Ιστορία της Βιβλιοθήκης στον Δυτικό Πολιτισμό

Από τον 6ο μ.Χ. αιώνα, οπότε ο Κασσιόδωρος ίδρυσε το πρότυπο μοναστικό κέντρο στο Βιβάριο της Σικελίας με την ονομαστή βιβλιοθήκη προκειμένου να διασφαλίσει το εκπαιδευτικό του όραμα για τη σύνδεση της ελληνολατινικής παράδοσης με τη χριστιανική γραμματεία, μέχρι τον 13ο αιώνα, κατά τον οποίο ο Furnival, συλλέκτης, φιλόλογος κατά τα πρότυπα της Αλεξανδρινής εποχής και συγγραφέας της "Βιβλιονομίας", του πρώτου σαβουάρ βιβρ για το βιβλίο, στους αιώνες που παρεμβάλλονται, παρ' ότι το τρίπτυχο βιβλίο-γνώση-εκπαίδευση βρίσκεται σε στενό εναγκαλισμό με την εκκλησία, ουσιαστικά μπαίνουν οι βάσεις για το εκπαιδευτικό μοντέλο και τις πνευματικές κατευθύνσεις του Δυτικού κόσμου όπως τα γνωρίζουμε σήμερα. Αυτή τη διαδρομή παρακολουθεί ο τέταρτος τόμος της Ιστορίας της Βιβλιοθήκης, “Από τον Κασσιόδωρο στον Furnival”, που μόλις κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις “Κότινος”, με τον οποίο ο ιστορικός του βιβλίου Κωνσταντίνος Σπ. Στάικος φτάνει ένα μόλις βήμα πριν την ολοκλήρωση του τιτάνιου έργου του. Η πρωτότυπη αυτή ιστορία, που ξεκίνησε πριν δέκα χρόνια και αναμένεται να ολοκληρωθεί με την κυκλοφορία του πέμπτου τόμου στις αρχές του 2011, αφηγείται ουσιαστικά την πορεία του ανθρώπινου πολιτισμού από την προϊστορία μέχρι τον Μεσαίωνα, ιδωμένη μέσα από την περιπέτεια της βιβλιοθήκης και του βιβλίου. “Είναι η ιστορία του πνεύματος υπό το πρίσμα του βιβλίου και της βιβλιοθήκης σε κάθε εποχή, ανάλογα με τις πολιτικές και κοινωνικές εξελίξεις” λέει ο Κ. Στάικος εξηγώντας ότι “μια ιστορία της βιβλιοθήκης δεν μπορεί ιδωθεί αποκομμένα από την Ιστορία. Διαφορετικά τι ιστορία θα ήταν; Θα ήταν μια βιβλιογραφική καταγραφή, το χρονικό μιας εποχής ή το χρονικό συγκεκριμένων βιβλιοθηκών”.

Ο τέταρτος τόμος παρακολουθεί την περιπέτεια του βιβλίου και της Βιβλιοθήκης στον δυτικό Μεσαίωνα, από την ύστερη ρωμαϊκή εποχή ώς τις παρυφές της Αναγέννησης. “Είναι μια συγκριτική εξιστόρηση του βιβλίου στην εκπαίδευση, από τη συγγραφή απλοϊκού τύπου βιβλίων ώς την απαγόρευση της διδασκαλίας του Αριστοτέλη, την επανεκτίμησή του στο πανεπιστημιακό περιβάλλον του Παρισιού και την “ενθρόνισή” του και πάλι, μαζί με τον Πλάτωνα, στην καθέδρα της φιλοσοφικής παράδοσης στη Δύση” λέει ο κ. Στάικος, επισημαίνοντας ότι παρακολουθεί αυτή τη διαδρομή μέσα από δύο κομβικές συνθήκες, την καθιέρωση του χριστιανισμού ως επίσημης θρησκείας και την Καρλομάγνεια μεταρρύθμιση.

