«Δίνουν ψίχουλα στη λογοτεχνία»

• Του ΒΑΣΙΛΗ Κ. ΚΑΛΑΜΑΡΑ, Ελευθεροτυπία, Τρίτη 18 Μαΐου 2010

Τα λευκά γένια του 89χρονου Νάνου Βαλαωρίτη δεν δείχνουν μόνον την ηλικία του ποιητή. Δείχνουν κυρίως τη μακρά πορεία του μέσα στην ποίηση ως τρόπο ζωής και μέσα στη ζωή, με όχημα την ποίηση.

Η απονομή έχει γίνει: ο υπουργός συγχαίρει τον Νάνο Βαλαωρίτη. Τα χαμόγελα αναμενόμενα

«Τα οικονομικά μέτρα μάς έχουν ταράξει», ήταν η αντίδραση ενός γεμάτου ανθρώπου, ο οποίος έχει μοιράσει τη βιογραφία του μεταξύ λογικής και συναισθήματος. «Η λογοτεχνία είναι το ελάχιστο, είναι τα ψίχουλα, που έχουν ξοδευτεί όλα αυτά τα χρόνια», ήταν το σχόλιό του για τη ζοφερή επικαιρότητα, εξαιτίας της οικονομικής ύφεσης.

Η χθεσινή απονομή των Κρατικών Λογοτεχνικών Βραβείων, στο Νέο Μουσείο Μπενάκη, δεν ήταν λαμπερή, κοσμική ή γκλάμορους. Είχε, όμως, πολλή χαρά και τον υπουργό Πολιτισμού Παύλο Γερουλάνο παρόντα.

Ο κόσμος της λογοτεχνίας έχει τον δικό του κώδικα επικοινωνίας σε δύσκολους καιρούς, ακόμη κι όταν, όπως μας εξομολογήθηκε ο Αργύρης Χιόνης, «κατατρύχεται από γκρίνια, αρνητική κριτική και απαξίωση». «Είμαστε συνυπεύθυνοι, όταν τρέχουμε κάθιδροι πίσω από τα βραβεία», πρόσθεσε, αναζητώντας τις αιτίες μιας από τις κακοδαιμονίες του χώρου των γραμμάτων.

Ο Γιάννης Ατζακάς, οπωσδήποτε, δεν κρύβει το χαμόγελό του. «Νομίζω ότι μου φορτώνουν μία ευθύνη, αλλά δεν ξέρω απέναντι σε ποιους. Θα ένιωθα ευτυχισμένος αν γνώριζα ότι κάποιοι αναγνώστες, κυρίως οι νεότεροι, θα μπορούσαν να διακρίνουν στον "Θολό βυθό" τη μεγάλη ηθική δύναμη καρτερίας και απαντοχής που εκπηγάζει από τον ήρωα του βιβλίου, το αδύναμο παιδί των παιδουπόλεων εκείνης της αδυσώπητης εποχής», ήταν η προσδοκία του από το βραβευμένο μυθιστόρημά του. Εχοντας συνείδηση ότι βρισκόμαστε πλέον σ' ένα μεταίχμιο, δήλωσε ότι «περνάμε πάνω ακριβώς στην κόψη δύο εποχών».

Η απονομή δεν ήταν μια καλή ευκαιρία για τον Παύλο Γερουλάνο, για να μοιράσει υποσχέσεις στον χώρο του βιβλίου, που αγωνίζεται κυρίως μόνος του να επιβιώσει, χωρίς να στηρίζεται σε κρατικές επιχορηγήσεις. Η ομιλία του κινήθηκε εντός του τυπικού και ενισχυτικά υπέρ του θεσμού του Κρατικών Βραβείων Λογοτεχνίας: «Δική μας δουλειά», είπε, «είναι να στηρίξουμε και να βελτιώσουμε αυτό τον σημαντικό θεσμό. Γιατί ένα Κρατικό Βραβείο, πέραν της ηθικής αναγνώρισης που αποτελεί για ένα συγγραφέα, μπορεί να λειτουργεί ως πολλαπλασιαστής της καλής φήμης του βιβλίου του. Ως ενισχυτικός παράγοντας της αναγνωσιμότητάς του. Χρέος της Πολιτείας είναι να στηρίζει, όπως και όσο μπορεί, το καλό βιβλίο».[...]

