ΑΝΤΟΝΙΟ ΤΑΜΠΟΥΚΙ... Εφυγε για το τελευταίο «Νυχτερινό»

[Του Δημήτρη Ν. Μανιάτη, ΤΑ ΝΕΑ: Δευτέρα 26 Μαρτίου 2012]. Συγγραφέας με μεγάλο έργο και δεινός μελετητής του Πεσόα. Ο ιταλός στοχαστής, που πέθανε χθες στα 68 του, ήταν ένας παρεμβατικός διανοούμενος, ταγμένος στην ανησυχία. ^«To νήμα της ανησυχίας» ήταν ο τίτλος της ομιλίας του το 2010, όταν ανακηρύχθηκε επίτιμος διδάκτωρ στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης. Μια ομιλία-διαδρομή στη λογοτεχνία. Το νήμα της δικής του ανησυχίας για τις ιδέες, το μέλλον της Ευρώπης, τη δημοκρατία κόπηκε χθες από καλπάζοντα επιθετικό καρκίνο. Ο ιταλός συγγραφέας Αντόνιο Ταμπούκι έφυγε σε ηλικία 68 ετών στην αγαπημένη του Λισαβώνα.

Αντόνιο Ταμπούκι: «Κάθε συγγραφέας κατοικεί στη γλώσσα του»

• Ελευθεροτυπία, Παρασκευή 20 Μαΐου 2011. Του ΒΑΣΙΛΗ Κ. ΚΑΛΑΜΑΡΑ

• Ο Αντόνιο Ταμπούκι ήρθε για ακόμη μία φορά στην Αθήνα. Ο 68χρονος Ιταλός συγγραφέας συμμετείχε στην εκδήλωση «Ταξίδια μέσα και έξω από το χρόνο», με συνομιλητή τον μεταφραστή του, Ανταίο Χρυσοστομίδη.  

«Πατρίδα δεν είναι μόνο τα σύμβολα, τα διαβατήρια και οι σφραγίδες. Η γλώσσα είναι ένας τόπος, όπου νιώθεις πολύ άνετα» λέει ο Ιταλός συγγραφέας (φωτ.: Ύδρα Πάρντος)  

Πραγματοποιήθηκε, χθες το απόγευμα, στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών, στο πλαίσιο των εκδηλώσεων Megaron Plus. Αφορμή στάθηκε η έκδοση στα ελληνικά του τελευταίου βιβλίου του «Ταξίδια και άλλα ταξίδια» (εκδόσεις Αγρα).

• Ποιος από τους τόπους που έχετε επισκεφτεί είναι ιδανικός για συγγραφή;

«Κουβαλάω πάντα στην τσέπη μου ένα μικρό σημειωματάριο. Μόλις μου έρθει μια ιδέα την καταγράφω αμέσως, όπου κι αν βρίσκομαι: σ' ένα ξενοδοχείο, σ' ένα καφενείο, σ' ένα τοπίο».

Αντόνιο Ταμπούκι: το ταξίδι είναι μια αιωνιότητα τσέπης

• Παρουσίαση του νέου βιβλίου του «Ταξίδια και άλλα ταξίδια»

• του Γρηγόρη Μπέκου, ΤΟ ΒΗΜΑ: 19/05/2011

O Αντόνιο Ταμπούκι

Το απόγευμα της Πέμπτης 19 Μαϊου, στα πλαίσια του προγράμματος «Megaron Plus» ο Ιταλός συγγραφέας Αντόνιο Ταμπούκι μίλησε στην Αίθουσα Δημήτρης Μητρόπουλος του Μεγάρου Μουσικής Αθηνών με αφορμή την έκδοση του νέου του βιβλίου στα ελληνικά «Ταξίδια και άλλα ταξίδια».

Στην εκδήλωση που είχε τον τίτλο «Ταξίδια μέσα και έξω από το χρόνο» το ταξίδι προσεγγίστηκε απ’ όλες τις δυνατές πλευρές που συνδέουν τη ζωή και τη μυθοπλασία στο έργο του: μετάβαση, μύθος, αυτογνωσία, λύτρωση, αλήθεια.

«Το ταξίδι είναι μια ιδιαίτερη διάσταση της ζωής μας. Οι λογαριασμοί της ζωής μας έχουν να κάνουν με το χρόνο. Τα ταξίδι είναι μια ανακωχή ανάμεσα σε μας και το χρόνο, μια εκεχειρία αν θέλετε. Ο χρόνος στο ταξίδι παρουσιάζει το εξής πλεονέκτημα για μας: είναι μια μικρή αιωνιότητα τσέπης» είπε ο συγγραφέας.

Επίτιμος διδάκτωρ στο ΑΠΘ ο Αντόνιο Ταμπούκι

«Σκέπτομαι, μεταξύ άλλων, ότι οι Ευρωπαίοι που μπορούν να ξοδέψουν λίγα χρήματα για διακοπές θα έπρεπε φέτος να τα ξοδέψουν στην Ελλάδα», δηλώνει ο Αντόνιο Ταμπούκι (φωτογραφία) ως μια... ελάχιστη κίνηση συμπαράστασης στο «ελληνικό φαινόμενο» της κρίσης. Ο πολυβραβευμένος και πολυμεταφρασμένος ιταλός συγγραφέας αναγορεύεται- «ως ελάχιστη αναγνώριση της προσφοράς του στις ανθρωπιστικές σπουδές»- σήμερα το βράδυ στη Θεσσαλονίκη επίτιμος διδάκτωρ του Τμήματος Ιταλικής Γλώσσας και Φιλολογίας της Φιλοσοφικής Σχολής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης.

«Η Ελλάδα ανήκει στην πολιτισμική μου οικογένεια όπως η Ισπανία, η Πορτογαλία, η Γαλλία. Θα έπρεπε να ήταν αυτονόητο στην Ευρώπη να γνωρίζει ο ένας λαός την Ιστορία του άλλου, όμως στα σχολεία δεν διδασκόμαστε τη σύγχρονη Ιστορία. Διότι η εποχή μας κονιορτοποιεί τις μνήμες. Αντίθετα εγώ πιστεύω ότι είναι πολύ σημαντικές για τη συγκρότηση της ατομικής και της συλλογικής μας συνείδησης», δήλωνε πριν από έναν χρόνο σε συνέντευξή του στα «ΝΕΑ», ο Αντόνιο Ταμπούκι, μελετητής και βαθύς γνώστης της ευρωπαϊκής αλλά και ειδικά της ελληνικής ιστορίας.

