Την Σοφία Νικολαϊδου βράβευσαν τα (δε)κατα

• Καλύτερο ελληνικό μυθιστόρημα του 2010 το «Απόψε δεν έχουμε φίλους»
• Γρηγόρης Μπέκος, ΤΟ ΒΗΜΑ: 28/6/2011

Για πέμπτη συνεχή χρονιά, το βράδυ της Δευτέρας 27 Ιουνίου 2011, έγιναν οι απονομές για το βραβείο The Athens Prize for Literature 2011 από το λογοτεχνικό περιοδικό (δε) κατά στο Citylink της Στοάς Σπυρομήλιου στο κέντρο της Αθήνας.

Το περιοδικό βραβεύει κάθε χρόνο δυο μυθιστορήματα, ένα ελληνικό και ένα ξενόγλωσσο.

Το βραβείο για το καλύτερο ελληνικό μυθιστόρημα του 2010 απονεμήθηκε στη Σοφία Νικολαϊδου για το βιβλίο της «Απόψε δεν έχουμε φίλους» (Μεταίχμιο) ενώ το βραβείο του καλύτερου ξενόγλωσσου μυθιστορήματος που κυκλοφόρησε την περασμένη χρονιά στα ελληνικά, απέσπασε ο ιρανός συγγραφέας Σαχριάρ Μαντανιπούρ για το βιβλίο του «Λογοκρίνοντας μια ιρανική ερωτική ιστορία» (Πατάκης).

Ρωσία καλεί ανθρωπότητα

• Γράφει η Σοφία Νικολαΐδου, ΤΑ ΝΕΑ, Σάββατο, 28 Αυγούστου 2010

Ενα συγγραφικό ταμπεραμέντο που δεν συμβιβαζόταν με τίποτα. Ο Αντρέγιεφ υπήρξε το λογοτεχνικό αστέρι της εποχής του. Χιλιάδες αντίτυπα, διθυραμβικές κριτικές. Στα έργα του θέτει σπαρακτικά φιλοσοφικά ερωτήματα και εστιάζει σε πολύπλοκες ψυχολογικές καταστάσεις. Ρώσικος ρεαλισμός, που καταβυθίζεται στην ανθρώπινη ύπαρξη

Ο Αντρέγιεφ (1871-1919) υπήρξε πρωτότυπος και αμφιλεγόμενος. Εζησε σε μια εποχή κρίσεων και ανατροπών στη Ρωσία- και στον κόσμο ολόκληρο. Η παλιά τάξη πραγμάτων καταποντιζόταν, ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος σφράγιζε, με άφθονο αίμα, το τέλος μιας εποχής. Καταθλιπτικός, ταλανιζόταν από κρίσεις αμφιβολίας. Πότης και ασυμβίβαστος. Προσπάθησε ανεπιτυχώς να αυτοκτονήσει, όταν ήταν φοιτητής. Σπάνιο ταλέντο στη φωτογραφία, έγραψε διηγήματα και θεατρικά έργα. Οι κριτικοί τσακώνονταν ποιος θα τον εγκωμιάσει πρώτος. Οι εκδόσεις των έργων του εξαντλούνταν λίγες μέρες μετά την πρώτη τους κυκλοφορία. Οι αναγνώστες τον μισούσαν ή τον λάτρευαν. Η λογοκρισία απαγόρευε τις παραστάσεις του. Η κόμισσα Τολστόι ζήτησε την κεφαλή του επί πίνακι, γιατί εξέθετε τα σεξουαλικά προβλήματα των νέων. «Θέλω να γίνω ο απόστολος της αυτοκαταστροφής. Θέλω με το βιβλίο μου να επηρεάσω τη λογική, τα συναισθήματα, τα νεύρα του ανθρώπου, ολόκληρη τη ζωώδη του φύση», σημείωνε στο ημερολόγιό του. Η τρανταχτή επιτυχία ξεχνιέται, τις περισσότερες φορές, μετά θάνατον. Η λήθη είναι η αναγνωστική μοίρα των πολύ επιτυχημένων. Ο Αντρέγιεφ διέψευσε τα λογοτεχνικά προγνωστικά.

