάνης μαζί σου - θα του κάνει καλό το ξαναβάφτισμα. Τι κακό είναι αυτό: όλα τα μυστηριώδη πράγματα που αγγίζω, βγαίνουν στο τέλος πολύ απλά και κοινά. Η “Κίχλη” βγήκε στον αφρό, ο “Β [ασιλιάς] της Ασίνης” έγινε πρόσωπο μουσείου. Αφήνω που τριγυρνώντας στην Κύπρο σ’ ένα χαριτωμένο εκκλησάκι, την Ασίνη (!), ρώτησα τον καλόγερο από πού βαστάει το όνομα. Από ένα μέρος κοντά στο Ναύπλιο μ’ αποκρίθηκε. Ηρθαν άνθρωποι από κει. Καταλαβαίνεις. Ο Βαγγέλης ο Λουίζος μόνο που δε χόρευε.
  • Γύρισα εδώ, πάει βδομάδα. Δύσκολο να ξαναφορέσω το σαμάρι. Βρήκα διάφορα ρολά δικά σου που με περίμεναν μετά εντοσθίων. (Ν [έες] Εστίες). Αλλά το γράμμα σου το συμβουλευτικό το έλαβα στην Κύπρο. Ευτυχώς πολύ αργά. Οχι πως θα μου ματαίωνε το ταξίδι, αλλά θα μου χαλούσε τα κέφια. Εμεινα στην Κύπρο ένα καλό μήνα (λίγο αργά λόγω ατονίας του Υπουργείου, αλλ’ αδιάφορο), τριγύρισα όσο μπορούσα. Εμεινα δεκαπέντε μέρες στου Λουίζου στη Φαμαγκούστα αυλακώνοντας τα περίχωρα -πήγα στην Πάφο- πήγα όπου μπορούσα και γύρισα πίσω με το αίσθημα ότι δεν είδα παρά το ένα εκατοστό από ό, τι ήθελα και σε κατάσταση απόλυτου κυπριασμού. Φυσικά δεν ήταν δυνατό να δεχτώ αγγλοσεφερικές εκδηλώσεις. Είδα Maurice Cardiff και τα είπαμε κατ’ ιδίαν εγκάρδια αλλά και σταράτα. Είδα και Durrell που αγόρασε σπίτι κοντά στην Κερύνεια και ζει με τη μάνα του και το μωρό του. Διδάσκει στο Παγκύπριο Γυμνάσιο. Αλλά για να ξανάρθω στα δικά μας, η Κύπρος είναι ένα μεγάλο κομμάτι Ελλάδα, που οι περισσότεροι ελλαδικοί το ’χουν ακουστά από διαβάσματα εφημερίδων. Για να κερδίσουμε την Κύπρο χρειάζεται αγώνας. Δεν εννοώ αγγλοελληνικός πόλεμος, αλλά μια συστηματική, επίμονη προσπάθεια όλων των Ελλήνων και κυρίως μια δρώσα συνείδηση κάθε στιγμής, όπως στους καιρούς των μεγάλων εθνικών ευαγγελισμών - χρειάζεται αγώνας και θυσίες (...)».

Ενα απολαυστικό δίτομο έργο, που μας γυρνάει σε άλλες εποχές, άλλες σχέσεις, άλλη γλώσσα μεταξύ των ανθρώπων. Η αλληλογραφία δύο ανθρώπων που επηρέασαν και καθόρισαν τα μέγιστα τα νεοελληνικά γράμματα. [Της Ολγας Σελλα, Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, 14/03/2009]

Γενιά του \
Θ. Πετσάλης, Η. Βενέζης, Ο. Ελύτης, Γ. Σεφέρης, Α. Καραντώνης, Σ. Ξεφλούδας, Γ. Θεοτοκάς, Ά. Τερζάκης, Κ.Θ. Δημαράς, Γ. Κατσίμπαλης, Κ. Πολίτης, Α. Εμπειρίκος