Νενη Πανουργια: Ο Δεκέμβρης παρήγαγε μια νέα αντίληψη αντίστασης

• Συνέντευξη στην Πολυ Κρημνιωτη 
• Η ΑΥΓΗ: 04/07/2010

• Από το ελληνικό κράτος και τους μηχανισμούς εξουσίας πολιτογραφήθηκαν ως "επικίνδυνοι πολίτες". Πολίτες δευτέρας διαλογής, μιάσματα, ληστοσυμμορίτες ή στην καλύτερη περίπτωση άνθρωποι της διπλανής πόρτας στους οποίους οι νομοταγείς πολίτες δεν ανοίγουν την πόρτα του σπιτιού τους, οι αριστεροί βίωσαν τη δική τους περιπέτεια στον σκληρό 20ό αιώνα της ελληνικής ιστορίας.

Αυτή την περιπέτεια μελετά η Νένη Πανουργιά, καθηγήτρια ανθρωπολογίας στο Πανεπιστήμιο Κολούμπια της Νέας Υόρκης, στο βιβλίο της "Dangerous Citizens: The Greek Left and the Terror of the State" (Επικίνδυνοι Πολίτες: Η ελληνική αριστερά και η κρατική τρομοκρατία) που κυκλοφόρησε πριν από περίπου ένα χρόνο στις ΗΠΑ (Fordam University Press), τιμήθηκε από την Ένωση Εκδοτών των ΗΠΑ και άρχισε μόλις να συζητιέται και στη χώρα μας, χωρίς ακόμα να έχει εκδοθεί στην ελληνική.

Μια περιπέτεια μεγάλη, στην οποία η γνωστή ανθρωπολόγος καταδύεται προκειμένου να μελετήσει αυτούς τους "επικίνδυνους" πολίτες υπό το πρίσμα της πολυπλοκότητας της ανθρώπινης ιδιοσυστασίας, αλλά και της πολύπλοκης κοινωνικής συνθήκης που διαμορφώθηκε αυτή την περίοδο. "Όλοι ξέρουμε και έχουμε, ίσως, ζήσει την εμπειρία της «διπλωμένης» εφημερίδας που μας έδινε ο περιπτεράς, τον ρόλο των θυρωρών, τις συζητήσεις που γινόντουσαν χαμηλόφωνα στα γιορτινά τραπέζια. Είναι μια εμπειρία με μακρόχρονες προεκτάσεις" λέει η Νένη Πανουργιά και προσφεύγει στην προσωπική της ιστορία: "Η μητέρα μου η οποία, ως εκπαιδευτικός, είχε μείνει αδιόριστη επί επτά χρόνια στην δεκαετία του ’50 επειδή ήταν ΕΠΟΝιτισα, έφτασε στο τέλος της ζωής της να ζει με μερική άνοια. Μέσα στην άνοια της, όμως, όταν της είπα το 2005 ότι θα πήγαινα 'στην ΕΣΑ' για μια συνέντευξη, με κοίταξε έντρομη και μου είπε 'μην τους πεις τίποτα, ο,τι και να σου κάνουν'.

Αυτή είναι η έννοια της ενσωματωμένης γνώσης και εμπειρίας, βέβαια, την οποία συναντάμε πολύ συχνά σε παρόμοιες καταστάσεις" εξηγεί. Στο βιβλίο της διερευνά τις σχέσεις των αριστερών με το κράτος, τις ταλαιπωρίες και τους τόπους εγκλεισμού τους και τις επιπτώσεις στη ζωή και τον περίγυρό τους σε οικογενειακό, φιλικό, κοινωνικό επίπεδο, διερευνά τον τρόπο με τον οποίο κατέγραψε η μνήμη όλη αυτή την περιπέτεια μέσα από μαρτυρίες και αφηγήσεις αριστερών και μη αρχειακό υλικό, ενώ παράλληλα κρατά ανοιχτό διάλογο με τη σημερινή ελληνική πραγματικότητα, με τις ανάλογες προβολές σε σημαίνοντα γεγονότα όπως η δολοφονία του Αλέξη Γρηγορόπουλου.