Ο 67χρονος ιταλός συγγραφέας μετά την αναγόρευσή του στο ΑΠΘ θα δώσει ομιλία με θέμα «Το νήμα της Ανησυχίας. Μια διαδρομή στη λογοτεχνία του 20ού αιώνα από τον Ανήσυχο του Φερνάντο Πεσόα στην “τύψη” του Κάρλο Εμίλιο Γκάντα στην “οργή” του Παζολίνι».

Ο Αντόνιο Ταμπούκι ξετυλίγει «Το νήμα της Ανησυχίας»

Ο Αντόνιο Ταμπούκι ξετυλίγει «Το νήμα της Ανησυχίας» Την πολιτική του σκέψη για την οικονομική κρίση που βαραίνει τον κόσμο και την Ευρώπη ξεδιπλώνει στην «Κ» ο Ιταλός συγγραφέας και στοχαστής Αντόνιο Ταμπούκι...

Ο Ιταλός συγγραφέας αναγορεύεται επίτιμος διδάκτωρ του ΑΠΘ

ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ. «Είχαμε προβλέψει εδώ και καιρό την παγκόσμια κρίση. Απορώ γιατί η Ευρώπη δεν το είχε καταλάβει νωρίτερα. Η οικονομία είναι πρωτίστως μια ανθρώπινη επιστήμη που μπορεί να έχει γερά θεμέλια μόνο αν μια κοινωνία είναι ισορροπημένη. Δυστυχώς οι τεχνοκράτες δεν το ’χουν αντιληφθεί. Δεν μας σκέφτηκαν ποτέ. Μας βλέπουν σαν ένα κατάστημα όπου κάνουν τους λογαριασμούς όταν κλείνει το βράδυ. Αυτή η αντιμετώπιση με στενοχωρεί ιδιαίτερα».

Την πολιτική του σκέψη για την οικονομική κρίση που βαραίνει τον κόσμο και την Ευρώπη ξεδιπλώνει στην «Κ» ο Ιταλός συγγραφέας και στοχαστής Αντόνιο Ταμπούκι, μια μέρα πριν ξετυλίξει «Το νήμα της Ανησυχίας» μέσα από μια διαδρομή στη λογοτεχνία του 20ού αιώνα, στην αίθουσα Τελετών του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης όπου αναγορεύεται επίτιμος διδάκτωρ του τμήματος Ιταλικής Γλώσσας και Φιλολογίας. «Εχω εκφράσει πολλές φορές τις ανησυχίες μέσα από το έργο μου», ομολογεί, «αλλά οι πολιτικοί που διευθύνουν αυτό το μεγάλο σύστημα έχουν πάντα την τάση να λένε ”όλα πάνε καλά”. Ο ρόλος της λογοτεχνίας όμως είναι να αμφισβητεί. Οι ισορροπίες του κόσμου έχουν ανατραπεί. Πρωταρχικός στόχος είναι να αλλάξουμε νοοτροπία. Να συσταθεί, ίσως, ένας νέος τύπος καπιταλισμού, όχι ένας νεοκαπιταλισμός αλλά ένα σύστημα βασισμένο γύρω από το ”τι δεν πάει καλά”».

Επισκέπτεται τη Θεσσαλονίκη για δεύτερη φορά (το 1997 παρέλαβε το Ευρωπαϊκό Αριστείο Λογοτεχνίας για το « Ετσι ισχυρίζεται ο Περέιρα») κι επιστρέφει, «υπερήφανος», όπως λέει, για τον ανώτατο πανεπιστημιακό τίτλο, αφενός γιατί «προέρχεται από την Ελλάδα», αφετέρου γιατί, «μέσα στη ζωή πάντα αναρωτιόμουν αν ήμουν πλατωνικός ή αριστοτελικός. Ηταν ένα δίλημμα για μένα. Τώρα έχω καταλήξει. Σίγουρα είμαι αριστοτελικός!»

Ως φιλέλληνας θα ξαναέρθει, όπως κάθε χρόνο, στην Αθήνα και στα Χανιά, «για να ξοδέψω τα δικά μου 5 σεντς για όλες τις ελληνικές λέξεις που χρησιμοποιώ», λέει απαντώντας στην πρόταση σωτηρίας για την Ελλάδα της Γερμανίδας ιστορικού Λεονόρα Ζέελινγκ. «Σκέφτομαι ότι οι Ευρωπαίοι που μπορούν να ξοδέψουν λίγα χρήματα για διακοπές, φέτος θα έπρεπε να τα ξοδέψουν στην Ελλάδα. Αν δεν υπήρχε η Ελλάδα, δεν θα υπήρχε ο δυτικός πολιτισμός».

Μέσα από τη διαρκή του μετακίνηση στις χώρες όπου ζει, αφουγκράζεται, την ανησυχία της νότιας Ευρώπης μετά την ελληνική περιπέτεια. «Την κρίση πάντα την πληρώνουν οι πιο αδύναμοι. Και σε ατομικό και σε εθνικό επίπεδο. Πληρώνουν με την αναποφασιστικότητα άλλων ευρωπαϊκών χωρών να βοηθήσουν. Η ιδέα των ιδρυτών της Ε.Ε. ανεξάρτητα από την ιδεολογία, συντηρητικών (Κόνραντ Αντενάουερ, Αλτσιντε ντε Γκάσπερι) ή προοδευτικών (Ζαν Μονέ, Αλτιέρο Σπινέλι), από ηθικής άποψης, ήταν υψηλή. Μια από τις βασικές της αρχές ήταν η αλληλεγγύη. Δυστυχώς σήμερα έχει παραμεληθεί. Θα ήθελα όμως μια Ευρώπη σταθερή. Ολοι οι λαοί ενωμένοι». [Της Γιωτας Mυρτσιωτη, Η Καθημερινη, Πέμπτη, 13 Mαϊου 2010]

Επίτιμος διδάκτορας στο ΑΠΘ ο Αντόνιο Ταμπούκι

Μια από τις πιο σημαντικές και αντιπροσωπευτικές πένες της Ευρώπης τον Ιταλό συγγραφέα Αντόνιο Ταμπούκι, αναγορεύει σε Επίτιμο Διδάκτορά του το Τμήμα Ιταλικής Γλώσσας και Φιλολογίας της Φιλοσοφικής Σχολής του ΑΠΘ "ως ελάχιστη αναγνώριση της προσφοράς του στις ανθρωπιστικές σπουδές". Η τελετή αναγόρευσης θα γίνει αύριο στις 7.30 στην Αίθουσα Τελετών της Φιλοσοφικής Σχολής του ΑΠΘ.

