Ενιαίος δημιουργικός λόγος

• Είκοσι δύο κείμενα στον «Καθρέφτη» του Γιάννη Ευσταθιάδη, ποιητικά και στοχαστικά
• Της Αλκηστης Σουλογιαννη, Η Καθημερινή, Tρίτη, 14 Δεκεμβρίου 2010
• Γιάννης Ευσταθιάδης: «Καθρέφτης», εκδόσεις Υψιλον/βιβλία, Αθήνα 2010.

ΑΦΗΓΗΜΑΤΑ. Τα προϊόντα δημιουργικής γραφής του Γιάννη Ευσταθιάδη στον χώρο της ποίησης και της πεζογραφίας αποτελούν δείγματα ευρηματικότητας και υψηλής αισθητικής. Κυρίως στα λογοτεχνικά κείμενά του αναγνωρίζεται μια ενδιαφέρουσα μορφή ενιαίου δημιουργικού λόγου, δεδομένου ότι τα ποιητικά του κείμενα χαρακτηρίζει συχνά η στερεή οικονομία της αφήγησης, ενώ η δομή των κειμένων του, που ανήκουν στον χώρο της πεζογραφίας, βασίζεται σχεδόν πάντοτε σε φαινόμενα που κατά την κοινή αντίληψη προσιδιάζουν στην ποίηση, όπως είναι η ευρύτατη χρήση της μεταφοράς, η σύνθετη σημασιολογική διαστρωμάτωση με τη χρήση ποικίλων συνδηλώσεων, ο έντονος ρυθμός ως αποτέλεσμα ποικίλων παρηχήσεων ή η οικονομική διαχείριση του λόγου. Μια παραδειγματική εφαρμογή του ενιαίου δημιουργικού λόγου αναγνωρίζεται σε δύο εμβληματικά έργα του Γ. Ευσταθιάδη, «Γραμμένα φιλιά» (2006) και «Πορσελάνη» (2008).

Τα στοιχεία αυτά ανιχνεύονται (και) στο νέο βιβλίο του, σύνθεση είκοσι δύο ανεξάρτητων, αλλά νοηματικά συγγενών κειμένων, με τον τίτλο «Καθρέφτης».

Στη θεματική του κυριαρχεί η ροή του χρόνου με όσα αυτή συμπαρασύρει. Σε αυτό το πλαίσιο προβάλλεται το παρελθόν ως παγιωμένος χρόνος που δεν παρέρχεται, αλλά παρίσταται μέσα από την οπτική του υποκειμένου ως ταξινόμηση βιωμάτων και ως αντανάκλαση της αντικειμενικής πραγματικότητας. Υπ’ αυτήν την έννοια το παρελθόν αποδίδεται ως αποτύπωση του περιεχομένου του εσωτερικού ανθρώπου. Το δε μέλλον αποτελεί την προοπτική για την περαιτέρω ανάπτυξη αυτού του περιεχομένου.

Μέσα σε αυτό το θεματικό τοπίο, ο Ευσταθιάδης αξιοποιεί τον καθρέφτη ως δήλωση και ταξινομικό πλαίσιο για τα υλικά που συνθέτουν το περιεχόμενο του εσωτερικού ανθρώπου: σκέψεις, (συν-)αισθήματα, ενοχές, αναδρομικός έλεγχος βίου, μνήμη υλικών και άυλων στοιχείων με ανθρωποκεντρική παραπομπή, η ζωή και ο θάνατος ως παράλληλοι χαρακτήρες, η μοναξιά στην πορεία προς τον θάνατο.

Ο εσωτερικός άνθρωπος αντανακλάται στον καθρέφτη, μάλλον αντανακλώνται με τρόπο αυτο-κριτικό τα πραγματικά δεδομένα κάτω από μια ανάγνωση σύμφωνα με τις αρχές του εσωτερικού ανθρώπου. Μέσα από αυτά τα δεδομένα εξελίσσεται η ροή του χρόνου. Στον καθρέφτη αναγνωρίζονται όλα τα στοιχεία που συνθέτουν το βάθος του παρελθόντος, αλλά και το βάθος της προοπτικής για την πορεία των πραγμάτων μέσα από το υποκειμενικό βλέμμα ως συνισταμένη βούλησης και φόβου.