*“Ουσιαστικά η έρευνα αυτή ξεκίνησε” γράφετε στο βιβλίο σας “όταν άρχισα να αναρωτιέμαι”. Ποιος είναι αυτός ο 'Έλληνας αριστερός''. Τώρα που η έρευνα έχει πλέον ολοκληρωθεί, ποια είναι η απάντηση;

"Δεν υπάρχει σταθερή απάντηση. Θα έλεγα ότι ο δεξιός βρίσκεται σε σταθερή σχέση με την εννοιολόγηση και την άσκηση της εξουσίας, ενώ ο αριστερός θέτει την εξουσία και τη σχέση του μαζί της υπό διαρκή έλεγχο και διερώτηση".

* Ερευνήσατε την περιπέτεια της ελληνικής αριστεράς σε συνθήκες αποκλεισμού της από το κοινωνικό σώμα. Η πολυπλοκότητα των ιστορικών γεγονότων σε συνδυασμό με την πολυπλοκότητα της ανθρώπινης ζωής, που διαμόρφωσε αυτή την κρίσιμη περίοδο, πώς αποτυπώθηκε στην ίδια την κοινωνία και στις ζωές των ανθρώπων;

"Μια πτυχή αυτής της διττής πολυπλοκότητας είναι η έλλειψη σταθερών τύπων ανθρώπων - υπάρχουν, δηλαδή, πολλοί 'αριστεροί' ή 'δεξιοί' ή 'γυναίκες'. Επειδή η χώρα μπήκε στον Πόλεμο με ένα κοινωνικό σώμα ήδη κατακερματισμένο, βιώνοντας έναν εσωτερικό 'εμφύλιο' μετά το Ιδιώνυμο, δημιουργήθηκε μια κοινωνία μετέωρη και αμφιταλαντευόμενη: απόρριψη του κράτους, αλλά ταυτόχρονη επιθυμία για θέση στο Δημόσιο. Απαξίωση των νόμων αλλά και προσφυγή στα δικαστήρια. Έχουμε πολιτικά προοδευτικούς πολίτες που είναι κοινωνικά και επιστημονικά οπισθοδρομικοί. Και το αντίθετο. Αυτό δεν είναι υποκρισία. Καμιά κοινωνία δεν μπορεί να διατηρήσει μια άτεγκτη και άκαμπτη θέση επ’ άπειρον".

*Τι είδους άνθρωποι ήταν οι “ακίνδυνοι” πολίτες, αυτοί που έπαιρναν και εκτελούσαν τα διωκτικά μέτρα εναντίων των “επικίνδυνων” πολιτών;

"Το πολιτικό κλίμα που δημιουργήθηκε με το Ιδιώνυμο, μαζί με τον μετέπειτα υποστηρικτικό του ιστό (Επιτροπές Ασφάλειας, Πιστοποιητικά Κοινωνικών Φρονημάτων, Δηλώσεις) κατέστησε δυνατό τον διαχωρισμό μεταξύ 'ακίνδυνων' και 'επικίνδυνων'. Οι κυβερνήσεις από το Ιδιώνυμο και μετά που με διάφορα κίνητρα εκπαίδευαν 'ακίνδυνους' πολίτες (χαφιέδες), όχι μόνο δεν δημιουργούσαν πολίτες, αλλά δυσχέραιναν την ενεργό σχέση μεταξύ πολίτη/κράτους. Αυτό το κλίμα έδωσε την ευκαιρία σε πολίτες οι οποίοι δεν ήταν 'επικίνδυνοι' να διερευνήσουν και να διανύσουν την απόσταση που τους χώριζε από την εξουσία. Μαζί με τα σαφή ιδεολογικά κίνητρα που υπαγόρευσαν την εξίσωση του αριστερού με τον κίνδυνο και νομιμοποίησαν τη χρήση βίας για την εξόντωσή του, δημιουργήθηκαν οι 'φιλήσυχοι' πολίτες".