Στο διήγημα «Η σκέψη», ο γιατρός Ιγκνάτγεβιτς Κερζέντσεφ διαπράττει φόνο. Κλείνεται σε ψυχιατρείο. Η αστυνομική έρευνα μελετά τα ημερολόγιά του. Αυτά αποτελούν τη βάση της δικαστικής πραγματογνωμοσύνης. Ο αφηγητής αναφέρεται στο θύμα του, τον Αλεξέι Κωνσταντίνοβιτς Σαβιέλοφ, στενό του φίλο από το γυμνάσιο, και στη σύζυγο του φίλου του Τατιάνα Νικολάγεβνα. Θυμίζει ότι της έκανε πρόταση γάμου, δυο χρόνια προτού εκείνη επιλέξει τον Αλεξέι.

Μέσα από έναν σπαρακτικό μονόλογο, ο αφηγητής, μιλάει για το έγκλημα και την τρέλα.

Αναφέρεται στον Ντοστογιέφσκι και τον Μωπασάν. Ψαύει τη σκοτεινή ρίζα της παράνοιας. Την τυφλή αφετηρία της. Εκφυλισμός ή απόφαση; Για ποιο λόγο δολοφονεί τον φίλο του ο γιατρός; Επειδή αγαπούσε την Τατιάνα, όπως ο ίδιος αποκαλύπτει; Ή επειδή η Τατιάνα αγαπούσε τον άντρα της, όπως επιμένει η ίδια; Μέσα στον στρόβιλο της αφηγηματικής τρέλας, κάθε παραλογισμός ακούγεται λογικός και πειστικός.

Τρέλα και βία: το κεφάλι του θύματος γίνεται κομμάτια. Σαλεμένος νους και υπερβολική προσοχή, ταυτόχρονα. Συναισθηματικό χάος και νοητική ευταξία. Ο αφηγητής αναπτύσσει τον πρωτοπρόσωπο λόγο του κι εμείς ακούμε τη φωνή του να ανεβοκατεβαίνει κλίμακες αισθημάτων, να χτίζει και να γκρεμίζει σκέψεις και λογικές συνεπαγωγές, να αντηχεί σε ένα άδειο δωμάτιο.

• Ομοβροντία

Στο δεύτερο διήγημα του τόμου, με τίτλο «Ο κυβερνήτης», ο κυβερνήτης Πιοτρ Ιλιτς αναγκάζεται να αντιμετωπίσει έξαλλους εργάτες εργοστασίου, μετά από τρεις εβδομάδες απεργίας. Πετούν πέτρες, πληγώνουν τον αρχηγό της αστυνομίας. Ο κυβερνήτης κάνει νόημα. Ακολουθεί ομοβροντία πυρών. Σαράντα επτά νεκροί, ανάμεσά τους εννιά γυναίκες και τρία παιδιά. Τρία μικρά κοριτσάκια.

Ο κυβερνήτης ζητά να δει τα πτώματα, σηκώνει το πανί που τα σκεπάζει. Αρχίζει η αντίστροφη μέτρηση. Μέσα από μια πλοκή χωρίς τρανταχτά γεγονότα, μέσα σε μια ασφυκτική ατμόσφαιρα, ο κυβερνήτης θεωρείται ξεγραμμένος. Ολοι τον αντιμετωπίζουν σαν μέλλοντα νεκρό: η γυναίκα του, η οικογένειά του, οι άνθρωποι γύρω του. Η περιοχή βοά: κάποιος θα τον σκοτώσει. Το δίχτυ πέφτει πάνω του αναπόδραστο κι αρχίζει να τον σφίγγει.

Πάνω σ΄ αυτόν τον καμβά, σκηνοθετείται ένα από τα πιο ατμοσφαιρικά διηγήματα που έχω διαβάσει. Με λεπταίσθητες πινελιές, πεταμένα λόγια και ασήμαντες πράξεις, όλοι πείθονται πως αυτό που είναι να συμβεί θα συμβεί. Και πράγματι συμβαίνει, ως αυτοεκπληρούμενη προφητεία.