Στη διάρκεια της τελετής ο Αντόνιο Ταμπούκι θα μιλήσει «Το νήμα της Ανησυχίας. Μια διαδρομή στη λογοτεχνία του 20ού αιώνα από τον Desassossego (Ανήσυχο) του Pessoa, στην «τύψη» του Gadda, στην «οργή» του Pasolini». Γνωστό τοις πάσοι ότι ο Ταμπούκι είναι από τους πρώτους μελετητές του Πεσσόα και των ετερωνύμων του, και μεταφραστής του στα ιταλικά. Ο Πεσσόα του Ταμπούκι, όπως σημειώνει ο Έλληνας μεταφραστής του Ανταίος Χρυσοστομίδης, "δεν είναι ο ιδιότυπος και ολίγον σχιζοειδής ποιητής άλλων αναλυτών, αλλά ένας βασανισμένος άνθρωπος ο οποίος διαρκώς αναζητούσε νέες μορφές έκφρασης για τα πολλαπλά εγώ του".

Η πνευματική δημιουργία του Αντόνιο Ταμπούκι αποτελεί ένα πολύτιμο κομμάτι της ευρωπαϊκής γραμματείας, προβάλλει στο διεθνή χώρο όχι μόνο την ευρωπαϊκή λογοτεχνία αλλά και τον ευρωπαϊκό πολιτισμό καθώς επίσης, αξίες και ιδανικά που συμβάλλουν ουσιαστικά στη διαμόρφωση ύφους στο κοινό που τον προσεγγίζει. Η πολυσχιδής δράση του αριστερού Ιταλού συγγραφέα στο κοινωνικό γίγνεσθαι τον καθιστά μία προσωπικότητα που έχει συμβάλλει ιδιαίτερα στην προώθηση της ελεύθερης ευρωπαϊκής έκφρασης. Ο Αντόνιο Ταμπούκι δεν διστάζει να σχολιάσει τη διεθνή επικαιρότητα δηλώνοντας «Σκέπτομαι, μεταξύ άλλων, ότι οι Ευρωπαίοι που μπορούν να ξοδέψουν λίγα χρήματα για διακοπές θα έπρεπε φέτος να τα ξοδέψουν στην Ελλάδα».

Σε πρωτο πλανο...

Μανόλης Τριανταφυλλίδης

Τα γενέθλια ενός ιδρύματος μπορεί να είναι απλώς μια επετειακή διαδικασία. Οχι όμως τα 50ά γενέθλια του Ινστιτούτου Νεοελληνικών Σπουδών (Ιδρυμα Μανόλη Τριανταφυλλίδη) που σήμερα διοργανώνει μια ημερίδα μνήμης και Ιστορίας, στην Αίθουσα Τελετών της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου. Θα είναι όλοι εκεί. Οι Εμμ. Κριαράς, Δ. Ν. Μαρωνίτης, Π. Μουλλάς, Κ. Τσαντσάνογλου, Α. Δημαράς, Χρ. Τσολάκης, Ι. Καζάζης, Γ. Κεχαγιόγλου, Θ. Σ. Παυλίδου, Χρ. Τζιτζιλής. Μια επέτειος που συμπίπτει με τη συμπλήρωση 50 χρόνων από τον θάνατο ενός σημαντικού επιστήμονα, νεοελληνιστή και δημοτικιστή: του Μανόλη Τριανταφυλλίδη. Πενήντα χρόνια αταλάντευτης πορείας και ουσιαστικής πνευματικής παραγωγής.

Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ

...Το Βυζάντιο πουλάει. Ιδιαίτερα όταν τα κείμενα υπογράφει η γνωστή βυζαντινολόγος Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ. Ετσι το βιβλίο της «Γιατί το Βυζάντιο» (εκδ. Ελληνικά Γράμματα), σε λιγότερο από έναν μήνα ξεπέρασε κάθε προσδοκία και τα 8.000 χιλ. αντίτυπα. Ηδη, οι εκδόσεις τυπώνουν την 5η και την 6η έκδοση του βιβλίου. «Ηθελα να βάλω, κατά το δυνατόν, έστω εκ του πλαγίου και λάθρα σχεδόν, το Βυζάντιο στη θέση που τα επιτεύγματά του μας υπαγορεύουν», λέει η συγγραφέας. Οταν το θέμα είναι ενδιαφέρον και η υπογραφή έγκυρη το βιβλίο... τσουλάει από μόνο του.

Αντόνιο Ταμπούκι

...Προσωπικότητες των Γραμμάτων και της Τέχνης από όλο τον κόσμο υπογράφουν την επιστολή διαμαρτυρίας για την επίθεση που δέχεται στην Ιταλία ο συγγραφέας Αντόνιο Ταμπούκι. Ο πρόεδρος της ιταλικής Γερουσίας, Ρενάτο Σκιφάνι, έχει καταθέσει εναντίον του αγωγή, απαιτώντας αποζημίωση 1,3 εκατομμυρίου ευρώ, γιατί σε άρθρο του στην εφημερίδα L’ Unita, ο Ταμπούκι έθεσε ερωτήματα που αφορούν το παρελθόν και τις ύποπτες επιχειρηματικές δραστηριότητες του Ιταλού πολιτικού. Ανάμεσα στους υπογράφοντες τη δήλωση συμπαράστασης στον Ταμπούκι και υποστήριξης στην ελευθερία της έκφρασης, περιλαμβάνονται ο Θόδωρος Αγγελόπουλος, ο Κώστας Γαβράς, ο Κλάουντιο Μαγκρίς, ο Ορχάν Παμούκ, ο Φίλιπ Ροθ, ο Φερνάντο Σαβατέρ και ο Χόρχε Σεμπρούν.

Γιάννης Ρίτσος

...Είναι σπάνιο ηχητικό ντοκουμέντο και μόλις κυκλοφόρησε από το ΕΚΕΒΙ στο πλαίσιο των εκδηλώσεων για το Ετος Ρίτσου 2009. Μια κασετίνα πολυτελείας με απαγγελίες του Γιάννη Ρίτσου. Το σπάνιο της υπόθεσης είναι ότι ο ποιητής της Ρωμιοσύνης απαγγέλλει 31 ποιήματα από τη συλλογή «Διάδρομος και σκάλα» που έγραψε όταν ήταν κατ’ οίκον περιορισμό στη Σάμο, στη διάρκεια της δικτατορίας. Για την ιστορία, την κασέτα με την ηχογραφημένη φωνή του Ρίτσου, μετέφερε κρυφά στο εξωτερικό ο Γάλλος σκηνοθέτης και φίλος του ποιητή Αντουάν Βιτέζ. Το υλικό παραδόθηκε στο Παρίσι στη φιλόλογο και μεταφράστρια Χρύσα Προκοπάκη, η οποία παραχώρησε το αρχειακό υλικό στο ΕΚΕΒΙ με αποτέλεσμα την παραγωγή και κυκλοφορία αυτής της κασετίνας.

