Το ρεπορτάζ ως λογοτεχνία

• Ανθολογία συνεντεύξεων που έδωσε σε διάφορα έντυπα ο Πολωνός Ρίσαρντ Καπισίνσκι 

• Του Ηλια Μαγκλινη, Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, Σάββατο, 29 Mαϊου 2010

• «Υπάρχει ένα γνωστό ανέκδοτο για έναν Εβραίο που ήθελε οπωσδήποτε να κερδίσει το λαχείο, οπότε και προσευχόταν στον Θεό. Ο Θεός τον άκουσε και του λέει: “Ιτσεκ, δώσε μου κι εσύ μια ευκαιρία, αγόρασε ένα λαχείο”. Το μυστικό λοιπόν βρίσκεται στο ότι πρέπει να αγοράσεις και το λαχείο… (…) Γι’ αυτό και πιστεύω πως αυτό που πέτυχα στη ζωή μου –αν πραγματικά πέτυχα κάτι– είναι η διεύρυνση του θεματικού πεδίου της λογοτεχνίας μας σε εντελώς διαφορετικούς χώρους, πολιτισμούς που μέχρι εκείνη τη στιγμή αντιμετωπίζονταν ως περιφερειακοί, ως εκτός προγράμματος». Απόσπασμα συνέντευξης του Ρίσαρντ Καπισίνσκι (1932 - 2007), από τις πολλές που περιλαμβάνονται στην «Αυτοπροσωπογραφία ενός ρεπόρτερ» (Μεταίχμιο). Ανθολόγηση μερικών από τις πιο ενδιαφέρουσες συνεντεύξεις που έδωσε ο Καπισίνσκι σε διάφορες περιόδους της μεγάλης του καριέρας, από την Κριστίνα Στρόντσεκ. Τη μετάφραση από τα πολωνικά υπογράφει η Αλεξάνδρα Ιωαννίδου. 

• Σε δύο σημεία θα ήθελα να σταθώ: πρώτον, στο ότι η εν λόγω έκδοση θα μπορούσε πάρα πολύ όμορφα να λειτουργήσει ως ένα είδος «συνοδού» αναγνώσματος των τριών συναρπαστικών βιβλίων του Πολωνού μετρ, που κυκλοφορούν και αυτά από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Συγγραφικό εργαστήρι

• Τα βιβλία αυτά είναι: «Εβενος. Το χρώμα της Αφρικής», «Ο πόλεμος του ποδοσφαίρου» και «Ταξίδια με τον Ηρόδοτο» (και τα τρία κυκλοφορούν τώρα σε έναν ενιαίο τόμο), και τα οποία είναι το απαύγασμα των εμπειριών του ακαταπόνητου ξένου ανταποκριτή και τολμηρού πολεμικού απεσταλμένου και, βέβαια, της πένας του χαρισματικού συγγραφέα, ο οποίος, εκκινώντας από τα ρεπορτάζ και τις ανταποκρίσεις του, προχώρησε πίσω και πέρα από τα γεγονότα που κατέγραψε αρχικά, για να μεταπλάσει με τρόπο υποδειγματικό το πλούσιο πραγματολογικό υλικό σε μια σειρά από έξοχα non-fiction novels. 

• Η «Αυτοπροσωπογραφία» συνιστά επίσης ένα είδος «συγγραφικού εργαστηρίου». Πέρα δηλαδή από τα κείμενα αυτά καθαυτά που μας άφησε, και τα οποία αποτελούν ιδανικό οδηγό σε κάθε επίδοξο γραφιά, οι συνεντεύξεις αυτές, ακριβώς επειδή μας εισάγουν στον χώρο και στον τρόπο δουλειάς του συγγραφέα, μπορούν να εμπνεύσουν επί της ουσίας και να ερεθίσουν δημιουργικά κάθε υποψιασμένο, δόκιμο εργάτη της γραφής.