Ο κυβερνήτης δέχεται επιστολές, απειλές, συμβουλές. Δεν εγκαταλείπει το πόστο του. Η κάθε φράση μετεωρίζεται και, την ίδια στιγμή, παίρνει τη θέση της στο αφηγηματικό σχέδιο. Η μετάφραση του κειμένου, με τον αφηγηματικό ρυθμό σε πλήρη ένταση, επιλέγει και συναρμόζει τις λέξεις της με συγγραφική μαεστρία.

Χολή για τους τεμπέληδες της εύφορης κοιλάδας

Γράφει η Σοφία Νικολαΐδου, ΤΑ ΝΕΑ, Σάββατο, 17 Ιουλίου 2010

• Ποιος είναι το καλύτερο μοντέλο για έναν ζωγράφο; Αυτός που παριστάνει τον εαυτό του ή αυτός που μιμείται; Ο Χένρι Τζέιμς γράφει μια νουβέλα για την αλήθεια στην τέχνη. Και ειρωνεύεται την παταγώδη αποτυχία κακομαθημένων αργόσχολων που πιστεύουν πως τους ανήκει το παν

«Αυτό που θέλω να αναπαραστήσω είναι η αμήχανη, αναποτελεσματική, ανεπαρκής φύση της προσπάθειας [των ηρώων], αλλά και να δείξω πώς αυτή απεικονίζει, για ακόμη μια φορά, τον αιώνιο ερασιτεχνισμό των Αγγλων: την παταγώδη αποτυχία ανθρώπων ρηχών, απαράσκευων, χωρίς επαγγελματική κατάρτιση, όταν έρχονται αντιμέτωποι με ανθρώπους ασκημένους, ανταγωνιστικούς, ευφυείς, όσους δηλαδή διαθέτουν πραγματικά προσόντα- σε οποιονδήποτε χώρο και σε κάθε περίσταση». Αυτά σημείωνε ο Χένρι Τζέιμς στο τετράδιό του 1891. Πράγματι, έναν χρόνο μετά δημοσίευσε μια νουβέλα με τίτλο Το Αυθεντικό. Στο ευσύνοπτο αφήγημά του πραγματευόταν το μέγα θέμα της μίμησης στην τέχνη. Οχι μόνο αυτό: σατίριζε την υψηλή κοινωνία της Αγγλίας.

• Συγγραφικό σπίρτο

Ανθρωποι χωρίς προσόντα, χωρίς μόρφωση, χωρίς ευφυΐα. Καλοβαλμένοι βέβαια, καλοντυμένοι σίγουρα. Ανθρωποι που πιστεύουν πως δικαιούνται τα πάντα, μόνο και μόνο επειδή υπάρχουν. Ανθρωποι που έχουν μάθει να περιφέρουν την ύπαρξή τους- σαν τα ζώα. Αυτό ήταν το συγγραφικό σπίρτο του Χένρι Τζέιμς. Ομως δεν του ταίριαζαν το υψωμένο δάχτυλο και η καταγγελία. Οι λεπτοί συγγραφικοί τρόποι του επέβαλαν μυθοπλασία, εικόνες, δράση. Στα σημειωματάριά του αναγράφει τους προβληματισμούς του και απορρίπτει το προφανές. Σχεδιάζει το κείμενό του, στην αρχή, θεωρητικά.

Ο Χένρι Τζέιμς (1843-1916), βέρος Νεοϋορκέζος που εγκαταστάθηκε στην Αγγλία και συναναστράφηκε τους μέγιστους ευρωπαίους συγγραφείς του καιρού του, έγραψε μυθιστορήματα, διηγήματα, νουβέλες, ταξιδιωτικά δοκίμια και δοκίμια ποιητικής. Το θέμα της τέχνης υπήρξε το κέντρο των συγγραφικών εμμονών του.