Η καθιέρωση του χριστιανισμού αναδεικνύεται σε υψίστης σημασίας γεγονός, καθώς η πνευματική παράδοση που έχει διαμορφωθεί ώς τον 4ο αιώνα με βάση την ελληνολατινική γραμματεία παραμερίζεται. Ο ρόλος της περιορίζεται στην ανάδειξη της χριστιανικής γραμματείας και περιχαρακώνεται στα στενά όρια που προσφέρουν η Βίβλος, οι ψαλμοί και τα πατερικά κείμενα. “Χαρακτηριστικό της στάσης αυτής είναι το γεγονός ότι η Ρώμη μόνο διέθετε στα τέλη του 4ου αιώνα 24 δημόσιες βιβλιοθήκες, οι οποίες έμειναν 'τάφοι' γιατί δε χρησιμοποιήθηκαν καθόλου από το χριστιανικό περιβάλλον. Όλη η γνώση πλέον περνάει στους κόλπους της εκκλησίας και όλα τα βιβλία καταλήγουν στα μοναστηριακά κέντρα.

Οι συνθήκες αυτές αρχίζουν να ανατρέπονται στις αρχές του 9ου αιώνα, την εποχή του Καρλομάγνου. Η εκπαιδευτική του μεταρρύθμιση επαναφέρει τα ρωμαϊκά πρότυπα στην εκπαίδευση, υιοθετεί τις λεγόμενες επτά ελευθέριες τέχνες και θεσπίζει τη δημιουργία σημαντικών συλλογών βιβλίων στις ηγεμονικές αυλές. Κυρίως εκκινεί την εκκοσμίκευση της εκπαίδευσης. Η παραγωγή και αναπαραγωγή κωδίκων εξακολουθεί να βρίσκεται στα χέρια της εκκλησίας, στα περίφημα σκριπτόρια, ωστόσο η ελληνολατινική γραμματεία δεν βρίσκεται πλέον υπό διωγμό στη Δύση, γίνεται συστηματική φιλολογική επανεκτίμηση της λατινικής κυρίως λογοτεχνίας και προετοιμάζεται το έδαφος για μια ουσιαστικότερη τομή στον πνευματικό κόσμο, που θα επέλθει με τη διαμόρφωση των γλωσσικών ιδιωμάτων τα οποία θα οδηγήσουν στις εθνικές γλώσσες της Ευρώπης.

Ώς τον 10ο αιώνα έχουμε μοναστηριακές βιβλιοθήκες και πυρήνες συλλογών βιβλίων στις αυλές των ηγεμόνων. “Με το άνοιγμα της εκπαίδευσης έξω από μοναστηριακά κέντρα αρχίζουν να δημιουργούνται σχολές, οι πυρήνες δηλαδή που θα οδηγήσουν στα πρώτα πανεπιστήμια” λέει ο κ. Στάικος εξηγώντας ότι “αυτές οι μεγάλες, κοσμικές πλέον, σχολές τελούν υπό την σκέπη πάντα της Εκκλησίας, που διαθέτει και τα οικονομικά μέσα, και υπό την υψηλή επιστασία της Αγίας Έδρας. Δημιουργούνται τα τέσσερα πρώτα πανεπιστήμια στο Παρίσι, την Μπολόνια, το Σαλέρνο και την Οξφόρδη κι εκεί πλέον απαραίτητο εργαλείο της πανεπιστημιακής ζωής είναι οι πανεπιστημιακές βιβλιοθήκες και τα συστήματα διαμόρφωσης σχολικών βιβλίων, τα οποία να είναι προσιτά σε κάθε φοιτητή, ακόμα και σ' αυτούς που δεν είχαν την οικονομική ευχέρεια να τα αποκτήσουν, τα λεγόμενα 'αποτμήματα' του βιβλίου”.