Το αποτέλεσμα είναι η ταύτιση του εσωτερικού ανθρώπου με το είδωλό του, στο οποίο αναγνωρίζει το Αλλο Εγώ. Ο διάλογος με αυτό το Αλλο Εγώ λειτουργεί ως επικοινωνία ανάμεσα στα υλικά του περιεχομένου του εσωτερικού ανθρώπου, με αποτέλεσμα την κυριαρχία του ειδώλου ως πραγματικού Εγώ απέναντι στη φυσική οντότητα του εσωτερικού ανθρώπου.

Υπ’ αυτήν την έννοια, το είδωλο στον καθρέφτη χειραφετείται από τον εξωτερικό κόσμο και οργανώνει τη δική του πραγματικότητα που αντιστοιχεί στο περιεχόμενο του εσωτερικού ανθρώπου.

Με αυτά τα δεδομένα ο καθρέφτης αποτυπώνει τη βιωματική διάσταση του χωροχρόνου. Το θεματικό αυτό υλικό διεκπεραιώνει λόγος καθημερινός, βιωματικός, στοχαστικός και αφοριστικός, παραβολικός και παραστατικός, κυρίως απροσδόκητος σε ό,τι αφορά τη σημασιολογική διαστρωμάτωση του κειμενικού βάθους με τη συνδρομή της μεταφοράς, των συνδηλώσεων και των γραμματικών εικόνων και με σαφή ρυθμό στην ευελιξία της αφηγηματικής οικονομίας, ως στοιχεία της αισθητικής, της ρητορικής, αλλά και της προθετικότητας του συγγραφέα.

Ειδικότερα η προθετικότητα του συγγραφέα αποτυπώνεται στη σύνθετη δομή του κειμενικού κόσμου: Εντοπίζονται κείμενα ως ενιαία ροή και ως σύνθεση ενοτήτων, συνδυασμός αφηγηματικών και διαλογικών μερών, μια μορφή μονολόγου, συνεχής ροή αφηγηματικού κειμένου και οργάνωση κειμένου με μορφή στίχων και με τη συνακόλουθη οικονομική διαχείριση του λόγου, με πλέον αποκλίνοντα στοιχεία, αφενός, την αντιστροφή και εκτύπωση κειμένου ως παραβίαση της αντικειμενικής πραγματικότητας (και τη συνακόλουθη οδηγία ανάγνωσης με την εμπλοκή του καθρέφτη ως εργαλείου πρόσληψης του αντίστοιχου κειμενικού κόσμου) και αφετέρου τη σύνθεση διάσπαρτων κειμενικών αποσπασμάτων ή «θραυσμάτων» καθ’ υπέρβασιν της κοινής αντίληψης και προσδοκίας.

Στοιχείο προθετικότητας του συγγραφέα εντοπίζεται και στη χρήση μουσικών όρων ως ειδοποιών τίτλων σε επιμέρους κειμενικές ενότητες. Ενώ ένα άλλο στοιχείο μεταγλωσσικότητας αποτελεί η χρήση της γλώσσας του ηλεκτρονικού ταχυδρομείου ως λογοτεχνικού υλικού.

Παρελθόν και παρόν σε διαρκή διάλογο

• Η συγγραφέας συνδυάζει τη μυθοπλαστική εικόνα με πραγματικά στοιχεία ως διαύλους επικοινωνίας

• Της Αλκηστης Σουλογιαννη, Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, 20/04/2010
  

• Ρέα Γαλανάκη, «Φωτιές του Ιούδα, στάχτες του Οιδίποδα», εκδόσεις Καστανιώτη, Αθήνα 2009, σελ. 280.

ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ. Στο παρόν βιβλίο, όπως άλλωστε ισχύει σε όλα τα προϊόντα δημιουργικής γραφής της Ρέας Γαλανάκη, αντιστοιχεί μια σύνθετη διαδικασία δημιουργικής πρόσληψης.