*Υπό τις συνθήκες κοινωνικού αποκλεισμού, πώς ορίζονται και οριοθετούνται οι έννοιες πόλις-πολίτης-πόλεμος;

"Ο κοινωνικός εγκλεισμός αποτελεί παρέκβαση της έννοιας της πόλης. Οπότε η έννοια της πόλης και του πολίτη μόνο κατά παρέκβαση αντιστοιχούν στην αρχική τους σημασία. Αν σκεφτούμε τη θέση του Χομπς, ότι ο πόλεμος είναι τα λύτρα που πληρώνουν οι κοινωνίες για την είσοδό τους στον πολιτισμό μέσα από την εγκαθίδρυση της πόλης και τη στελέχωσή της από τον πολίτη, τότε η χειρονομία η οποία θέτει την πόλη υπό εμπόλεμη κατάσταση με τον πολίτη σηματοδοτεί την επαναφορά της σε ένα χρόνο πριν τον πολιτισμό, μεταθέτει, δηλαδή, χρονικά την πολιτεία σε μη-πολιτική κοινωνία".

*“Δεν μπορώ να το καταλάβω! Σε όλον τον κόσμο η Ιστορία γράφεται από τους νικητές. Στην Ελλάδα, αντίθετα, γράφτηκε από τους ηττημένους, κι εμείς καταλήξαμε να πρέπει ν' απολογούμαστε κιόλας” σας λέει ένας από τους συνομιλητές σας που ανήκει στη δεξιά παράταξη. Τελικά από ποιους γράφεται η Ιστορία;

"Πάντοτε υπάρχουν δυο Ιστορίες: Η επίσημη, εκείνη που έχει πρόσβαση στην εξουσία και τους μηχανισμούς διατήρησής της γράφεται από τους νικητές, εκ των άνω και εκ του ασφαλούς. Η άλλη γράφεται εκ των κάτω και κυκλοφορεί σιωπηλά. Ο συνομιλητής μου λογοποιούσε την επιθυμία του να μην υπάρχει καν η δυνατότητα συγγραφής της 'άλλης' Ιστορίας. Γιατί, από την στιγμή που γράφεται μια άλλη Ιστορία, μια αντι-Ιστορία, θολώνει το τοπίο. Για αυτό και η πρόσφατη αναθεώρηση της Ιστορίας δεν προσπαθεί να διαφωτίσει σκοτεινά σημεία, αλλά να απονομιμοποιήσει, να καταστήσει παράνομη την αντι-Ιστορική κίνηση".

*Η εικόνα που είχε αποδοθεί στον “επικίνδυνο πολίτη” τον 20ό αιώνα πώς διαμορφώνεται στον 21ο αιώνα;

"Η χρήση του όρου 'πολίτης' στο βιβλίο δεν είναι σχηματική. Αναφέρεται συγκεκριμένα στους πολίτες ενός κράτους. Συνεπώς, ο «Μουσουλμάνος» του 21ου αιώνα δεν μπορεί να εξισωθεί με τον 'επικίνδυνο πολίτη' του 20ού, ο οποίος ελέγχει και κρίνει το κράτος του και διεκδικεί την ίση μεταχείρισή του από τον νόμο. Η σχέση της σύγχρονης Δύσης με το Ισλάμ είναι απότοκο μιας αυτοκρατορίας νεοαποικιοκρατών όπου η έννοια του 'πολίτη' δεν έχει καμιά βαρύτητα".