Εκσυγχρονισμό των Κρατικών Λογοτεχνικών Βραβείων ανακοίνωσε ο Π.Γερουλάνος

Eurokinissi

Σε πρώτο πλάνο, ο κ. Ν.Βαλαωρίτης. Πίσω του ο υπουργός Πολιτισμού Π.Γερουλάνος

Στο κατάμεστο, από συγγραφείς, δημιουργούς και φίλους των γραμμάτων, αμφιθέατρο του Μουσείου Μπενάκη παρουσιάστηκαν τα Κρατικά Λογοτεχνικά Βραβεία 2009, ενός θεσμού που κλείνει φέτος 52 χρόνια ζωής.

Ο υπουργός Πολιτισμού Παύλος Γερουλάνος κατά την τελετή απονομή των Βραβείων, τόνισε ότι το Υπουργείο Πολιτισμού προχωρά στον αναγκαίο εκσυγχρονισμό των Κρατικών Λογοτεχνικών Βραβείων, με τη θέσπιση νέων βραβείων, που θα ενισχύσουν και θα αναδείξουν νέες, παραγωγικές δυνάμεις του ελληνικού βιβλίου.

Ειδικότερα θεσπίζονται:

• Βραβείο Πρωτοεμφανιζόμενου Συγγραφέα, που μπορεί να λειτουργήσει ως πολλαπλασιαστής της δυναμικής κάθε νέου δημιουργού.
  

• Βραβείο Εφηβικού/Νεανικού βιβλίου, που έρχεται να καλύψει ένα υπάρχον κενό, δίνοντας έμφαση στην ευαίσθητη αυτή περίοδο της ζωής κάθε ανθρώπου.
  

• Βραβείο Μετάφρασης έργου της αρχαίας ελληνικής λογοτεχνίας, που υπογραμμίζει τον ιδιαίτερο πλούτο της αρχαίας μας γραμματείας και ενθαρρύνει τη στροφή προς λιγότερο μεταφρασμένα έργα.
  

• Ειδικό θεματικό βραβείο, που θα απονέμεται σε βιβλίο το οποίο προάγει τον διάλογο για ευαίσθητο κοινωνικό ζήτημα. Το Βραβείο αυτό θα μπορεί να απονέμεται τόσο σε έλληνες δημιουργούς όσο και σε δημιουργούς που δεν έχουν την ελληνική υπηκοότητα αλλά ζουν και εργάζονται στην Ελλάδα.
  

Ο υπουργός Πολιτισμού και Τουρισμού μίλησε για την ελληνική λογοτεχνία λέγοντας: «Ήμουν και παραμένω αισιόδοξος για την κοινωνία μας αλλά και για την ελληνική λογοτεχνία. Πιστεύω ειλικρινά ότι η ιστορία δεν θα κρίνει την περίοδο που διανύουμε ως μια απλή οικονομική κρίση αλλά ως μια απίστευτα γόνιμη περίοδο που εγκυμονεί βαθιές και ουσιαστικές αλλαγές. Περίοδο επανεξέτασης και επαναπροσδιορισμού των αξιών και των επιλογών μας. Επανεκτίμηση του μέτρου των πραγματικών μας δυνατοτήτων. Περίοδο όπου τα μεγάλα οράματα έχουν θέση στο παρόν και, κυρίως, στο μέλλον μας».

Συνεχίζοντας ο κ. Γερουλάνος ανέφερε: «Αν μετά τον εμφύλιο αυτός ο θεσμός είχε την σοφία να αναγνωρίσει το έργο του Γιάννη Ρίτσου, τότε η πρόκληση της λογοτεχνίας και της κριτικής σήμερα είναι και πάλι να αμφισβητήσει κάθε τι που μέχρι χθες θεωρούσαμε δεδομένο. Και να επανατοποθετήσει τις αξίες μας εκεί που ορίζει το μεγαλείο του πολιτισμού μας και όχι η ελαφρότητα του καταναλωτισμού μας».