Φίλιπ Ροθ

...Δεν του έφτανε που έχει λάβει ένα σωρό αρνητικές κριτικές για το πρόσφατο μυθιστόρημά του, «The Humbling», τώρα αναμένεται να λάβει και το άτυπο βραβείο της χειρότερης ερωτικής σκηνής (που περιλαμβάνεται στο συγκεκριμένο βιβλίο). Ο λόγος για τον Φίλιπ Ροθ, ο οποίος, μετά από πενήντα χρόνια δεκάδων τολμηρών ερωτικών σκηνών στα βιβλία του, τώρα ενδέχεται να λάβει και το «χρυσό βατόμουρο» στο είδος. Το μόνο βέβαιο: τον Ροθ ουδόλως τον απασχολούν κάτι τέτοια...

• Ο ΠΑΡΑΣΚΗΝΙΟΣ, Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, 21/11/2009

Αντόνιο Ταμπούκι: Λογοτεχνία σημαίνει αμφιβολία

• Ο Αντόνιο Ταμπούκι νιώθει οικεία στην Ελλάδα. Την επισκέπτεται συχνά και σε κάθε ευκαιρία εκφράζει την αγάπη του για τη χώρα. Γι' αυτό και η συνάντηση με τον κορυφαίο Ιταλό συγγραφέα στην Αθήνα έχει, φευγαλέα, την αίσθηση μιας συνάντησης με κάποιο μακρινό συγγενή.

Ο Αντόνιο Ταμπούκι, συχνός επισκέπτης της Ελλάδας και λάτρης της Κρήτης, λέει για το ελληνικό νησί: «Εκεί ξαναβρίσκεις τις ρίζες και ορισμένες αξίες του μεσογειακού πολιτισμού, την πίστη, την περηφάνια, την εμπιστοσύνη σε μια αβέβαιη εποχή»

Είναι ευδιάθετος και κάποιες στιγμές ζητά την άδεια να απαντήσει στις ερωτήσεις χιουμοριστικά. Συγγραφέας των βιβλίων «Είναι αργά, όλο και πιο αργά», «Ο Τριστάνο Πεθαίνει», «Ετσι ισχυρίζεται ο Περέιρα» («Αγρα») ήρθε με την ευκαιρία της έκδοσης του νέου του βιβλίου «Ο χρόνος γερνάει γρήγορα» («Αγρα», μτφ. Ανταίου Χρυσοστομίδη).

Οι εννέα ιστορίες του κατοικούνται από αινιγματικούς ήρωες, πράκτορες της πρώην Λαϊκής Δημοκρατίας της Γερμανίας, αξιωματικούς που δέχτηκαν τις ακτινοβολίες του απεμπλουτισμένου ουρανίου στο Κόσοβο, μοναχικούς άντρες και σοφά κορίτσια. Ο Ταμπούκι, όμως, δεν πολιτικολογεί ούτε γράφει Ιστορία. Η αναμέτρησή μας με το χρόνο και τη μνήμη και οι σκοτεινές περιοχές της ανθρώπινης περιπέτειας είναι τα ισχυρότερα συστατικά του κόσμου που μας αποκαλύπτει.

• Ο τίτλος του βιβλίου είναι «Ο χρόνος γερνάει γρήγορα». Βιώνετε επώδυνα το χρόνο που περνά;

«Δεν ξέρω αν είναι ο χρόνος που περνάει μέσα από εμάς ή αν εμείς περνάμε μέσα από το χρόνο. Δεν ξέρω αν είμαι κάποιος επιβάτης τρένου που τρέχει ή αν είμαι ακίνητος και βλέπω το τρένο να περνά.

Η σχέση μου με το χρόνο είναι αρμονική. Νιώθω καλά με την ηλικία μου. Θα μ' ενδιέφερε, όμως, να ερμηνεύσω τη σημασία του χρόνου στην εποχή μας. Ο χρόνος είναι, την ίδια στιγμή, όλα και τίποτα. Κάποιος φιλόσοφος λέει ότι τα πάντα βρίσκονται μέσα στο χρόνο εκτός από τον ίδιο το χρόνο. Ο Αγιος Αυγουστίνος στις εξαιρετικές "Εξομολογήσεις" του γράφει για τον χρόνο: όταν δεν τον συλλογίζομαι, ξέρω τι είναι, αν κάποιος μου ζητήσει να τον ορίσω, δεν έχω απάντηση».

«Είμαστε η μνήμη μας»

• Η μνήμη των ηρώων σας είναι αποσπασματική. Μοιάζουν με φαντάσματα που μετεωρίζονται μεταξύ παρελθόντος, παρόντος και μέλλοντος. Αυτή είναι, λέτε, η εσωτερική ζωή όλων μας;

«Είμαστε η μνήμη μας. Θα ήταν τρομακτικός ένας κόσμος χωρίς μνήμη. Είμαστε ένα άθροισμα του χρόνου. Θέλω να πω: ο λόγος που βρίσκομαι σε αυτό το τραπέζι και μιλάμε είναι επειδή κοιμήθηκα σε αυτό το ξενοδοχείο. Δεν είμαστε μόνο το σήμερά μας, αλλά και το χθες μας. Η επιστήμη έχει εντοπίσει ότι στο κέντρο του εγκεφάλου που λειτουργεί η μνήμη, λειτουργεί και η φαντασία. Ετσι, τις αναμνήσεις τις επεξεργάζεται και τις μεταμορφώνει η φαντασία. Γι' αυτό συχνά έχουμε λάθος αναμνήσεις. Η μνήμη μεταμορφώνει, διαρκώς την πραγματικότητα».

• Τα διήγηματά σας μοιάζουν να συνδέονται υπόγεια με την αγριότητα, τους πολέμους και τις δικτατορίες του 20ού αιώνα. Οι ήρωες κινούνται στο Βερολίνο, στη Ρουμανία, στην Πολωνία. Φέρουν, όμως, το βάρος της Ιστορίας σαν αρρώστια. Είμαστε μόνο ατελή, αυτοκαταστροφικά όντα ή ικανοί και για κάτι καλύτερο; Είστε αισιόδοξος;

«Αν μου επιτρέπετε, θα σας απαντήσω χιουμοριστικά. Πρόσφατα διάβασα σε μια εφημερίδα: "Ενας αισιόδοξος σκότωσε εφτά απαισιόδοξους και κλειδαμπαρώθηκε σπίτι του". Γενικότερα η αισιοδοξία είναι χαρακτηριστικό των πολιτικών. Η λογοτεχνία είναι φτιαγμένη από αμφιβολίες και υποψίες ότι τα πράγματα δεν είναι όπως φαίνονται ή όπως τα παρουσιάζουν. Ο λόγος ύπαρξής της είναι να αμφιβάλλει. Γι' αυτούς που θέλουν να πιστεύουν υπάρχει η πολιτική και η θρησκεία».