*Ξεκινάτε το βιβλίο σας με το ποίημα “Κάποτε θά 'ρθουν” του Λευτέρη Παπαδόπουλου που μελοποίησε ο Μίκης Θεοδωράκης και ερμήνευσε ο Παύλος Σιδηρόπουλος, και ολοκληρώνετε την αφήγησή σας με τα γεγονότα του Δεκέμβρη του 2008, όπου κατά κόρον ακούστηκε αυτό το τραγούδι. Αυτά τα σημερινά παιδιά, που αρνούνται σχεδόν όλα τα χαρακτηριστικά του 'επικίνδυνου πολίτη' της περιόδου που πραγματεύεται το βιβλίο σας, πώς εμπλέκονται σε μια ιστορία για “επικίνδυνους πολίτες”;

"Επέλεξα το τραγούδι πριν τον Δεκέμβρη. Τα παιδιά του Δεκέμβρη είχαν ελάχιστη αίσθηση της προ της ζωής τους Ιστορίας. Τα συνθήματα στους τοίχους έπαιξαν και τον ρόλο ιστορικού μαθήματος, όταν μαθητές του λυκείου ρωτούσαν: τι ήταν 'η Βάρκιζα'; 'Ο Δεκέμβρης'; Μια γνώση, όμως, ήταν σταθερή: 6 Δεκέμβρη πέθανε 'ο Παύλος'. Από κει, το νήμα της νοηματοδότησης της ιστορίας ήταν βραχύ. Ο Σιδηρόπουλος ακούστηκε τον Δεκέμβρη γιατί ήδη ακουγόταν από πριν. Η διδασκαλία της ιστορίας στους δρόμους των Εξαρχείων ήταν μια επιμορφωτική χειρονομία που επικάθησε πάνω σε μια άλλη γνώση, μιας άλλης αντίστασης που έβραζε εδώ και πολύ καιρό - απέναντι στον εφησυχασμό της δικής μας γενιάς. Έχει αναφερθεί συχνά η φουκωική θέση ότι ο Δεκέμβρης δεν παρήγαγε τίποτα, ότι το όποιο πολιτικό του έργο κατασπαταλήθηκε τότε. Διαφωνώ. Ναι μεν ο Δεκέμβρης δεν δημιούργησε σταθερό εφηβικό κίνημα, αλλά παρήγαγε μια νέα αντίληψη αντίστασης. Αυτοδιαχειριζόμενοι χώροι, καταλήψεις εγκαταλελειμμένων κτηρίων, αλληλεγγύη μεταξύ των εφήβων. Βρισκόμαστε στην μεγαλύτερη ιστορική καμπή που έχουμε βρεθεί μετά τον Εμφύλιο και τα παιδιά του Δεκέμβρη άνοιξαν ένα βαθύ ρήγμα στο συμπαγές αφήγημα περί τάξης και ευημερίας του νεοφιλελευθερισμοί.

Αριστερά, εμφύλιος, κρατική τρομοκρατία

Neni Panourgiá,

 Dangerous Citizens. The Greek Left and the Terror of the State

New York: Fordham University Press, 2009, pp. 302 

[Επικίνδυνοι πολίτες: η ελληνική αριστερά και η κρατική τρομοκρατία]

ΤΗΣ ΑΝΤΑΣ ΔΙΑΛΛΑ*Η ΑΥΓΗ: 13/06/2010

Η Νένη Πανουργιά, αναπληρώτρια καθηγήτρια Ανθρωπολογίας στο Πανεπιστήμιο Κολούμπια της Νέας Υόρκης, στο νέο της βιβλίο, με τίτλο Επικίνδυνοι πολίτες: η ελληνική αριστερά και η κρατική τρομοκρατία, αναδεικνύει το θέμα της αριστεράς και τις διώξεις εναντίον της ως μια βασική ερμηνευτική παράμετρο της ελληνικής ιστορίας του 20ού αιώνα και προσθέτει τη δική της οπτική και μεθοδολογική προσέγγιση στον καυτό διάλογο για την αριστερά, που έχει ανοίξει με αφορμή τις ιστοριογραφικές προσεγγίσεις του εμφυλίου και της μετεμφυλιακής περιόδου.