Σε ένα πρώτο επίπεδο ανάγνωσης αναγνωρίζεται η μυθοπλαστική διαχείριση που εξασφαλίζει η Ρέα Γαλανάκη τόσο σε συγκεκριμένα υπερκείμενα στο πλαίσιο της εφαρμογής μιας γενικής διακειμενικότητας, όσο και σε πραγματικά στοιχεία ως διαύλους επικοινωνίας με την ισχύουσα αντικειμενική πραγματικότητα.

Στο παρόν βιβλίο, η Ρέα Γαλανάκη αξιοποιεί ως υπερκείμενα δύο σημαντικές πηγές: Αφενός, ποίημα ανωνύμου από την πλούσια παραγωγή της Κρητικής Αναγέννησης με τον τίτλο «Παλαιά και Νέα Διαθήκη» και από το εξίσου πλούσιο αρχειακό υλικό του Ελληνικού Ινστιτούτου Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Σπουδών Βενετίας. Και αφετέρου, ανάλογη προφορική μαρτυρία στο πλαίσιο της πλούσιας παράδοσης της Κρήτης, καταγεγραμμένη από τον λαογράφο καθηγητή Γεώργιο Α. Μέγα.

Τα δύο αυτά υπερκείμενα που εξασφαλίζουν ένα δεύτερο επίπεδο ανάγνωσης του βιβλίου, περιέχουν πληροφορίες σχετικά με ένα υβριδικό προσωπείο καταγόμενο από τον Ιούδα της Καινής Διαθήκης ως κυρίαρχο στοιχείο και από τον Οιδίποδα της αρχαίας ελληνικής γραμματείας ως εννοούμενο, αλλά μη κατονομαζόμενο στοιχείο. Το προσωπείο με αυτό το σύνθετο περιεχόμενο λειτουργεί ως φορέας σημαινομένων για την παραστατική αποτύπωση της πατροκτονίας, της αδελφοκτονίας, της (εν αγνοία) αιμομικτικής σχέσης ως αρχετυπικών σχημάτων, καθώς και του συνεπαγόμενου άχθους τόσο σύμφωνα με τα δεδομένα αρχαίων πολιτισμών όσο και σύμφωνα με τους κανόνες εφαρμογής του χριστιανισμού.

Σε αυτό το σύνθετο κειμενικό τοπίο αποτυπώνεται ο διαρκής διάλογος ανάμεσα στο παρελθόν και στο παρόν ως πρισματικές εκδοχές της γενικής και της βιωματικής οπτικής για την πρόσληψη των πραγμάτων, η διαδοχή και η κινητικότητα των γενεών ως διαδικασία επέμβασης της μοίρας στην ανθρώπινη ζωή, αλλά και κάθαρσης από τα παράγωγα αυτής της επέμβασης, η σταθερή παρουσία των νεκρών στον χωρόχρονο των ζωντανών. Σε αυτό το πλαίσιο, η Ρέα Γαλανάκη φαίνεται να αναπτύσσει με ιδιαιτέρως ενδιαφέροντα τρόπο γενικά θέματα, όπως είναι: η ανθρώπινη επικοινωνία σε όλες τις εκφάνσεις της, η κυκλική διάσταση του χρόνου, η βία ως εργαλείο στη διάθεση της μοίρας, τα ρητά και τα άρρητα ως βαρύ ανθρώπινο φορτίο και ως άμυνα απέναντι στη μοίρα, το περιεχόμενο της μνήμης, αλλά και το φορτίο της ενοχής απέναντι στους νεκρούς ως τεκμήριο αθανασίας αυτών, ο έλεγχος του παρελθόντος ως δίοδος για την (αμφίβολη) κάθαρση, η φαντασία ως πεδίο απόλυτης ανθρώπινης ισχύος, αλλά και οδύνης, η άγνοια ως ασφαλής δίοδος για την κυριαρχία της μοίρας.