«Συγκλονιστική η εκλογή Ομπάμα»

• Θεωρείτε θετική την εκλογή του Μπαράκ Ομπάμα;

«Κατ' αρχάς άλλαξε το χρώμα του προέδρου. Στον Λευκό Οίκο έχουμε έναν μαύρο. Πρόκειται για ένα τεράστιο γεγονός, μια συγκλονιστική αλλαγή, που δεν έχει τόσο μεγάλη σχέση με την πολιτική της Αμερικής στο Αφγανιστάν και στον υπόλοιπο κόσμο. Είναι από μόνο του ένα ριζοσπαστικό γεγονός, ανάλογο της επαναστατικής διατύπωσης του Κοπέρνικου: η γη γυρίζει».

• Αρκετός κόσμος μοιάζει απογοητευμένος από την πολιτική κατάσταση στην Ιταλία. Εχετε ερμηνεύσει την προτίμηση των Ιταλών στον Μπερλουσκόνι;

«Δεν αναρωτιέστε μόνο εσείς για την εκλογή του Μπερλουσκόνι. Εγώ μαζί με αρκετούς Ιταλούς έχουμε τον ίδιο προβληματισμό. Οι κυβερνήσεις είναι εφήμερες, σήμερα είναι, αύριο δεν είναι. Θα χρειαστούν μέρες, πάντως, για να ερμηνεύσουμε την προτίμηση των Ιταλών στον Μπερλουσκόνι. Η εκλογή του ίσως να συμβολίζει την εύκολη ζωή. Σε όλους αρέσει να ταυτίζονται με κάποιον που έχει δέκα βίλες και δυο προσωπικά αεροπλάνα. Ισως να τροφοδοτούν με αυτό τον τρόπο μια ντισνεϊκή ψευδαίσθηση ευζωίας».

• Ενας ήρωάς σας λέει κάποια στιγμή ότι «πάσχει» από την ασθένεια της λογοτεχνίας. Θεωρήσατε ποτέ την ενασχόλησή σας με τη λογοτεχνία βασανιστική;

«Το να γράφει κανείς είναι αρκετά κουραστικό. Αντιμετωπίζουμε συχνά τη λογοτεχνία ως θείο δώρο. Σπάνια σκεφτόμαστε ένα λιγότερο αριστοκρατικό σημείο του σώματός μας, όπως τα οπίσθια του λογοτέχνη που κάθεται και γράφει. Συχνά μου στέλνουν χειρόγραφα νέοι συγγραφείς και ζητούν τις συμβουλές μου. Είναι δύσκολο να συμβουλεύεις, γι' αυτό δίνω μόνο μία συμβουλή: αν υπάρχει κάποιος ξυλουργός στη γειτονιά σου, πέρνα από το ξυλουργείο το βράδυ, όταν κλείνει, και κοίτα απλώς τα ροκανίδια που έχει αφήσει στο πάτωμα».

«Χρηματικά βραβεία; τέλεια...»

• Είστε υποψήφιος για το Διεθνές Βραβείο «Μπούκερ». Χαίρεστε τις βραβεύσεις;

«Ναι, ειδικά αν συνοδεύονται από χρηματικά ποσά».

• Πιστεύετε, ακόμα, ότι ο διανοούμενος πρέπει να ασχολείται μόνο με αυτά που γνωρίζει καλά και να μην «χώνει τη μύτη του» παντού;

«Είναι ηθικό καθήκον του διανοούμενου να εκφράζει την άποψή του για όσα ξέρει και βιώνει. Η λογοτεχνία είναι ένα πεδίο πολύ ευρύ. Εμπεριέχει τον μικρό Γαβριά από τους "Αθλίους" του Ουγκό, τους ήρωες της ελληνικής επανάστασης, το σπουργιτάκι της αγαπημένης του Κάτουλλου. Το μόνο καθήκον του συγγραφέα είναι να γράφει κάτι που τον αγγίζει βαθιά και να είναι ειλικρινής».

• Αγαπάτε πολύ την Ελλάδα και ιδιαιτέρως την Κρήτη. Θεωρείτε ότι μοιραζόμαστε κάποιου είδους μεσογειακή ταυτότητα;

«Στην Κρήτη αναγνωρίζεις ακόμα και σήμερα το πνεύμα της Μεσογείου. Εκεί, όπως στη Σαρδηνία και σε κάποια μέρη της Σικελίας, έχει διατηρηθεί η καρδιά της Μεσογείου. Ξαναβρίσκεις τις ρίζες και ορισμένες αξίες του μεσογειακού πολιτισμού, ακόμα και στις σχέσεις των ανθρώπων: την πίστη, την περηφάνια, την εμπιστοσύνη, σε μια εποχή που όλα είναι αβέβαια και ρευστά». *

• Του ΓΙΩΡΓΟΥ ΚΑΡΟΥΖΑΚΗ, ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ, 26/5/2009

ΑΝΤΟΝΙΟ ΤΑΜΠΟΥΚΙ: «Χωρίς σεβασμό στις μνήμες μας, ακρωτηριαζόμαστε»

• Κορυφαίος Ιταλός συγγραφέας, ο Αντόνιο Ταμπούκι μετατρέπει σε διαβαστερές ιστορίες και σε αιχμηρή κριτική τον φιλοσοφικό προβληματισμό του για τον χρόνο στη σημερινή εποχή
• «Έχουμε μια Ευρώπη από την οποία πολλά κράτη που ανήκουν στη Δύση, ήταν εξόριστα, σαν απομονωμένα σε άλλο δωμάτιο. Τώρα τους ανοίξαμε ευτυχώς την πόρτα, κι αυτά μπήκαν μέσα φέρνοντας μαζί τους τα δικά τους ημερολόγια, τη διαφορετική ιστορία που έζησαν. Άρα μια άλλη αντίληψη πολιτισμική, ανθρωπολογική, ιστορική του χρόνου».