Στα κεφάλαια που απαρτίζουν το βιβλίο, «1936-1944. Η δικτατορία του Μεταξά, η Ιταλική επίθεση, η Γερμανική εισβολή, η Γερμανική κατοχή, η Αντίσταση», «1944-1945. Η Μάχη των Αθηνών», «1945-1946. Λευκή τρομοκρατία», «1946-1949: Εμφύλιος», 1950-1967: Μετά τον Εμφύλιο», 1967-1974: Η Δικτατορία», «1974-2007: Μετά την Ιστορία», μελετάται η διαδικασία κατά την οποία το κράτος συγκροτεί με τη νομοθεσία του την έννοια του «αριστερού» ως «επικίνδυνου, ύποπτου πολίτη», «εχθρού του έθνους», «επικίνδυνου και κακοποιού στοιχείου» για την κοινωνική ευταξία. Ακτινογραφεί τους τρόπους με τους οποίους, από τον πρώιμο ακόμη 20ό αιώνα, ο νόμος αφενός ρυθμίζει την καθημερινότητα και ποινικοποιεί όχι μόνο πράξεις αλλά και ιδέες, προθέσεις και οικογενειακές σχέσεις∙ αφετέρου αποκλείει, εξοστρακίζει από το σώμα των πολιτών του τους «επικίνδυνους».

Εξετάζει παραλλήλως τις σχέσεις μεταξύ του κράτους και των επικίνδυνων στοιχείων του: πώς το άτομο γίνεται πολίτης∙ πώς υποτάσσεται στο νόμο που επιχειρεί να εξουσιάσει τη ζωή του, το σώμα και το μυαλό του. Με άλλα λόγια, μελετά το πώς οι ίδιοι οι αριστεροί, αυτοί δηλαδή οι Έλληνες πολίτες που πλάστηκαν ως «επικίνδυνοι» και ύποπτοι, κατανόησαν και βίωσαν την θέση τους ως αριστερών.

Στο επίκεντρο της ανάλυσης τίθενται οι διώξεις που υπέστησαν οι «επικίνδυνοι» κατά την περίοδο 1929-1974: οι τόποι εκτοπισμού, εξορίας και τα στρατόπεδα που είναι χώροι στερήσεων, βασάνων, εξαντλητικής εργασίας, μαρτυρίου, αναμόρφωσης, εξόντωσης των διαφωνούντων. Στο πλαίσιο αυτό, η συγγραφέας δεν ενδιαφέρεται τόσο να γενικεύσει την εμπειρία του στρατοπέδου αλλά αντιθέτως να εξειδικεύσει τη διαδικασία (νομική, διοικητική, νοηματική) με την οποία μια μερίδα του πληθυσμού είναι δυνατό να εξαιρείται.

Η μέθοδος διαπραγμάτευσης αυτού του θέματος, καθώς και ο στοχασμός γύρω από τα μαζικά στρατόπεδα, εντάσσει την ελληνική εμπειρία σε ευρύτερο χώρο και χρόνο. Η Πανουργιά απευθύνεται κυρίως στο αμερικάνικο κοινό. Σχολιάζοντας την πολιτική της διακυβέρνησης Μπους, καταδεικνύει ότι αυτή έχει μια ιστορία που ανάγεται, μεταξύ άλλων, στην ελληνική περίπτωση, μετά το δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ, καθώς η χώρα υπήρξε ένα εργαστήριο για την νεοαποικιακή πολιτική των Ηνωμένων Πολιτειών μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο.