Εκτός απ' αυτήν την περιπετειώδη διαδρομή, ο τόμος παρακολουθεί όλη τη διαδικασία της εξέλιξης του πανεπιστημικού βιβλίου και της οργάνωσης και λειτουργίας των πανεπιστημιακών βιβλιοθηκών “με βιβλιοθηκονομικούς όρους αντίστοιχους με τους σημερινούς”. Στον τόμο τη δική τους θέση κατέχουν οι συλλογές βιβλίων που δημιουργούν εξωεκκλησιαστικοί λόγιοι, η συγκρότηση των πρώτων βασιλικών βιβλιοθηκών όπως αυτή του Καρόλου Ε' της Γαλλίας, το χρονικό και η τύχη της παπικής βιβλιοθήκης κατά τη μεταφορά της παπικής έδρας από τη Ρώμη στην Αβινιόν, ενώ γίνεται συστηματική αναφορά στον διαχρονικό ρόλο του βιβλιοφύλακα. Διαβάζουμε μάλιστα σ' αυτό το σημείο πως αρκετοί βιβλιοφύλακες, προκειμένου να εξασφαλίσουν την επιστροφή των δανεικών βιβλίων, τα χαρακτηρίζουν κώδικες με αναθέματα και κατάρες προκειμένου να εκφοβίζουν τους διαπνεόμενους από το σκεπτικό ότι “η κλοπή του βιβλίου δεν είναι κλοπή!” αλλά συμμετοχή σε μια πνευματική διαδικασία που δεν μπορεί να έχει υλική υπόσταση. Διαβάζουμε επίσης στο περίφημο “Philobiblon”, το “ευαγγέλιο” του βιβλίου, που έγραψε ο λάτρης του βιβλίου και παθιασμένος συλλέκτη Richard de Bury το 1344, ότι “τα βιβλία είναι οι δάσκαλοι που μας διδάσκουν χωρίς σκληρά λόγια, χωρίς ενδύματα ή χρήματα. Αν τα πλησιάσεις, δεν κοιμούνται, αν ερευνώντας τα ρωτήσεις, δεν αποκρύπτουν τίποτα”.

Παρακολουθούμε όμως και μια άλλη ιστορία άρρηκτα συνδεδεμένη με τη Βιβλιοθήκη. Ο Κωνσταντίνος Σπ. Στάικος, υπό την άλλη του ιδιότητα, του αρχιτέκτονα, επιλέγει να κλείσει τον τόμο με την ιστορία της αρχιτεκτονικής των βιβλιοθηκών της περιόδου. “Οι πρώτες χριστιανικές βιβλιοθήκες σε όλη τη διάρκεια της μεσαιωνικής περιόδου δεν είναι τίποτα άλλο από χώροι φύλαξης. Τα απρόσωπα αυτά δωμάτια θα αρχίσουν σιγά-σιγά να διαφοροποιούνται και να μετατρέπονται σε βιβλιοθήκες-αναγνωστήρια με στοιχειώδη αρχιτεκτονικά χαρακτηριστικά, με τη θεμελίωση των πανεπιστημίων και των κολεγίων”.

Μετά την ολοκλήρωση και του πέμπτου τόμου, ο οποίος θα πραγματεύεται την Ιστορία της βιβλιοθήκης στην περίοδο της Αναγέννησης, από τον Πετράρχη στον Μιχαήλ Άγγελο, (15ος-16ος αι.), το έργο μέσα στο 2012 θα κυκλοφορήσει επίσης σε πιο οικονομική έκδοση, επίσης πεντάτομη, με περιορισμένη εικονογράφηση.

Κρημνιώτη Π.

Η ΑΥΓΗ: 25/04/2010

Τα άρθρα στη "ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ" της "Ελευθεροτυπίας"

Κοινωνικός απομονωτισμός
Προ δέκα ετών, ο Βαγγέλης Ραπτόπουλος είχε εκδώσει ένα βιβλίο με επτά ιστορίες («Βαθύς και λυπημένος, όπως κι εσύ»), που εκτυλίσσονται σε έναν τόπο δικής του επινόησης.


ΟΙ "ΚΛΑΣΙΚΟΙ" της νέας χιλιετίας Απληστία: θανάσιμη νόσος της εποχής
Εργα του 21ου αιώνα που θα αφήσουν εποχή Ο κόσμος, σύμφωνα με τη Γέλινεκ, χωρίζεται στους έχοντες και σ' εκείνους που εποφθαλμιούν τα κεκτημένα των άλλων. Ο αγώνας για την απόσπαση της ξένης ιδιοκτησίας μπορεί να γίνει αδυσώπητος, καθώς κάποιοι γίνονται αδίστακτοι όταν αποφασίζουν να αρπάξουν αυτό που οι ίδιοι θεωρούν πως τους ανήκει.