Ρεπορτάζ και λογοτεχνία

• Ρίσαρντ Καπισίνσκι: «Εβενος, Το χρώμα της Αφρικής - Ο πόλεμος του ποδοσφαίρου - Ταξίδια με τον Ηρόδοτο». Μτφρ. Ζώγια Μαυροειδή, εκδόσεις Μεταίχμιο, σελ. 840

Εξαιρετικό καλοκαιρινό δώρο η πρωτοβουλία των εκδόσεων Μεταίχμιο να κυκλοφορήσουν σε τρεις συγκεντρωτικούς τόμους εμβληματικά έργα ξεχωριστών συγγραφέων: Ντάσιελ Χάμετ, Ρίσαρντ Καπισίνσκι και Ιαν Ράνκιν, ένας τόμος για τον καθένα. Ας μου επιτραπεί να σταθώ στον Πολωνό Καπισίνσκι (1932-2007). Τολμηρός πολεμικός ανταποκριτής, αλλά και χαρισματικός αφηγητής, ο Καπισίνσκι ήταν ένας ιδιαίτερα καλλιεργημένος και ανήσυχος άνθρωπος. Οργωσε τις εμπόλεμες ζώνες της Aφρικής, της Aσίας, της Λατινικής Aμερικής και της Kύπρου. Στον καλαίσθητο και ιδανικό για διακοπές αυτόν τόμο (μη σας τρομάξει ο όγκος του - είναι ένα καλοσχεδιασμένο paperback) περιλαμβάνονται τρία βιβλία του: «Eβενος, το χρώμα της Aφρικής» (εκπληκτική, πολυεπίπεδη καταγραφή των πολεμικών του εμπειριών στη μαύρη ήπειρο), «Ο πόλεμος του ποδοσφαίρου» (με αφορμή έναν ποδοσφαιρικό αγώνα μεταξύ Oνδούρας-Eλ Σαλβαδόρ, ο οποίος οδήγησε τις δύο χώρες σε... πόλεμο) και «Tαξίδια με τον Hρόδοτο», μια επίσης συναρπαστική μελέτη για ένα θέμα που ονειρευόταν από πολύ νέος να γράψει. Συνδυάζοντας βιωμένο υλικό (ταξίδεψε βήμα βήμα τις χώρες που περιγράφει ο Hρόδοτος) με κείμενα του αρχαίου Ελληνα ιστορικού, ο Kαπισίνσκι μας ταξιδεύει στο σήμερα και στο χτες μέσα από μια πολυπρισματική αφήγηση. Oπως μου είχε πει εξάλλου, σε μια συνέντευξη που έδωσε στην «Κ» τον Δεκέμβριο του 2002, θεωρούσε τον Hρόδοτο «πρώτο ρεπόρτερ της Iστορίας».

Γεννημένος στο Πινσκ της Λευκορωσίας το 1932, ο Καπισίνσκι σπούδασε Iστορία και τη δεκαετία του ’60 έγινε ο πρώτος απεσταλμένος του πολωνικού Tύπου στην Aφρική. Τη δεκαετία του ’70, διάσημος πλέον για τα ρεπορτάζ και τις ανταποκρίσεις του, άρχισε να εκδίδει σειρά βιβλίων βασισμένων στις πλούσιες εμπειρίες του (και εξαιρετικά ριψοκίνδυνες: κάλυψε δημοσιογραφικά 27 πραξικοπήματα και καταδικάστηκε ερήμην σε θάνατο τέσσερις φορές από δικτατορικά καθεστώτα), αλλά και στα διαβάσματά του, τα οποία κάλυπταν μια τεράστια γκάμα ενδιαφερόντων: λογοτεχνία, ιστορία, ανθρωπολογία, εθνογραφία, λαογραφία κ.ά. Δεν τον ενδιέφερε μόνο η πολιτική διάσταση του θέματος που κάλυπτε, δεν περιοριζόταν στην πληροφορία και τα γεγονότα, αλλά εξερευνούσε και όλα όσα κρύβονταν πίσω από αυτά. Γι’ αυτό και περισσότερο από συγγραφείς όπως ο Xέμινγουεϊ, ο Oργουελ ή ο Kόνραντ, τον είχαν επηρεάσει πολιτισμικοί ανθρωπολόγοι.

Συνολικά, έγραψε περί τα 20 βιβλία τα οποία κυκλοφορούν σε 30 γλώσσες. Αφησε, επίσης, μοναδικό φωτογραφικό υλικό. Tο όνομά του ακουγόταν έντονα τα τελευταία χρόνια στις υποψηφιότητες του Nομπέλ Λογοτεχνίας, δυστυχώς όμως, «έφυγε» ξαφνικά στα 74 του.

Παρά τη φήμη του, ο Καπισίνσκι ήταν ένας απλός, προσιτός, χαμογελαστός άνθρωπος που σε κέρδιζε αμέσως. Πώς είναι διάφοροι μεγαλόσχημοι εγχώριοι τηλεοπτικοί «αστέρες»; Ε, καμία σχέση!

• Τoυ Ηλια Μαγκλινη, Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, 01/08/2009