Η συγγραφέας ερευνά το θέμα της με ανθρωπολογικές μεθόδους. Διεξάγει έρευνα πεδίου στην Ελλάδα, ως μέλος μιας προοδευτικής αμερικανικής κοινότητας, και ταυτοχρόνως ως Ελληνίδα («...[η] συνεχής ανάγκη να προχωράει κανείς με τρόπο διαλεκτικό μεταξύ του εδώ και του εκεί, όντας ταυτοχρόνως κόρη, αδελφή, ανιψιά, φίλη, συνάδελφος και ερευνήτρια», σ. 17) και μάλιστα αριστερή. Όπως εξηγεί στο εισαγωγικό κεφάλαιο («1963-2008, Ιστορία, Μικροϊστορία, μεταϊστορία, εθνογραφία»), «Αυτή η έρευνα ξεκίνησε από πολύ παλιά, με πολλούς τρόπους, συνειδητούς και ασυνείδητους, ίσως από τότε που άρχισα να σκέφτομαι για την αριστερά, για το ποιος είναι αριστερός, ποιο είναι το ον το οποίο, όπως μεγάλωνα, διαπίστωσα ότι ήταν συνεχώς σε φυγή, υπό διωγμό, κυνηγημένο. Όταν μεγάλωσα, η αριστερά είχε γίνει και πάλι νόμιμη, διεκδικώντας ένα μέρος της εθνικής φαντασίας, απαιτώντας να συμπεριληφθεί στο εθνικό φαντασιακό, καταλήγοντας στο να θέτει τους όρους της συζήτησης, ενσωματώνοντας παραμύθι και ιστορία σε ένα μοναδικό αφήγημα που δεν διέκρινε πλέον το ένα από το άλλο» (σ. 17). Η συνειδητή ανατροπή των ορίων μεταξύ έρευνας πεδίου και προσωπικής εμπειρίας και η ενεργός συμμετοχή της ερευνήτριας κατά τη διάρκεια των συνεντεύξεων, που δεν περιορίζει τον ρόλο της σε παθητική ακροάτρια αλλά λειτουργεί ως ενεργή συζητήτρια, υπογραμμίζουν όχι μόνο τη διαλογική σχέση μεταξύ υποκειμένου και αντικειμένου της έρευνας αλλά και την υποκειμενικότητα κάθε αφηγήματος, ακόμη και αυτού που συντάσσεται με αυστηρά επιστημονικά κριτήρια.

Η Πανουργιά χρησιμοποιεί εθνογραφικές συνεντεύξεις, αρχειακό υλικό, αδημοσίευτες προσωπικές αφηγήσεις και αναμνήσεις πολιτικών κρατουμένων και διαφωνούντων, αριστερών αλλά και μη αριστερών, προκειμένου να εξετάσει το πώς οι διώξεις βιώνονταν στο επίπεδο της καθημερινότητας, τόσο από τους αριστερούς όσο και από τους αντιπάλους τους∙ πώς αισθήματα και εμπειρίες επηρέασαν προσωπικές σχέσεις και συμπεριφορές∙ πώς διαμόρφωσαν μνήμες. Ωστόσο, αυτός ο εθνογραφικός εξοπλισμός συνδιαλέγεται με την ιστορία, με την πολιτική ιστορία της Ελλάδας ιδωμένη σε μια παγκόσμια προοπτική. Το χρονολόγιο που παρατίθεται στα παραρτήματα του βιβλίου εξυπηρετεί αυτή ακριβώς την ανάγκη.

Το κυρίως κείμενο του βιβλίου συνοδεύεται από ένα παράλληλο κείμενο, τα «Πάρεργα». Διαβάζοντας και τα δύο κείμενα, ξεχωριστά ή ταυτοχρόνως (ακολουθώντας δηλαδή τις συνδέσεις που κάνει η ίδια η συγγραφέας), ο αναγνώστης αναγνωρίζει έναν πλουραλισμό θέσεων και φωνών. Η πρόθεση της Πανουργιά είναι να υποστηρίξει σε τελευταία ανάλυση ότι η ιστορία που αφηγείται δεν είναι σταθερή∙ ότι σε κάθε αφήγημα για την ιστορία της αριστεράς στην Ελλάδα παρεισφρέουν φωνές από το περιθώριο, που όταν τις ακούμε και τις λαμβάνουμε υπόψη κατανοούμε πληρέστερα την πολυπλοκότητα των κοινωνικών και των ιστορικών διαδικασιών.