Υίωση
Παράφωνοι στοχασμοί για την ποίηση με αφορμή το κείμενο του Ευγένιου Αρανίτση Το «ένθετο» κείμενο του Ευγένιου Αρανίτση στο Σύσσημον του ποιητή Νίκου Παναγιωτόπουλου1 αφήνει προγραμματικά έξω το εκτός: ό,τι θα πρέπει να εννοηθεί, όχι απλώς ως ε-ξενισμένο Εγώ, αλλά ως το Αλλο. Ο,τι είναι μη παριστώμενο και, εντούτοις, ζητά να παρασταθεί.


Ιστορίες σε εξοχικά τοπία
Πόσα ερωτήματα χωρούν σε ένα τριήμερο; Το κατά Σλινκ Σαββατοκύριακο προτίθεται να περιλάβει όσα περισσότερα γίνεται, σε σχέση με ένα αιχμηρό πολιτικό ζήτημα: την αποδοχή ενός (πρώην;) τρομοκράτη από τον οικογενειακό και πολιτικό του περίγυρο και την ίδια την κοινωνία.


Οι ισχυροί χαρακτήρες
Η Χρύσα Κουράκη, που γεννήθηκε το 1974 στην Αθήνα, εργάζεται στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση και έχει εκπονήσει διδακτορική διατριβή με θέμα «Οι λογοτεχνικοί χαρακτήρες στο πεζογραφικό έργο της Ζωρζ Σαρή 1969-1995». Στο βιβλίο της αυτό επιχειρεί μια λεπτομερή περιγραφή και ανάλυση των μυθιστορηματικών χαρακτήρων στο έργο της Ζωρζ Σαρή.


Ο φόνος είχε καταντήσει πολύ μπανάλ
Ηδη από την εποχή του Ντάσιελ Χάμετ και του Ρέιμοντ Τσάντλερ το λεγόμενο αστυνομικό μυθιστόρημα, ιδίως στη νουάρ εκδοχή του, ενείχε έντονες πολιτικές αιχμές, ασκώντας κριτική σε κοινωνικές τάσεις και ατομικές συμπεριφορές, θίγοντας την παρακμή και τη διαφθορά θεσμών και προσώπων, εξάροντας συνάμα, με μια πικρή μελαγχολία κι ένα υποδόριο χιούμορ, τον ρομαντισμό, την αξιοπρέπεια, την απόλυτη εντιμότητα.


Σχετικά με την προβληματική της τρέλας
Το να θελήσει κανείς να προσεγγίσει το φαινόμενο της τρέλας ορίζοντάς την ως απόκλιση από μια κατάσταση που τίθεται ως φυσιολογική, οδηγεί τόσο σε αντιφάσεις όσο και σε αμηχανία όσον αφορά τον προσδιορισμό τούτης της δήθεν φυσιολογικής κατάστασης, η οποία θ' αποδειχθεί σε τέτοιο βαθμό συμβατική ως όρος, ώστε να χάσει το νόημά της.


Η φιλοσοφία ως κριτική της θεολογικής αποξένωσης
«Η θρησκεία είναι [...] η παιδική ουσία του ανθρώπου. Ή: στη θρησκεία ο άνθρωπος είναι ένα παιδί. Το παιδί δεν μπορεί να πραγματοποιήσει τις επιθυμίες του μέσω της δικής του δύναμης, μέσω αυτενέργειας, αλλά στρέφεται με παρακλήσεις στα όντα από τα οποία αισθάνεται και ξέρει ότι εξαρτάται, στους γονείς του, προκειμένου μέσω αυτών να λάβει ό,τι επιθυμεί.


Συνταγές μαγειρικής για γυναίκες συγγραφείς
Στον απόηχο της επικαιρότητας, κι αφού βρεθήκαμε προσφάτως, με τον τρόπο που βρεθήκαμε, σε Μεξικό και Κούβα, το χοιρινό με δενδρολίβανο θα ήταν μια καλή επιλογή.


Χορεύετε, παρακαλώ;
Ο χώρος του χορού έχει επιδείξει τα τελευταία χρόνια έναν αξιοθαύμαστο δυναμισμό. Η δυναμική αυτή φαίνεται από τη θεαματική αύξηση του αριθμού των χορευτικών ομάδων, την εισαγωγή του χορού στα προγράμματα διδασκαλίας των δημόσιων ολοήμερων και των ιδιωτικών σχολείων, τη διοργάνωση από ιδιωτικούς, κυρίως, φορείς σεμιναρίων σχετικών με την κίνηση, στα οποία διδάσκουν ειδικοί από την Ευρώπη και την Αμερική.