Η απονομή των βραβείων

Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, η απονομή ενός βραβείου παίρνει νέες, ανεκτίμητες διαστάσεις, είπε ο υπουργός Πολιτισμού και στη συνέχεια απένειμε το Μεγάλο Βραβείο Λογοτεχνίας στο συγκινημένο Νάνο Βαλαωρίτη. «Με αυτό το βραβείο δικαιώνεται η ανανεωτική γραφή και θεωρία και περιλαμβάνει όλα αυτά για τα οποία αγωνίστηκα ενώ αφιερώνεται στη μνήμη του Εγγονόπουλου, του Εμπειρίκου, και του Παγουλάτου», είπε ο Νάνος Βαλαωρίτης.

Απονεμήθηκαν τα Κρατικά Λογοτεχνικά Βραβεία

Στο Νάνο Βαλαωρίτη απένειμε ο υπουργός Πολιτισμού, Παύλος Γερουλάνος, το Μεγάλο Βραβείο Λογοτεχνίας, κατά τη φετινή τελετή απονομής των Κρατικών Λογοτεχνικών Βραβείων, που διοργανώθηκε στο αμφιθέατρο του Μουσείου Μπενάκη

"Με αυτό το βραβείο δικαιώνεται η ανανεωτική γραφή και θεωρία και περιλαμβάνει όλα αυτά για τα οποία αγωνίστηκα ενώ αφιερώνεται στη μνήμη του Εγγονόπουλου, του Εμπειρίκου, και του Παγουλάτου", δήλωσε ο Νάνος Βαλαωρίτης.

Τα υπόλοιπα βραβεία έχουν ως εξής:

• Βραβείο ποίησης, έλαβε φέτος ο Λευτέρης Πούλιος, για το βιβλίο του «Η κρυφή συλλογή», των εκδόσεων Κέδρος.
• διηγήματος, έλαβαν ο Τόλης Νικηφόρου για το βιβλίο "Ο δρόμος για την Ουρανούπολη", των εκδόσεων Νεφέλη και ο Αργύρης Χιόνης για το βιβλίο "Το οριζόντιο ύψος και άλλες φυσικές ιστορίες" των εκδόσεων Κίχλη.
• μυθιστορήματος έλαβε ο Γιάννης Ατζακας για το βιβλίο «Θολός Βυθός», των εκδόσεων Άγρα.
• Βραβείο Δοκιμίου, Κριτικής έλαβε ο Χρίστος Ρουμελιωτάκης για το βιβλίο "Ασκήσεις αυτογνωσίας", των εκδόσεων Τυπωθήτω
• Χρονικού Μαρτυρίας, έλαβε η Αλεξάνδρα Ιωαννίδου για το βιβλίο «Υπόθεση Γκράνιν, η λογοτεχνική κριτική στο εδώλιο, η δίκη της "Επιθεώρησης Τέχνης" το 1959 και η απολογία του Κώστα Κουλουφάκου», των εκδόσεων Καστανιώτης.
• Μετάφρασης έργου ελληνικής λογοτεχνίας σε ξένη γλώσσα, έλαβε ο Λεωνίδας Λίου για το έργο του Οδυσσέα Ελύτη «Το άξιον εστί», στην κινεζική γλώσσα.
• Μετάφρασης έργου ξένης λογοτεχνίας στην ελληνική γλώσσα έλαβε η Άννα Παπασταύρου για το βιβλίο «Ιστορία σαν παραμύθι» του Αλεσσάντρο Μπαρίκκο από την ιταλική γλώσσα, των εκδόσεων Πατάκη.
• Παιδικού Λογοτεχνικού Βιβλίου έλαβαν, η Λότη Πέτροβιτς - Ανδρουτσοπούλου για το βιβλίο «Η προφητεία του κόκκινου κρασιού» και η Φωτεινή Φραγκούλη για το βιβλίο «Εφτά ορφανά μολύβια ...εφτά ιστορίες», των εκδόσεων Ελληνικά Γράμματα.
• Βραβείο Εικονογράφησης Παιδικού Βιβλίου έλαβαν η Κατερίνα Βερούτσου για το βιβλίο του Μάνου Κοντολέων «Νεράιδα πάνω στο έλατο» και ο Θανάσης Δήμου για το έργο του «Μια χειμωνιάτικη ιστορία».
• Βραβείο Βιβλίου Γνώσεων για παιδιά έλαβε ο Σάκης Σερέφας για το βιβλίο «Ένας δεινόσαυρος στο μπαλκόνι μου».
• Βραβείο Λογοτεχνικού περιοδικού έλαβαν τα περιοδικά «Πόρφυρας», από την Κέρκυρα και «Εντευκτήριον» στη Θεσσαλονίκη.