Η εξέλιξη του κειμενικού κόσμου αποτυπώνει παλινδρομήσεις του μυθικού - ιστορικού - προσωπικού χρόνου σε μια συνεχή κυκλική ροή, βγάζοντας στην επιφάνεια αντίστοιχες και ομόλογες καταστάσεις στο πλαίσιο ποικίλων μορφών και εκδοχών ανθρώπινης επικοινωνίας. Τα υπερκείμενα και οι πληροφορίες από την αντικειμενική πραγματικότητα υποδεικνύουν τον ορίζοντα του κειμενικού κόσμου, μέσα στον οποίο η θέση του συγγραφέα παραμένει κυρίαρχη, όπως δηλώνει τόσο η αυτοαναφορικότητα όσο και η εμπλοκή του συγγραφέα όχι μόνον στο κειμενικό εδώ-και-τώρα, αλλά και στην οικονομία των υπερκειμένων.

Στη διάσταση, πάντως, αυτής της εμπλοκής, ο συγγραφέας απλώς παρίσταται ως παρατηρητής χωρίς να παρεμβαίνει στην εξέλιξη των πραγμάτων ή στη θεραπεία κενών (παρά τη περί του αντιθέτου φιλάνθρωπη επιθυμία του), πράγμα που δηλώνει την αυτοδυναμία του κειμενικού κόσμου. Αλλωστε, συχνά ο συγγραφέας παραχωρεί στους κειμενικούς χαρακτήρες δικαίωμα λόγου σε πρώτο ενικό πρόσωπο κατά τη ροή μιας γενικότερης τριτοπρόσωπης αφήγησης, ενώ παρεμβαίνει και το δεύτερο ενικό πρόσωπο ως εργαλείο για τη μονόδρομη (δηλαδή χωρίς δυνατότητα διαλόγου) και πάντως πλήρη συναισθήματος επικοινωνία ανάμεσα σε ζωντανούς και σε νεκρούς.

Τα στοιχεία αυτά ενισχύονται από υψηλή αισθητική ύφους, όπως τεκμηριώνεται τόσο με την ευρύτατη και ευρηματική χρήση της μεταφοράς όσο και με τις χρωματικές σταθερές στη σύνθεση των γραμματικών εικόνων.

Αποδεικνύεται, επομένως, ότι η Ρέα Γαλανάκη προσφέρει ακόμα ένα σύνθετο προϊόν συνειδητής παραγωγής δημιουργικού λόγου.

Εξωτερική πραγματικότητα και ανθρώπινες σχέσεις

Στη «Λύπη των άλλων» αναγνωρίζεται η κορύφωση της δημιουργικής ύπαρξης του Κώστα Γ. Παπαγεωργίου με τη γλώσσα

• Κώστας Γ. Παπαγεωργίου «Η λύπη των άλλων». Εκδόσεις Κέδρος, Αθήνα 2009, σελ. 80

ΠΟΙΗΣΗ. Στον χώρο της δημιουργικής γραφής τα λογοτεχνικά κείμενα του Κώστα Γ. Παπαγεωργίου λειτουργούν ως ιδιαιτέρως ενδιαφέρουσες παραδειγματικές εφαρμογές, τόσο επειδή προβάλλουν συγκεκριμένες θεματικές σταθερές που αποδεικνύουν την εξέλιξη κειμενικού σύμπαντος, όσο και επειδή αποτελούν πρωτότυπες προτάσεις σε ό,τι αφορά τη χρήση της γλώσσας για τη διατύπωση και διεκπεραίωση του μηνύματος.

Στο πλαίσιο αυτών των προτάσεων ανήκουν κείμενα που εντάσσονται τόσο στην ποίηση όσο και στην πεζογραφία και περαιτέρω ορισμένα ιδιαιτέρως ενδιαφέροντα κείμενα όπου εντοπίζονται σε έναν ευρηματικό συνδυασμό στοιχεία που παραβιάζουν τα συμβατικά όρια ανάμεσα στην ποίηση και την πεζογραφία ως δύο διαφορετικά κατά την κοινή χρήση γραμματολογικά είδη, δηλαδή στοιχεία που αποτελούν τεκμήρια ενιαίου δημιουργικού λόγου, όπως ακριβώς αναγνωρίζονται (και) στο παρόν βιβλίο του Κ. Γ. Παπαγεωργίου με τον τίτλο «Η λύπη των άλλων».

