Οι απαρχές της νεοελληνικής συνείδησης

• Διακρινοντας

• Tης Ελισαβετ Kοτζια, Η Καθημερινή, 23/4/2011

Ο ποιητής και καθηγητής Θεωρίας και Κριτικής της Λογοτεχνίας Νάσος Βαγενάς αποτελεί μια από τις πλέον ζωηρές, αν όχι την πλέον ζωηρή σημερινή φυσιογνωμία στον χώρο της φιλολογίας, της κριτικής της λογοτεχνίας και της ιστορίας των ιδεών. Σε μια Ελλάδα υποτονικής πνευματικής ζωής, ανύπαρκτης παραγωγής πρωτογενούς θεωρίας και σχετικά εύκολης αναπαραγωγής των κάθε λογής συρμών, για περισσότερα από είκοσι πέντε χρόνια, ο Βαγενάς ανοίγει διαρκώς μέτωπα ελέγχου των κυρίαρχων τάσεων. Τα φιλολογικά ζητήματα που τον απασχολούν διαθέτουν πολύ μεγάλο εύρος. Η ανάπτυξη των θέσεών του προϋποθέτει την πραγματοποίηση συστηματικότατης πρωτογενούς γραμματολογικής έρευνας. Οι προσεγγίσεις του υπερασπίζονται με αμετακίνητο πάθος, αξίες που στις μέρες μας τίθενται υπό διαρκή αμφισβήτηση. Ο «Κινούμενος στόχος» είναι το έβδομο βιβλίο μελετητικών δοκιμίων του (Πόλις, σελ. 268). 

Δεινοπαθήματα του Κάλβου

Νάσος Βαγενάς | ΤΟ ΒΗΜΑ, Κυριακή 25 Οκτωβρίου 2009

Η πρόσφατη έκδοση των Ωδών από τον εκδοτικό οίκο Μεταίχμιο έδειξε πόσο επιτακτική είναι η επίσπευση της έκδοσης των Απάντων του Κάλβου, την οποία έχει αναλάβει το Μουσείο Μπενάκη. Διότι μια σοβαρή έκδοση του συνόλου του έργου του Κάλβου θα μπορούσε να αποτρέψει ερασιτέχνες καλβιστές, όπως ο επιμελητής της έκδοσης του Μεταίχμιου, να ασχοληθούν με ένα έργο το οποίο δεν γνωρίζουν επαρκώς. Οταν μάλιστα η ανεπάρκεια αυτή συνδυάζεται με κριτική μεγαλομανία, από την οποία διακατέχεται ο εν λόγω επιμελητής (βλ. την «Εισαγωγή» του, που περιέχει και σαράντα, τουλάχιστον, πραγματικά λάθη), τότε το αποτέλεσμα καταλήγει αναπόφευκτα σε κριτικό παραλήρημα (όταν δεν έχεις διαβάσει τα ιταλικά έργα του Κάλβου, δεν έχεις ούτε μία παραπομπή στα ιταλόγλωσσα επί του θέματος κείμενα του Βίτι, και προσπαθείς να μιλήσεις για την ιδιοτυπία της γλώσσας των Ωδών επικαλούμενος τον Ντε Μαν και τον Ντεριντά, είναι φυσικό στο παραλήρημα αυτό να αφθονούν και οι θεωρητικές σαπουνόφουσκες).

Δεν είναι βέβαια η πρώτη φορά που ο Κάλβος υφίσταται μιαν ανάλογη κριτική κακοποίηση. Αρκεί να σημειώσουμε την έκδοση των υποτιθέμενων Απάντων του, το 1979, από τον (δημόσιο) Οργανισμό Εκδόσεως Διδακτικών Βιβλίων (100.000 αντίτυπα που διανεμήθηκαν στις σχολικές βιβλιοθήκες), η οποία περιείχε μόνο τις Ωδές και την οποία ανατύπωσε πανομοιότυπη το 1992 το Ιόνιο Πανεπιστήμιο. Σύμφωνα με την έκδοση αυτή, ο Κάλβος έγραψε μόνο «είκοσι ωδές» (στα ελληνικά). Σύμφωνα με την έκδοση του Μεταίχμιου, που επίσης αποβλέπει και στο «να υπηρετήσει τις ανάγκες της διδασκαλίας των ωδών», τα ιταλικά ποιητικά έργα του Κάλβου είναι «όλα πρωτόλεια».

Είναι φανερό ότι η συλλογική μας συνείδηση δεν μπορεί να δεχθεί (έχει απωθήσει ή προσπαθεί να υποβαθμίσει το γεγονός) ότι ο εθνικός μας ποιητής υπήρξε κατά το μεγαλύτερο μέρος της ποιητικής του ζωής ιταλός ποιητής, και ότι έγραψε ελληνικά ποιήματα μόνο κατά την τελευταία, και πιο σύντομη, περίοδο του ποιητικού του βίου. Διότι από το 1811 που δημοσίευσε το πρώτο του ποίημα (μια canzone στον Ναπολέοντα) ως το τέλος του Φεβρουαρίου του 1822, όταν, από τη Γενεύη, ζητούσε για δεύτερη φορά να ανακληθεί η απέλασή του από το Μεγάλο Δουκάτο της Τοσκάνης για να επιστρέψει, όπως δήλωνε ο ίδιος, στην «πατρίδα του την Τοσκάνη [...] και να ξαναβρεί το ρεύμα της λογοτεχνικής του ζωής» (μεταξύ άλλων, να ολοκληρώσει και την τραγωδία Ιppia, την οποία, πιστεύοντας ότι σύντομα θα επιστρέψει, είχε κατά την απέλασή τουΑπρίλιος 1821- αφήσει στη Φλωρεντία ημιτελή), η φιλοδοξία του Κάλβου ήταν να αναδειχθεί στον ιταλικό Παρνασσό, κατά το παράδειγμα του Φόσκολο (το πρώτο ποίημα που έγραψε ο Κάλβος στα ελληνικά- «Ελπίς πατρίδος», 1819- ήταν ένα ποίημα ευκαιριακό: η εξύμνηση του Γκίλφορντ σε αυτό είναι φανερό ότι απέβλεπε στην εξασφάλιση μιας θέσης καθηγητή στο «εν Κερκύρα Ελληνικόν Παμμουσείον»).