Αυτό είναι ένα από τα παραδείγματα που δίνει ο διάσημος Ιταλός συγγραφέας Αντόνιο Ταμπούκι για να εξηγήσει τη δυσαρμονία που κατά τη γνώμη του χαρακτηρίζει τη μετα-μετα-μοντέρνα εποχή μας. Η ταχύτητα με την οποία τρέχουν πληροφορίες και γεγονότα, η άυλη πτυχή τους (λ.χ. στο Χρηματιστήριο), οι ολικές καταστροφές (λ.χ. Χιροσίμα), έχουν προκαλέσει ένα χάσμα, λέει, ανάμεσα στον εξωτερικό χρόνο ή χρόνο της Ιστορίας από τη μία, και στον χρόνο της συνείδησής μας από την άλλη, στην προσωπική μας δηλαδή αντίληψη για τον χρόνο. «Κάτι που προκαλεί μιαν αναισθησία στους ανθρώπους». Αυτόν τον προβληματισμό του προσπάθησε να τον περάσει σε εννέα καινούργιες ιστορίες που μεταφέρουν τον αναγνώστη σε διάφορα ευρωπαϊκά κράτη πριν και μετά το 1989, και αυτόν ανέπτυξε χθες το απόγευμα στην ομιλία του στο Ιταλικό Ινστιτούτο. Στη συνέντευξή του όμως στα «ΝΕΑ», έγινε ακόμα πιο αιχμηρός.

• Είστε ένας από τους λίγους ξένους συγγραφείς που γνωρίζουν τη σύγχρονη ελληνική Ιστορία. Πώς συνέβη αυτό;

Μα, υπήρξα περίεργος! Είμαι συγγραφέας! Και η Ελλάδα ανήκει στην πολιτισμική μου οικογένεια όπως η Ισπανία, η Πορτογαλία, η Γαλλία. Θα έπρεπε να ήταν αυτονόητο στην Ευρώπη να γνωρίζει ο ένας λαός την Ιστορία του άλλου, όμως, όπως ξέρετε, στα σχολεία δεν διδασκόμαστε τη σύγχρονη Ιστορία. Η δική μου αγάπη για την Ελλάδα άρχισε από την αρ χαιότητα, αλλά δεν θα μπορούσε να περιοριστεί στους Προσωκρατικούς διότι με ενδιαφέρει η εποχή μου. Στα μέσα του ΄70 είχα δει λ.χ. τις «Μέρες του ΄36» του Αγγελόπουλου, μια ταινία υπαινικτική που οι Έλληνες μπορούσαν εύκολα να την καταλάβουν, εμείς όμως έπρεπε να συμπληρώσουμε τα όσα δεν λέγονταν. Κάθησα και διάβασα λοιπόν, για τον Μεταξά. Έτσι και με τον ελληνικό εμφύλιο που υπήρξε τόσο σημαντικός. Έφτασα σ΄ αυτόν επειδή γνώριζα τον ισπανικό, που υπήρξε πιο προβεβλημένος... Δεν θέλω να κρίνω ηθικά άλλες εποχές. Θέλω να καταλάβω την εποχή μου και να την αναπλάσω για το κοινό.

• Λέτε επίσης ότι οφείλουμε να σεβόμαστε τις μνήμες των άλλων, όμως πρώτα απ΄ όλα οφείλουμε να σεβόμαστε και τις δικές μας..

Ναι, διότι η εποχή μας κονιορτοποιεί τις μνήμες. Αντίθετα εγώ πιστεύω ότι είναι πολύ σημαντικές για τη συγκρότηση της ατομικής και της συλλογικής μας συνείδησης. Φυσικά, όταν παρεμβάλλεται η μνήμη όλα γίνονται πολύ σύνθετα. Εκεί λοιπόν παρεμβαίνει η λογοτεχνία και μας βοηθά να καταλάβουμε καλύτερα αυτό που είμαστε.

• Ωστόσο, στο καινούργιο σας βιβλίο με αφορμή τις μεγάλες ανατροπές που έφερε το 1989, θέτετε ένα δύσκολο ερώτημα: αν βελτιωνόμαστε με τα χρόνια ή αν ακρωτηριαζόμαστε.

Διαπιστώνω πράγματι σήμερα μια τάση να απαξιώνουμε αυτό που υπήρξαμε πολιτισμικά, κοινωνικά, οικονομικά, σαν να μην είναι πια τόσο σημαντικό το παρελθόν μας. Και ναι μεν στο Δαρβινικό σύστημα η εξέλιξη κάποιων ειδών είναι κάτι πολύ σκληρό διότι προϋποθέτει κατάργηση κάποιων άλλων, δεν βλέπω όμως γιατί πρέπει να ενστερνιστούμε αυτήν την αγριότητα ως φυσιολογική σε ό,τι έχει να κάνει με τις μνήμες μας, τη ζωή μας, την ψυχή μας. Διότι όταν αρνούμαστε αυτό που ονομάζω «χρόνο της συνείδησής μας», τον εσωτερικό μας χρόνο δηλαδή, ακυρωνόμαστε. Ακρωτηριάζουμε δηλαδή ένα κομμάτι του εαυτού μας όταν με το πέρασμα του χρόνου βλέπουμε σαν αυταπάτες τις αλλοτινές μας αλήθειες. Γι΄ αυτό και ένας ήρωάς μου, βασανισμένος άλλοτε τόσο από τους φασίστες όσο και από τους κομμουνιστές στη Ρουμανία, αρνείται στα γεράματά του να πάρει φάρμακα για να ξαναβρεί τον ύπνο του. Διότι δεν θέλει να λουστράρει τις μνήμες του.

• Τι είναι λοιπόν για εσάς η λογοτεχνία; Ένας καθρέφτης ή μια ερμηνεία της πραγματικότητας;

Είναι μια προνομιούχος περιοχή, πιο ισχυρή από την ιστοριογραφία. Είναι μια μορφή γνώσης προ-λογικής και διαισθητικής, που οδηγεί στην ερμηνεία της πραγματικότητας και καμιά φορά ακόμα και στην πρόβλεψή της.

ΙΝFΟ: Αntonio Τabucchi, «Ο χρόνος γερνάει γρήγορα. Εννέα ιστορίες» και «Λογοτεχνίας εγκώμιον». Μτφ. Ανταίος Χρυσοστομίδης, Εκδ. Άγρα.