Η συμφορά της λογοτεχνίας

Η παθολογία των λογοτεχνικών βραβείων όπως την παρουσιάζει, με αφορμή μια μη βράβευση, ένας γνώστης - εκ των έσω - του θεσμού

ΓΙΩΡΓΟΣ ΒΕΛΤΣΟΣ

Δεν είναι κανείς πιο αυστηρός απέναντι σε μια πλάνη παρά μόνον όταν την έχει εγκαταλείψει.

• Γκαίτε

---

Ο Λουί-Φερντινάν Σελίν

---

Χρημάτισα, όπως είθισται να αναφέρουν στους επικηδείους, πρόεδρος επιτροπών Κρατικών Λογοτεχνικών Βραβείων και... ξέρω τη «δουλειά».

Αντλησα τη νομιμοποίησή μου όχι ως καθηγητής πανεπιστημίου αλλά ως συγγραφέας. (Ο νόμος προϋποθέτει για τον διορισμό μέλους της επιτροπής ή την ιδιότητα του καθηγητή πανεπιστημίου φιλολογικού τμήματος ή την ιδιότητα του συγγραφέα - κριτικού - μεταφραστή). Ως καθηγητής της Θεωρίας της Επικοινωνίας στο Πάντειο δεν διέθετα την πρώτη τυπική προϋπόθεση. Καταγγέλθηκα, «δικάστηκα», αλλά διασώθηκα με την άλλη ιδιότητά μου ως συγγραφέα, χωρίς να χρειαστεί οι «θιγόμενοι» από τον διορισμό μου να προσφύγουν, όπως υπαινίχθηκαν ότι θα έκαναν, στο Συμβούλιο της Επικρατείας. Δεν υπήρχε άλλωστε λόγος ανησυχίας. Με την αποχώρησή μου, μετά την ολοκλήρωση της «δουλειάς» μου, θα έκαναν και εκείνοι τη δική τους «δουλειά».

• Ξέρω λοιπόν καλά:

- Πρώτον, ότι ο υπουργός Πολιτισμού, επικαλούμενος έναν νόμο που προτάθηκε από προηγούμενο υπουργό και ψηφίστηκε για όλους τους επερχόμενους, διορίζει «κατά το δοκούν» τους καθ' ύλην αρμοδίους και πάντοτε σύμφωνα με το δικαίωμα που του παρέχει η «αρχή της αντιπροσώπευσης», δηλαδή η λαϊκή εντολή προς την κυβέρνησή του, μόνη ικανή και αναγκαία δικαιολογία για τα εκάστοτε «δοκούντα» των υπουργών.

- Δεύτερον, ότι οι επιτροπές αυτές, όποια μέλη τους και αν επιλέξει ο προϊστάμενος υπουργός (ημέτερους ή υμέτερους), ανακυκλώνονται από το λογοτεχνικό κατεστημένο κυκλώνοντας ασφυκτικά τη λογοτεχνία. Και τούτο βάσει μιας άλλης - εξίσου ισχυρής - αρχής της «αμοιβαιότητας»: «Ψήφισέ με, να σε ψηφίσω».

• Η επικίνδυνη θέση

Σημειώνω για την ιστορία ότι η απόφασή μου να θητεύσω στην επικίνδυνη θέση του προέδρου ελήφθη εν γνώσει των συνεπειών του νόμου: με τις επιλογές μου θα διηύρυνα το χάσμα που χωρίζει τους φρόνιμους από το ακραίο «πολιτιστικό φαινόμενο» (sic) που μου καταλόγισαν ότι προσωποποιώ.