Η ιστορία (με τις ιστορίες της) που αφηγείται η εν λόγω μελέτη είναι επιπλέον μια ιστορία ανοικτή. Η ίδια η συγγραφέας επιχειρεί συνεχώς να κάνει την προβολή στην σύγχρονη πολιτική κουλτούρα της Ελλάδας, διευρύνοντας τα χρονολογικά όρια της μελέτης της για να συμπεριλάβει την υπόθεση της «17 Νοέμβρη», ενώ, όπως εξηγεί, θα επιθυμούσε να συμπεριλάβει και το νεανικό ξέσπασμα του 2008 για τη δολοφονία του Αλέξη Γρηγορόπουλου. Υπόσχεται όμως να το πράξει στην ηλεκτρονική μορφή του βιβλίου της (www.dangerouscitizens.columbia.edu). Η χρήση των νέων τεχνολογιών στην προκειμένη περίπτωση συμβάλει ακριβώς στο να υπογραμμίσει αυτή την ανοικτή διαδικασία. Το βιβλίο έτσι αποκτά μια ιδιαίτερη επικαιρότητα στην τωρινή συγκυρία, όπου συχνά στον επιστημονικό, πολιτικό και δημόσιο λόγο στιγματίζονται οι κοινωνικοί αγώνες και συζητείται ο ρόλος της αριστεράς στην κρίση του πολιτικού συστήματος. Εξάλλου, ιστορικά η έννοια του αριστερού ή του επικίνδυνου για την δημόσια τάξη πολίτη έχει εννοιολογηθεί και εννοιολογείται διασταλτικά: συνδικαλιστής, κομμουνιστής, αναρχικός, τρομοκράτης...

*Η Άντα Διάλλα είναι ιστορικός

Ο Κλοντ και ο Οιδίποδας

• ΑΠΟΛΟΓΙΣΜΟΣ

της ΝΕΝΗΣ ΠΑΝΟΥΡΓΙΑ | ΤΟ ΒΗΜΑ, Κυριακή 8 Νοεμβρίου 2009

Ο ανθρωπολόγος και φιλόσοφος Κλοντ Λεβί-Στρος, ηγεμονική μορφή στην ιστορία της ανάπτυξης της θεωρίας του δομισμού, γεννήθηκε στο Βέλγιο στις 28 Νοεμβρίου 1908 και πέθανε στο Παρίσι στις 30 Οκτωβρίου 2009. Σπούδασε Φιλοσοφία, Νομικά και Κοινωνικές Επιστήμες στο Πανεπιστήμιο του Παρισιού. Δίδαξε Κοινωνιολογία στο Παρίσι, στο Σάο Πάολο της Βραζιλίας (1934-1938) και στη Νew School for Social Research στη Νέα Υόρκη, όπου κατέφυγε την περίοδο της ναζιστικής κατοχής και όπου παρέμεινε ως το 1947, προτού επιστρέψει στη Γαλλία, όπου με χορηγία του Ιδρύματος Ροκφέλερ ίδρυσε το Τμήμα Κοινωνικών και Οικονομικών Σπουδών (με έδρα Ανθρωπολογίας) στην Εcole Ρratique des Ηautes Εtudes.

Κατά την παραμονή του στη Βραζιλία ο Λεβί-Στρος ταξίδεψε στην ενδοχώρα και έζησε με διάφορες φυλές του Αμαζονίου, κυρίως την Μπορορό, τη Ναμπικουάρα και την Καδουβέο στην περιοχή Μatto Grosso. Αυτή η επαφή του με τα προκαπιταλιστικά αυτά πολιτικά μορφώματα οδήγησε στη συγγραφή του πρώτου του βιβλίου Les structures elementaires de la Ρarente (Οι θεμελιώδεις δομές της πατρογονίας) το 1949. Το βιβλίο είναι το απτό αποτέλεσμα τόσο της επαφής του Λεβί-Στρος με την Αμαζονία όσο και της επαφής του με τη Νέα Υόρκη, όπου γνώρισε και τον Ρομάν Γιάκομπσον και τη δομιστική γλωσσολογία αλλά και τον Φρανζ Μπόαζ και την «ολιστική» ανθρωπολογία.