Στη νουβέλα Το Αυθεντικό (Τhe real thing) ένας ανερχόμενος ζωγράφος δέχεται την αιφνιδιαστική επίσκεψη δύο ευυπόληπτων μελών της υψηλής κοινωνίας. Ο πενηντάρης ταγματάρχης Μόναρκ και η πολύ ωραία - και ολίγον σιτεμένη- συμβία του εμφανίζονται στο ατελιέ τού ζωγράφου- αφηγητή. Ο αφηγητής στην αρχή πιστεύει πως πρόκειται για καινούργιους πελάτες που θα του αναθέσουν να ζωγραφίσει το πορτρέτο τους. Μετά καταλαβαίνει ότι, παρά την εντυπωσιακή ενδυμασία και το παράστημα, το ζευγάρι έχει έρθει για να ζητήσει δουλειά. Ο ζωγράφος μας βιοπορίζεται από εικονογραφήσεις ρομάντζων και λογοτεχνικών έργων. Χρησιμοποιεί ως μοντέλα του λαϊκούς ανθρώπους, οι οποίοι έχουν «εικαστική αίσθηση» και ξέρουν να μεταμορφώνονται. Η Μις Τσαρμ, για παράδειγμα: μια αμόρφωτη τσαπερδόνα με έμφυτο θεατρικό τάλαντο και ξεχωριστή ικανότητα μεταμόρφωσης. Ή ο Ορόντε: ένας ιταλός κατεργάρης, που αναδεικνύεται σε έξοχο μοντέλο και αποτελεσματικό υπηρέτη του καλλιτέχνη. [...] ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ

Μυθιστόρημα τεκμηρίων

• Σοφία Νικολαΐδου
• Απόψε δεν έχουμε φίλους, εκδόσεις Μεταίχμιο, σ. 278, ευρώ 8,04 

Πέρασε η εποχή που οι συγγραφείς προηγούνταν των ιστορικών, ασχολούμενοι με ορισμένα «καυτά» θέματα τα οποία οι ιστορικοί δίσταζαν να αγγίξουν. Με την αλλαγή αιώνα, οι ιστορικοί, παραδειγματιζόμενοι από τις κατευθύνσεις της έρευνας σε άλλες χώρες, εξόρμησαν στις λεγόμενες σκοτεινές περιόδους της νεοελληνικής ιστορίας, ανυπομονώντας να καλύψουν το κενό. Σήμερα πλέον, είναι αυτοί που σέρνουν τον χορό. Οσο για τους συγγραφείς, όχι μόνο ακολουθούν αλλά διαγκωνίζονται ποιος πρώτος θα «τσιμπολογήσει» από τα επίλεκτα θέματα, που εξακολουθούν να κινούν το ενδιαφέρον του αναγνωστικού κοινού, παρότι έχουν ατονήσει οι παλαιότερες ιδεολογικές φορτίσεις. Από μια άποψη, δικαιολογημένοι, αφού σήμερα το μυθιστόρημα προβάλλεται και εκτιμάται, σχεδόν αποκλειστικά, με βάση το θέμα του ενώ η ποιότητα της γραφής περνάει, αν περνάει, στα ψιλά της κριτικογραφίας.

Πριν από δεκαέξι χρόνια, όταν οι συγγραφείς κρατούσαν ακόμη την πρωτοπορία, είχε εκδοθεί ένα πρώτο μυθιστόρημα για τους Ταγματασφαλίτες στην Κατοχή. Ηταν το Ορθοκωστά του Θανάση Βαλτινού, που μπορεί να μην έγινε μπεστ σέλερ, τάραξε όμως αρκούντως την εγχώρια διανόηση. Φθινόπωρο 2009 ο Νίκος Δαββέτας επανέφερε στο προσκήνιο τους συνεργάτες των Γερμανών, μεταφέροντας τον τόπο δράσης από το αρκαδικό μοναστήρι της Ορθοκωστά στην κατοχική Θεσσαλονίκη. Ο ήρωάς του ανήκει στη γερμανόφιλη οργάνωση «Εθνική Ενωση» και πλούτισε με τις περιουσίες των εκτοπισμένων Εβραίων. Ο συγγραφέας στηρίζεται σε στοιχεία πρόσφατων ιστορικών μελετών, όπως όμως δείχνει και ο τίτλος του μυθιστορήματός του, «Η Εβραία νύφη», η έμφαση δίνεται στις τύχες των Εβραίων.