Στον μαγικό καθρέφτη του χρόνου
Η δικαστικός Σταυρούλα Δημητρίου ξεκίνησε τη λογοτεχνική της καριέρα με μία ποιητική συλλογή (Ποίηση, εκδοτικός οίκος Α. Α. Λιβάνη, Αθήνα 2001, σ. 50). Η έννοια της Δικαιοσύνης είναι βασικός άξονας του έργου της. Στο ποίημα με τίτλο «Η συνείδησή σου» (σελ. 32) δίνει έμφαση στο σκληρό «από σίδερο» τρίγωνο της συνείδησης που πρέπει «να σ' αγκυλώνει / να σε ματώνει / σαν χρειασθεί».


Ενα βιβλίο για σπουδαστές και όχι μόνο
Ενας Γάλλος ελληνιστής και ιστορικός μπροστά στο μοναδικό φαινόμενο της ελληνικής γλώσσας Από την πρώτη ματιά, απ' το πρώτο ξεφύλλισμα καλύτερα αυτού του ιστορικού εγχειριδίου του γάλλου ελληνιστή Henri Tonnet, μένει κανείς με την εντύπωση ότι το γαλλικό κοινό, για το οποίο άλλωστε γράφτηκε, θα πρέπει να αισθάνθηκε ευγνωμοσύνη για το φως που αποπειράθηκε να ρίξει με τη γλωσσολογική και ιστορική του γνώση πάνω σε μια γλώσσα που από πολύ παλιά, από την πρώτη συνάντησή της με τη Ρώμη αλλά και τους βαρβάρους, θεωρήθηκε, όχι μόνον απ' τους απλούς ανθρώπους, αλλά και απ' τους μορφωμένους, ως η πιο ολοκληρωμένη, πλούσια και συνάμα η πιο δύσκολη γλώσσα που μιλήθηκε ή γράφτηκε ποτέ πάνω στη γη.


Η βασανισμένη ψυχή του ποιητή Ταρκόφσκι
Το κοινό γνωρίζει τον καλλιτέχνη μέσα από το έργο του. Υστερα και οι δύο μένουν μόνοι τους, με τον εαυτό τους. Η σχέση δεν μπορεί να πάει παραπέρα, εκτός κι αν ο δημιουργός απλώσει το χέρι του.


Πολιορκίες και αναταράξεις
Από την ίδρυσή της στις 16 Μαΐου 1703 από τον Μέγα Πέτρο ώς τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο, η πόλη αυτή ποτέ δεν έφτασε πιο κοντά στην απόλυτη καταστροφή απ' ό,τι κάτω από την επέλαση της ναζιστικής Γερμανίας.


Η λογοτεχνία του διχασμένου υποκειμένου
Μερικοί άνθρωποι θέλουν να γίνουν διάσημοι και να τους ξέρει όλος ο κόσμος. Δεν σκέφτονται σωστά όμως. Δεν έχει σημασία ποιος σε ξέρει ή ποιος είσαι. Σημασία έχει να είσαι κάτι περισσότερο από τον εαυτό σου.


Κομπόδεμα για την αιωνιότητα
Τώρα το καλοκαίρι είναι πάντα ευχάριστο τα βιβλία των διακοπών να αντισταθμίζουν το νήδυμο αποκάρωμα του παραθεριστή με θυελλώδεις περιπέτειες, όλως τερπνές παρά θίν' αλός. Και τι καλύτερο για την παραλία από ένα μυθιστόρημα που διαδραματίζεται σε ένα ελληνικό νησί, ταμένο στον Μαμωνά, γι' αυτό και επονομαζόμενο «νησί του θείου Σκρουτζ»;


Ο βασιλιάς με κοντό παντελόνι
Οταν μπήκα στο Κύτταρο, το «Father of night» απ' την εκτέλεση των Manfred Mann με πήρε αμέσως απ' τα μούτρα. Τι κάνεις εδώ, μου λέει. Πώς γίνεται να ενηλικιώνεσαι προς τα πίσω; Του έδειξα την ταυτότητά μου από το «Μουσικό Εξπρές» και πέρασα.

•