«Τον Μπερλουσκόνι, γιατί δεν τον ελέγχουν;»

Συγγραφέας με έντονη ιστορική και πολιτική συνείδηση- αρκεί να διαβάσει κανείς το «Έτσι ισχυρίζεται ο Περέιρα» ή το «Παιχνίδι της αντιστροφής» (Εκδόσεις Άγρα)- ο Αντόνιο Ταμπούκι δηλώνει απογοητευμένος από την Ευρωπαϊκή Ένωση. «Με έχουν απογοητεύσει οι επικεφαλής της πολιτικοί διότι έχουν παραμερίσει τις ιδρυτικές αρχές της (αρχές όπως η ελευθερία, η ισότητα, η υπεράσπιση των δικαιωμάτων του ανθρώπου κ.ο.κ., που χαράχτηκαν από πολιτικές προσωπικότητες όλων των τάσεων: Σπινέλι, Μονέ, Αντενάουερ κ.ά.) και ασχολούνται μόνο με την οικονομία της και την... καμπύλη της μπανάνας. Γι΄ αυτό και προβλέπω αποχή πάνω από 55% στις ευρωεκλογές. Και δεν θα φταίνε οι ψηφοφόροι.

Διότι πώς να μην απογοητεύονται όταν βλέπουν την Ε.Ε. να κλείνει τα μάτια μπροστά στον Μπερλουσκόνι που περνά νόμους (λ.χ. σε σχέση με τη σύγκρουση συμφερόντων) οι οποίοι θα ήταν αδιανόητοι σε οποιοδήποτε άλλο ευρωπαϊκό κράτος.

Όταν ένα πρώην ανατολικό κράτος μπαίνει στην Ε.Ε., ελέγχεται για το αν έχει αντιδημοκρατικούς νόμους. Ο Μπερλουσκόνι γιατί δεν ελέγχεται, που είναι ταυτόχρονα πρωθυπουργός και ιδιοκτήτης τεσσάρων τηλεοπτικών καναλιών;».

• ... και μάλλον γεννιούνται και νέοι Μπερλουσκόνι τριγύρω.

Φυσικά! Το μοντέλο περνάει τα σύνορα όπως η γρίπη· και δυστυχώς κανείς δεν είναι εμβολιασμένος εκ των προτέρων.

• Της Μικέλας Χαρτουλάρη. ΤΑ ΝΕΑ: Τρίτη 26 Μαΐου 2009

ΑΝΤΟΝΙΟ ΤΑΜΠΟΥΚΙ: «Μόνο το ατελές μάς συγκινεί»

ΠΡΟΣΩΠΟ

Ο διάσημος ιταλός συγγραφέας ήλθε πρόσφατα στην Ελλάδα και μας μίλησε για το πόσο ανυπόφορα θα ήταν όλα χωρίς την Τέχνη

Λένε ότι πίσω από κάθε αξιόλογο άνδρα βρίσκεται μια εξίσου σημαντική γυναίκα. Στην περίπτωση του Αντόνιο Ταμπούκι πρόκειται για τη σύζυγό του Μαρία Ζοζέ ντε Λανκάστρε ή απλά «Ζε», όπως τη λέει χαϊδευτικά ο ίδιος. Εκείνος Ιταλός, εκείνη Πορτογαλίδα. Και έτσι «η χώρα-παράθυρο στον Ατλαντικό» γίνεται το καταφύγιό του κάθε φορά που η δική του τον απογοητεύει εξαιτίας της διαφθοράς που βρίσκει στην πολιτική ή της σάχλας που βλέπει στην τηλεόραση. Η Ζε, λοιπόν, τακτοποιώντας στο πάνω μεγάλο ράφι της βιβλιοθήκης τα βιβλία που έχει συγγράψει ο Αντόνιο, προσέθεσε στο τέλος εκείνα του Φρόιντ. «Δεν είναι καθόλου τυχαία η κίνησή της αυτή. Η γυναίκα μου ξέρει καλύτερα από όλους ότι τα βιβλία μου χρειάζονται ψυχανάλυση» λέει μεταξύ αστείου και σοβαρού. Δεν άργησε να σηκώσει το κινητό του όταν του τηλεφωνήσαμε ενώ βρισκόταν για διακοπές στην Κρήτη. Είχε προηγηθεί μια διάλεξη που έδωσε στην Αθήνα στο τέλος του Μάη με την ευκαιρία της κυκλοφορίας στα ελληνικά του βιβλίου του Η νοσταλγία του πιθανού - Γραπτά για τον Φερνάντο Πεσσόα (1990), καθώς και της νέας επαυξημένης έκδοσης του Ρέκβιεμ από τις εκδόσεις Αγρα, σε μετάφραση Ανταίου Χρυσοστομίδη. Υπό τον παφλασμό των κυμάτων και με την ευτυχία που νιώθει κάθε φορά που ανακαλύπτει μία ακόμη μεσογειακή χώρα, μας μίλησε για την πατρίδα του που δεν είναι η Ιταλία αλλά η ιταλική γλώσσα, για τις δύο πιο σημαντικές στιγμές στη ζωή του κάθε ανθρώπου, αλλά και για το πόσο ανυπόφορα θα ήταν όλα χωρίς την τέχνη.

• Πρώτα γίνατε φιλόλογος και μετά συγγραφέας. Τι σας έστρεψε στη λογοτεχνία;

«Οι ναζιστές έκαψαν εκατομμύρια ανθρώπους. Κυρίως όμως έκαψαν βιβλία λογοτεχνίας, διότι εξέφραζαν μια διαφορετική αλήθεια από τη δική τους. Η αμφιβολία και η λογοτεχνία είναι πολυθεϊστικές. Ασφυκτιούν μέσα σε μονοθεϊστικό καθεστώς. Ξεκίνησα αργά να γράφω. Στη ζωή τα πράγματα συμβαίνουν τυχαία εκ πρώτης όψεως, όταν όμως τα βλέπεις από απόσταση ξέρεις ότι ακόμη και η μεγαλύτερη αναποδιά στα σχέδια ισούται με ευλογία. Ο ρόλος της λογοτεχνίας είναι να φυτρώνει εκεί που δεν τη σπέρνουν, να χώνει τη μύτη της παντού. Εκεί όπου αρχίζουν οι παραλείψεις και τα καλά κρυμμένα μυστικά που οι ιστορικοί αφήνουν έξω από την Ιστορία».

• Πώς βλέπετε την Ιταλία τού σήμερα;

«Υπάρχουν τρομακτική διαφθορά και ρατσισμός που εξαπλώνεται διαρκώς. Στην Ιταλία δεν υπήρξε ποτέ μια φιλελεύθερη δημοκρατία και τώρα έχει αναδυθεί ό,τι χειρότερο. Καθρέφτης αυτής της κατάστασης είναι η κρατική τηλεόραση. Εκεί βλέπεις πράγματα που δε μπορείς να ανεχθείς. Νάνοι, μπαλαρίνες, πλαστικές ξανθές, όλοι κουρδισμένοι να διασκεδάζουν τον τηλεθεατή, αλλά το απόλυτο freak show συντελείται στα talk shows. Αυτό είναι το πιο τρομακτικό απ' όλα».