Μέρος από το ιστορικό υλικό που ο Δαββέτας άφησε ανεκμετάλλευτο τροφοδότησε το καινούριο μυθιστόρημα της Σοφίας Νικολαΐδου, που εκδόθηκε έξι μήνες αργότερα. Δεν είναι η πρώτη φορά που η συγγραφέας καταφεύγει στα ιστορικά τεκμήρια. Ηδη, στο πρώτο της μυθιστόρημα, «Πλανήτης Πρέσπα», παραθέτει αποσπάσματα από τις χρονογραφίες του Γεωργίου Κεδρηνού και του Ιωάννη Σκυλίτζη. Εδώ όμως δεν αρκέστηκε στο «τσιμπολόγημα», αλλά δανείστηκε αυτούσια κείμενα, πρόσωπα, συμβάντα, ακόμη και σκηνές. Με άλλα λόγια, τα ιστορικά τεκμήρια, από απλό διάνθισμα μεταβάλλονται σε κύριο πλέγμα ύφανσης της μυθοπλασίας. Κατά τα άλλα, όπως και το πρώτο της μυθιστόρημα, κατατάσσεται στην κατηγορία του πανεπιστημιακού μυθιστορήματος, με χώρο δράσης, και πάλι, το Αριστοτέλειο. Τελικά, στα λιγοστά εγχώρια πανεπιστημιακά μυθιστορήματα, το Αριστοτέλειο κατέχει τα πρωτεία. Ακόμη και το μυθιστόρημα της Σωτηρίας Σταυρακοπούλου, «Σπάνιες αλήθειες», που τοποθετείται στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, το Αριστοτέλειο έχει ως πηγή έμπνευσης.

Οι δύο συγγραφείς «φωτογραφίζουν» καθηγητές της Φιλοσοφικής Σχολής του Αριστοτέλειου χρησιμοποιώντας ως ονόματα των ηρώων τους παράγωγα της λέξης άστρο. Μόνο που αναφέρονται σε διαφορετικές εποχές. Ο Αστροπολίτης της Σταυρακοπούλου είναι εξηντάρης το 2008, ο Αστερίου της Νικολαΐδου, το 1985. Γιος εργάτη ο Αστερίου, υπήρξε παιδί του κατηχητικού, μεταπτυχιακός υπότροφος στη Γερμανία και βεντέτα του αμφιθεάτρου. Απολύθηκε και φυλακίστηκε επί Δικτατορίας, ενώ αρθρογραφεί σε μεγάλη εφημερίδα. Ωστόσο, οι όποιες συσχετίσεις διασκεδάζονται, καθώς πρόκειται για καθηγητή της νεότερης ιστορίας και όχι της φιλολογίας.

Το μυθιστόρημα της Νικολαΐδου έχει την ίδια δομή με το πρόσφατο της Σταυρούλας Σκαλίδη. Χωρισμένο σε επτά κεφάλαια, εναλλάσσει αφηγήσεις που εκτυλίσσονται σε δύο διαφορετικές περιόδους: τη δεκαετία του 1980 και την περίοδο από το 1934 μέχρι το 1969, με κύρια εστίαση στα χρόνια της Κατοχής. Το εύρημα της Νικολαΐδου είναι ο ετεροχρονισμός μυθοπλασίας και πραγματικότητας, καθώς στην πραγματικότητα της δεκαετίας του '80 εμφυτεύει συμπεριφορές και ιδεολογήματα του 21ου. Συγκεκριμένα, στις αρχές της δεκαετίας του 1980, ένας μεταπτυχιακός φοιτητής προτείνει ως θέμα διατριβής «Η Εθνική Υπόθεσις και οι Δωσίλογοι». Μεταπτυχιακές εργασίες με αυτό το θέμα και τα συναφή του αρχίζουν να εκπονούνται στο Αριστοτέλειο τη δεκαετία του 1990. Ακόμη και τότε χαρακτηρίζονται «πρωτοπόρες». Το 1980, όμως, σύμφωνα με το μυθιστόρημα, συναντούν σθεναρή αντίσταση από το πανεπιστημιακό κατεστημένο. Μέχρι και ο εποπτεύων καθηγητής στρέφεται εναντίον του υποψηφίου, όταν βρίσκεται αντιμέτωπος με τα πορίσματα της έρευνάς του.[...] ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ

• Από την Μ. Θεοδοσοπούλου, Βιβλιοθήκη, Σάββατο 3 Ιουλίου 2010