Το βιβλίο αποτελείται από σαράντα έξι κείμενα οργανωμένα σε πέντε ενότητες, καθεμιάς των οποίων προτάσσεται κειμενικό τεμάχιο (φράση, πρόταση, συνδυασμός προτάσεων). Τα κειμενικά αυτά τεμάχια λειτουργούν ως προειδοποίηση ή πυρηνική διατύπωση για τη θεματική ανάπτυξη των κειμένων στις αντίστοιχες ενότητες.

Τον κειμενικό κόσμο στο παρόν βιβλίο προσδιορίζουν η αντιπαράθεση του ανθρώπου προς την εξωτερική πραγματικότητα, με ιδιαίτερη έμφαση στις ανθρώπινες σχέσεις, και η διαδικασία για τη μετάλλαξη αυτής της αντιπαράθεσης σε εσωτερικό κόσμο, δηλαδή εντέλει σε περιεχόμενο του εσωτερικού ανθρώπου, ως υλικό εν προόδω για την ανάπτυξη βασικής θεματικής σταθεράς στο λογοτεχνικό έργο του Κ. Γ. Παπαγεωργίου.

Ο άνθρωπος προσλαμβάνει την εξωτερική πραγματικότητα μέσα από τη βιωματική σχέση με αυτήν, αποκτά αυτογνωσία και δημιουργεί εσωτερικά τοπία που συνθέτουν τον εσωτερικό κόσμο. Η ύλη και η ενέργεια από τον εξωτερικό κόσμο μεταλλάσσονται σε εσωτερικά τοπία με τη συνδρομή της βούλησης συνεπικουρούμενης από τις αισθήσεις (μεταξύ των οποίων πρώτη η όραση).

Κεντρικό χώρο στον εσωτερικό κόσμο κατέχουν τα στοιχεία της φύσης που διαθέτουν υπόσταση και ανθρωποκεντρικό χαρακτήρα και διατηρούν διάλογο με τον άνθρωπο. Τα εσωτερικά τοπία αποτελούν στην ουσία εκδοχές του τρόπου, με τον οποίον η φύση μιλά στον (εσωτερικό) άνθρωπο.

Στον εσωτερικό κόσμο ο χρόνος παρίσταται ως τεκμηρίωση του υλικού της μνήμης που αναδύεται από τα βαθύτερα στρώματα του εσωτερικού ανθρώπου μόλις φθάσει το οριακό πλήρωμα του προσωπικού ή βιωματικού χρόνου, όπως αυτό μετριέται κυρίως με οριστικές και αμετάκλητες απουσίες.

Ακολουθώντας τις αέναες εναλλαγές στον φυσικό χρόνο, ο προσωπικός ή βιωματικός χρόνος έχει επίσης κυκλική ροή, επομένως υπάρχει ένωση τέλους και αρχής ως βασικός κανόνας για την τακτοποίηση του περιεχομένου της μνήμης.

Μέσα στο ευρύ πεδίο της εσωτερικής πραγματικότητας τα αντανακλαστικά του παρελθόντος αποτελούν βασικό υλικό για τον υποκειμενικό χωρόχρονο ως τόπο διαρκούς επιστροφής, πράγμα άλλωστε που ισχύει και για το συνειδησιακό υλικό που εντοπίζεται στην περιοχή του ύπνου και των ονείρων.

Στον ορίζοντα του υποκειμενικού χωρόχρονου τοποθετείται ο θάνατος ως μια μη μετρήσιμη διάσταση ή ως δυνητική μεταζωή. Σ’ αυτό το πλαίσιο η υλική απουσία αποτελεί βιωματική παρουσία με τη διαρκή επίκληση των απόντων, όπου ισχύει σύμπτωση τέλους και αρχής με σημασιολογικό κώδικα (σημαίνον) το όνομα που λειτουργεί ως ταυτότητα δυναμικής της ανθρώπινης ύπαρξης πέραν των συμβατικών ορίων.