• Σας έχουν χαρακτηρίσει τον πιο Ευρωπαίο από τους ιταλούς συγγραφείς. Σας εκφράζει ο τίτλος;

«Ευρωπαίος δεν ξέρω, πάντως τσιγγάνος είμαι σίγουρα. 'Η, αν θέλετε, ένας πλανόδιος, ένας αλήτης. Μου αρέσει πολύ να ταξιδεύω. Οταν κάποτε με είχαν ρωτήσει ποια είναι η πατρίδα μου, η Ιταλία ή η Πορτογαλία, απάντησα "καμία από τις δύο" και διάλεξα την ιταλική γλώσσα. Αυτή είναι η πατρίδα μου. Την παίρνω μαζί μου και ταξιδεύουμε. Δεν μ' ενδιαφέρει καθόλου το διαβατήριο και η σημαία. Ζω με τη γλώσσα μου και ανήκω σε μια γλώσσα. Γι' αυτό ακριβώς εκτιμώ απεριόριστα τους μεταφραστές, όπως τον Ανταίο Χρυσοστομίδη, που μετέφερε τα έργα μου στα ελληνικά. Χωρίς αυτούς τα βιβλία θα ήταν καταδικασμένα να μένουν για πάντα εκεί όπου γράφονται».

• Ποια άλλη ταμπέλα σάς αποδίδουν;

«Συχνά με κατατάσσουν στους "αντισύγχρονους" συγγραφείς, αυτό όμως έχω πια μάθει να το παίρνω ως κομπλιμέντο. Πιστεύω ότι βαπτίζουν εμένα και άλλους συναδέλφους μου έτσι διότι πολύ απλά δυσπιστούμε στους ανυπόφορους τρόπους τού σήμερα. Η σύγχρονη ζωή δεν έχει σε τίποτε να ζηλέψει τη γραφειοκρατία της "Δίκης" του Κάφκα. Ο άνθρωπος είναι πλέον ένας αριθμός, ένα έντομο. Χιλιάδες ανώνυμες υπάρξεις ζουν στον κόσμο σήμερα χωρίς σκέψη και όνειρα».

• Τι σας δίδαξε η ενασχόλησή σας με τον Πεσόα;

«Ο Μποντλέρ έλεγε ότι "όπως οι περιπλανώμενες ψυχές ψάχνουν ένα σώμα, έτσι κι εγώ μπορώ να μπω ανά πάσα στιγμή σε όποιον ήρωά μου θέλω". Και ο Πεσόα με τη σειρά του έλεγε ότι η λογοτεχνία, όπως άλλωστε και κάθε άλλη μορφή τέχνης, αποτελεί απόδειξη πως η ζωή δεν αρκεί. Το να γινόμαστε άλλοι από τον εαυτό μας μέσω της τέχνης, είτε την παράγουμε είτε την παρακολουθούμε, είναι ένα μικρό θαύμα που μας χαρίζεται μέσα στο σύντομο ταξίδι της ζωής. Ο Θερβάντες έλεγε για τον εαυτό του ότι είναι ταυτόχρονα ο Δον Κιχώτης και ο Σάντσο Πάντσα. Και ο Φλομπέρ συνήθιζε να λέει "η Μαντάμ Μποβαρί είμαι εγώ". Κάπως έτσι νιώθω κι εγώ. Ζω με τον εαυτό μου, με το σώμα μου επί 65 ολόκληρα χρόνια. Πλήττω αφόρητα όταν δεν γνωρίζω ανθρώπους. Θέλω να βλέπω τον κόσμο από διαφορετική σκοπιά κάθε φορά, μέσα από άλλους χαρακτήρες. Εκφράζομαι μέσα από τις εφημερίδες και τα βιβλία. Μου αρέσει να φαντάζομαι πρόσωπα με τελείως διαφορετική ζωή και άποψη από εμένα. Θέλω να δω τον κόσμο μέσα από τα μάτια ενός μωρού, μιας ηλικιωμένης γυναίκας, ενός νεαρού άνδρα. Γι' αυτό γράφω».

• Ποια είναι η πιο επικίνδυνη λέξη;

«Η λέξη ιδεολογία. Διότι όλοι μπορούν να προφασιστούν ότι έχουν από μία. Ακόμη κι αυτοί που έριξαν τους Δίδυμους Πύργους».

• Ποιες είναι οι πιο σημαντικές στιγμές στη ζωή ενός ανθρώπου;

«Η γέννηση και ο θάνατος. Είναι η πρώτη και η τελευταία παράγραφος του βιβλίου της ζωής του, οι παρενθέσεις που τα περικλείουν όλα».

• Τι θα πάρετε από την Ελλάδα φεύγοντας;

«Από όπου κι αν ταξιδέψω παίρνω κάτι και το βάζω στην τσέπη της μνήμης μου περιμένοντας να δω αν θα φυτρώσει κάτι. Στην καλύτερη περίπτωση μπορεί να προκύψει ένα βιβλίο, στην αμέσως καλύτερη μια ανάμνηση που θα αντέξει στον χρόνο. Από την Ελλάδα θα πάρω μαζί μου αυτό το ιδιαίτερο μειδίαμα των αγαλμάτων που μοιάζει με αυτό της Μόνα Λίζα. Μου αρέσει η φιλία ανάμεσα σε αυτά τα δύο χαμόγελα».

• Τι κάνει ένα μυθιστόρημα αξέχαστο;

«Σίγουρα το συναίσθημα. Αλλά και το "soundtrack" του, ο εσωτερικός ρυθμός του δηλαδή. Υπάρχουν μυθιστορήματα τόσο άρτια γεωμετρικά που θα μπορούσαν να χαρακτηριστούν τέλεια αλλά τους λείπει το συναίσθημα. Η τελειότητα δεν έχει συναίσθημα. Για να σε συγκινήσει κάτι, να μιλήσει βαθιά μέσα σου, πρέπει να είναι ατελές. Οπως συμβαίνει και στη ζωή. Δεν αγαπάμε την ωραιότερη πόλη, δεν ερωτευόμαστε την ομορφότερη γυναίκα του κόσμου, αλλά αυτήν που είναι πιο κοντά στην καρδιά μας».

ΑΣΤΕΡΟΠΗ ΛΑΖΑΡΙΔΟΥ, Το ΒΗΜΑ, 27/07/2008