Είναι προφανές ότι «η έρημος επεκτείνεται»: ο χθεσινός βραβευθείς (εκτός επιτροπής οικεία βουλήσει, ούτως ώστε να μπορεί να είναι υποψήφιος), όταν την επαύριο εισέλθει με τη σειρά του στην επιτροπή, βραβεύει τον εξερχόμενο. Και ο φαύλος κύκλος φαυλώνεται επ' άπειρον. Πλην σπανιότατων εξαιρέσεων, αποκλείεται να βραβευθεί το καλύτερο λογοτέχνημα ή μετάφρασμα, διότι περισσότερο από το έργο κρίνεται το πρόσωπο, οι επιρροές και οι συμμαχίες του· τουτέστιν, πλην σπανιότατων εξαιρέσεων, αποκλείεται να υπάρξει πράγματι «αισθητική κρίση», δηλαδή να «αρέσει κάτι τι χωρίς συμφέρον», οπότε βραβεύεται και το έργο. Τι και αν ο συγγραφέας είναι «αποσυνάγωγος» (περίπτωση Δ. Δημητριάδη) ή αν είναι ο μεγάλος ποιητής που η πολιτεία τον θυμήθηκε λίγο προ της τελευτής (περίπτωση Μ. Αναγνωστάκη).

Εννοείται ότι ανάλογα με την κυβέρνηση στην εξουσία οι εκάστοτε επιτροπές αποπνέουν άρωμα «συντηρητικό» ή «προοδευτικό». Αλλά και πάλι ένας τέτοιος οσφρητικός τροπισμός εξαφανίζεται από τον εγγενή συντηρητισμό των περισσότερων «προοδευτικών» μας. Οπότε αυτό που αναδίδεται είναι το πατσουλί.

• Η μεταστροφή

Κάνοντας εκ των υστέρων την αυτοκριτική μου και μη προσδοκώντας πλέον άλλη τιμή από αυτήν που μου περιποιεί η ποίηση, έχοντας επιτέλους το δικαίωμα της μεταστροφής - παρ' ότι διόλου δεν μετανοώ αλλά ούτε και πιστεύω ότι η μαχητική πρόθεση κειμένων «πολιτιστικά αν-ορθόδοξων», όπως το παρόν, κλονίζει το status quo των φόνων και αντιφόνων -, είμαι σε θέση να βεβαιώσω πως οι επιτροπές γενικά είναι η συμφορά της λογοτεχνίας. (Συμφοριασμένοι, δηλαδή αποκλεισμένοι από τη δημιουργία, κρίνουν τη δημιουργία με κριτήρια της συμφοράς.)

Αν σπανίως υπάρξουν αυθεντικοί κριτές - έχω κατά νου την κυρία Τζίνα Πολίτη και την κυρία Οντέτ Βαρών -, κάτι «μπορεί να περάσει», αλλά αυτό συνιστά συμβάν: θεμελιωτικό παράγοντα αλήθειας σε έναν ψεύτικο κόσμο. Σωστά σημείωνε τις προάλλες ο Γ. Κοροπούλης στη «Βιβλιοθήκη» της Ελευθεροτυπίας (26.09.08), γράφοντας για την «παραδοσιακή βιβλιοκριτική», ότι το σημερινό της κακέκτυπο «καλλιεργήθηκε και προέκυψε κατ' αρχήν ως ευτελές ομοίωμά της - ομοίωμα που θα το ονόμαζα "εύθρυπτη κριτική", μια και ανά πάσα στιγμή κονιορτοποιείται ώστε να πασπαλιστεί η επιφάνεια του λογοτεχνικού προϊόντος με τα αναγκαία λαμπερά αποσπάσματα».

Αλλά είναι δυνατόν να θέλει κανείς τη σκόνη, ακόμη και όταν σύρεται με τις αλυσίδες της ψευδαίσθησης σε διαλέξεις ή βιβλιοπαρουσιάσεις και, το χειρότερο, σε επαινετικές δημοσιεύσεις για τις οποίες μετανόησε προτού τις γράψει; Είναι δυνατόν!