Εδώ εντοπίζεται ο κεντρικός θεματικός άξονας που προσδιορίζει την οργάνωση των σημαινομένων στο παρόν βιβλίο: Η γλώσσα αποτελεί το πεδίο ανάπτυξης όλων των δυνατοτήτων της ανθρώπινης ύπαρξης κατά παραβίαση των συμβατικών συνθηκών που την περιορίζουν στη διάσταση της εξωτερικής πραγματικότητας, επομένως η γλώσσα αποτελεί απόλυτο εργαλείο για τη δημιουργία της εσωτερικής πραγματικότητας και μοναδική δίοδο για την επίσκεψη στους σημασιολογικούς και συναισθηματικούς τόπους αυτής.

Με αυτή την προϋπόθεση, ο Κ. Γ. Παπαγεωργίου θέτει το μεγάλο ζήτημα της ανθρώπινης επικοινωνίας στην πλέον δραματική διάστασή της όπου ισχύει πόνος, πένθος, έλεος, οικτιρμός, ευσπλαχνία, συμπόνοια για τον άνθρωπο εξ υποκειμένου και εξ αντικειμένου. Αυτή η υπόθεση εργασίας οδηγεί και στην ανάγνωση του τίτλου του βιβλίου.

Ολο αυτό το υλικό διεκπεραιώνει η βιωματική χρήση της γλώσσας με τη στερεή οικονομία αφηγηματικού και ενίοτε παραβολικού λόγου ως βάση για την οργάνωση της μορφής των κειμένων στο παρόν βιβλίο. Παράλληλα, πρόκειται για κείμενα πυκνά, με έντονο ρυθμό ως αποτέλεσμα παρηχήσεων, αλλά και αποκλίσεων από την κοινή χρήση της γλώσσας και με ευρύτατη χρήση της μεταφοράς που προσδιορίζει τον ιδιαίτερο, μετα-υπερρεαλιστικό χαρακτήρα των κειμένων. Με τον τρόπο αυτό στο παρόν βιβλίο αναγνωρίζεται μια πρωτότυπη μορφή ενιαίου λόγου ως προϊόν της δημιουργικής σχέσης του συγγραφέα με τη γλώσσα.

Σ’ αυτό το πλαίσιο εντάσσονται επίσης η σύνθεση μιας εκτενούς τοιχογραφίας γραμματικών εικόνων, καθώς και η μεταγλωσσικότητα των κειμένων που αναγνωρίζεται στη χρήση της γλώσσας ως λογοτεχνικού υλικού με έμφαση σε ζητήματα όπως: οπτικό και ακουστικό ίνδαλμα γλωσσικών στοιχείων, η γλώσσα ως φορέας σημασιών και συναισθημάτων, διαδικασία παραγωγής λόγου ως αποτέλεσμα εξόρυξης υλικού από τα βαθύτερα στρώματα του εσωτερικού ανθρώπου, προτεραιότητα στο βιωματικό αντίκρισμα της γλώσσας.

Κορύφωση της δημιουργικής σχέσης του Κ. Γ. Παπαγεωργίου με τη γλώσσα αναγνωρίζεται σε μια ενδιαφέρουσα μορφή διακήρυξης για τη δημιουργική γραφή (στο ποίημα με τον ειδοποιό τίτλο «Ποιητική»), όπου τίθεται η ισότιμη σχέση λόγου και σιωπής, η ταυτόχρονη συνύπαρξη ρητών και αρρήτων, που συνθέτουν έναν «αυξημένο» λόγο και οδηγούν στη δημιουργική ανάγνωση.

Είναι σαφές ότι ο Κ. Γ. Παπαγεωργίου συνεχίζει να τεκμηριώνει με τον παραστατικότερο τρόπο έναν δημιουργικό λόγο που προβάλλει υψηλή αισθητική και συνειδητή παραγωγή.

• Της Αλκηστης Σουλογιαννη, Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, Tρίτη, 5 Iανoυαρίου 2010