Η επαφή με τον Γιάκομπσον ήταν καθοριστική για τον Λεβί-Στρος. Παίρνοντας από τον Durkheim την έννοια ότι η θρησκεία είναι μέρος ενός συμβολικού συστήματος με στόχο την κατανόηση του ανθρώπου από τον ίδιο τον άνθρωπο, ο Λεβί-Στρος ανέπτυξε τη θεωρία ότι, ακριβώς όπως και η γλώσσα, ο ανθρώπινος πολιτισμός είναι ένα λογικό, συγκροτημένο αλλά υποσυνείδητο σύστημα που αποτελείται από άλλα, μικρότερα αλυσιδωτά υποσυστήματα (όπως είναι η συγγένεια, η μυθολογία, η θρησκεία, η οικονομία και ο γάμος). Η δομική γλωσσολογία επέτρεψε στον Λεβί-Στρος να εξηγήσει τον ανθρώπινο πολιτισμό ως ένα πολύπλοκο σύστημα αναλογιών μεταξύ της σφαίρας του απτού και της σφαίρας του συμβολικού, σχήμα το οποίο εδράζεται στην αντίληψη του Ρουσό περί της έμφυτης ευγένειας του πρωτόγονου ανθρώπου, όπου η αληθινή φύση του ανθρώπου μπορεί να βρεθεί μόνο στην ύπαρξη εκείνη η οποία δεν έχει ακόμη διαβρωθεί από τον πολιτισμό και την ατομική ιδιοκτησία. Ο Λεβί-Στρος αναγνωρίζει αυτό το χρέος στον Ρουσό τόσο στο εξαιρετικό αυτοβιογραφικό βιβλίο του Θλιμμένοι Τροπικοί (Τristes Τropiques, 1955) όσο και στο θεωρητικό του έργο Η άγρια σκέψη (ή Ο άγριος πανσές: La Ρensee Sauvage). Ο Λεβί-Στρος ανέπτυξε περαιτέρω τη θεωρία του περί της αδιάρρηκτης συμβολικής σφαίρας στην τριλογία του Περί Μυθολογίας, όπου υποστήριξε ότι ο μύθος ενεργεί πάνω στον ψυχισμό του πρωτόγονου ανθρώπου όπως η μουσική στον ψυχισμό του πολιτισμένου, δηλαδή ότι η μυθολογία και η μουσική είναι μέρη του ίδιου συμβολικού κόσμου. Το κλειδί για αυτή τη σχοινοτενή θεώρηση του συμβολικού είναι για τον Λεβί-Στρος ο μύθος του Οιδίποδα.

Ολη αυτή η άρρηκτη θεωρία προκάλεσε από τον Clifford Geertz το σχόλιο ότι ο Λεβί-Στρος έχει κατασκευάσει ένα μηχάνημα της Κόλασης (Ιnfernal machine) από όπου δεν υπάρχει διαφυγή. Η διαμάχη μεταξύ Geertz και Λεβί-Στρος οριοθετεί τη στροφή της ανθρωπολογίας προς τον ανθρωπισμό και την αποστροφή της από τον δομισμό. Ο Λεβί-Στρος, πάντως, παραμένει ηγεμονική φυσιογνωμία στην ιστορία της ανθρωπολογίας ως επιστήμης.

• Η κυρία Νένη Πανουργιά είναι αναπληρώτρια καθηγήτρια στο Τμήμα Κοινωνικής Ανθρωπολογίας του Πανεπιστημίου Columbia της Νέας Υόρκης.