• Η αισθητική κρίση

Mutatis mutandis, τα ίδια ισχύουν και για τις επιτροπές των ιδρυμάτων, των κέντρων και των λογοτεχνικών περιοδικών. Και δεν μπορώ να μην επισημάνω την πρόσφατη καταψήφιση από την Επιτροπή του ΕΚΕΜΕΛ (με ψήφους τέσσερις έναντι μιας!), αποτελούμενη από τους Τ. Θεοδωρόπουλο, Ε. Ζέρβα, Ε. Λυχναρά, Σ. Πασχάλη και Λ. Τσιριμώκου, της μετάφρασης στα ελληνικά του Ταξιδιού στην άκρη της νύχτας του Λ.-Φ. Σελίν από τη Σεσίλ Ιγγλέση Μαργέλλου. Δεν θα υπεισέλθω σε λεπτομέρειες περιμένοντας τη δημοσίευση του «σκεπτικού» αυτού του αποκλεισμού. Και δεν θα επικαλεστώ άλλα επιχειρήματα πλην αυτού που - φευ - οι φρόνιμοι πρωτίστως θα επικαλούνταν: του ότι, δηλαδή, το αποτέλεσμα αυτής της ψηφοφορίας προσβάλλει το sensus communis, με την έννοια του Καντ: «Με τον όρο sensus communis πρέπει να εννοήσουμε την Ιδέα μιας κοινής αίσθησης, δηλαδή μιας ικανότητας κρίσης, η οποία κατά τον αναστοχασμό της λαμβάνει υπ' όψιν νοερώς (a priori) τον παραστατικό τρόπο καθενός άλλου ώστε να στηρίζει, τρόπον τινά, την κρίση της στον συνολικό ανθρώπινο Λόγο και έτσι να αποφεύγει την ψευδαίσθηση, η οποία θα είχε δυσμενή επίδραση στην κρίση λόγω υποκειμενικών ιδιωτικών όρων που θα μπορούσαν εύκολα να θεωρηθούν ως αντικειμενικοί» (Ι. Kant, Κριτική της κριτικής δύναμης, μτφρ. Κ. Ανδρουλιδάκης, Ιδεόγραμμα, 2002, σ. 223)· απλούστερα, το αποτέλεσμα αυτής της ψηφοφορίας στερεί την αισθητική κρίση από την κοινωνικότητα η οποία θα έπρεπε να συνιστά τον ορίζοντα πρόσληψής της και επί της οποίας υποτίθεται ότι θεμελιώνονται τέτοιου τύπου θεσμοί.

Και επειδή ο υποψιασμένος αναγνώστης τούτων των γραμμών - και αναγνώστης του Ταξιδιού - καλείται να μαρτυρήσει, τον περιμένω να εκδηλωθεί. Και θα του απαντήσω. Διότι, ενώ το Ταξίδι «a débuté comme ça», δηλαδή θριαμβευτικά, όπως και του άξιζε, μια και επαινέθηκε αθρόα (πλην ανώδυνα!) από τους παροικούντες, «κατέληξε αλλιώς» κατά την πρώτη θεσμική αντιμετώπισή του από την Επιτροπή του ΕΚΕΜΕΛ.

Μιλώντας ο Ντεκάρτ για τον πατέρα Μπουρντέν σημειώνει: «Αναφορικά με το γεγονός ότι μόνο τα σοφά πρόσωπα μπορούν να διακρίνουν ανάμεσα στη σαφή αντίληψη και στην πλασματική, δεν με ξαφνιάζει ότι αυτός ο βλάκας βάζει τη μια στη θέση της άλλης».

Ο κ. Γιώργος Βέλτσος έχει διατελέσει πρόεδρος της Επιτροπής των Κρατικών Βραβείων Μετάφρασης και πρόεδρος της Επιτροπής Κρατικών Λογοτεχνικών Βραβείων.

Το ΒΗΜΑ, 05/10/2008