Με το σημείωμά μου αυτό διατυπώνω μια πρόταση ως προς το θέμα των κειμένων του πρώτου τόμου μιας έκδοσης των Απάντων του Κάλβουθέμα που το καθιστά ιδιαίτερα ενδιαφέρον η ιδιοτυπία της ποιητικής ιστορίας του Κάλβου, που είναι ιστορία διαφορετική από εκείνη του, επίσης ποιητικά δίγλωσσου, Σολωμού.

Η ταυτότητα του Κάλβου ως συγγραφέα είναι, βέβαια, ταυτότητα ποιητική. Ο,τι άλλο έγραψε ο Κάλβος πέρα από το ποιητικό του έργο μάς ενδιαφέρει μόνο, ή κυρίως, στον βαθμό που θα μπορούσε να φωτίσει την ποιητική του δραστηριότητα. Εννοώ το συνολικό ποιητικό του έργο, του οποίου Η λύρα και τα Λυρικά αποτελούν το κορυφαίο μέρος- ωδές που για τη διαμόρφωσή τους η ιταλική ποιητική εμπειρία του Κάλβου υπήρξε αποφασιστική. Καθώς τα Απαντα ενός λογοτέχνη πρέπει να παρουσιάζουν με πιστότητα το λογοτεχνικό του πρόσωπο, το οποίο συνθέτουν τα λογοτεχνικά του έργα που εκφράζουν τη συγγραφική του βούληση (η οποία δηλώνεται με τη δημοσίευσή τους ή την επιθυμία δημοσίευσής τους), ο πρώτος τόμος των Απάντων του Κάλβου θα πρέπει να περιέχει ενιαίως (ανεξαρτήτως γλώσσας) και σε χρονολογική τάξη τα ποιητικά έργα που δημοσίευσε ο ίδιος ο Κάλβος· κατά σειράν: την τραγωδία Le Danaidi (1818· την οποία ξανατύπωσε το 1820), την ωδή «Ελπίς πατρίδος», τη Λύρα (1824) και τα Λυρικά (1826). Στον τόμο θα πρέπει να περιληφθούν, αν βρεθούν κάποτε, ο ιταλικός ύμνος (Ιnno) που δημοσίευσε ο Κάλβος το 1817 και η canzone (άσμα) του 1811 (το δεύτερο σε παράρτημα, γιατί ο Κάλβος το είχε αποκηρύξει).

Η πρότασή μου είναι, βέβαια, ανορθόδοξη για όσους πιστεύουν ότι, επειδή η Λύρα και τα Λυρικά είναι έργα ασυγκρίτως ανώτερα από τα ιταλικά ποιητικά έργα του Κάλβου, θα πρέπει να θεωρούμε τα ιταλικά του έργα πάρεργα ή πρωτόλεια. Είναι όμως πρόταση την οποία υπαγορεύει η φύση του συνολικού ποιητικού έργου του Κάλβου. Μιλώ για μια πραγματική έκδοση των Απάντων του Κάλβου, όχι για μια έκδοση που θα κολακεύει την εθνική μας φιλαρέσκεια.

Ο κ. Νάσος Βαγενάς είναι καθηγητής της Θεωρίας και Κριτικής της Λογοτεχνίας στο Τμήμα Θεατρικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Αθηνών.

Επαρχιωτισμός και κριτική (2)

ΕΠΙΦΥΛΛΙΔΕΣ

• Νάσος Βαγενάς | ΤΟ ΒΗΜΑ|Κυριακή 15 Φεβρουαρίου 2009

Με την επιφυλλίδα μου της 16ης Νοεμβρίου («Επαρχιωτισμός και κριτική») σχολίαζα μια χαρακτηριστική περίπτωση επαρχιωτισμού στη λογοτεχνική κριτική μας. Καθώς η περίπτωση εκείνη ήταν ατομική- αναφερόμουν σε έναν συγκεκριμένο κριτικό- σήμερα θα ολοκληρώσω την εικονογράφηση αυτού του κριτικού φαινομένου με τον σχολιασμό μιας συλλογικής έκφρασής του. Αναφέρομαι στην πρόσφατη επίσκεψη του Τέρρυ Ηγκλετον στην Ελλάδα και στη δεξίωσή της από την, αυτοπροσδιοριζόμενη ως, αριστερή λογοτεχνική κριτική. Η υποδοχή του πολυσχιδούς Βρετανού διανοητή από τον Τύπο ήταν γενικά ενθουσιώδης. Εκεί όμως που η επίσκεψη έλαβε νόημα μεσσιανικό και η υποδοχή της τη μορφή διπλής Κυριακής των Βαΐων ήταν το ένθετο των «Αναγνώσεων» της Αυγής, το οποίο αφιέρωσε στον Ηγκλετον δύο τεύχη του (21 και 28 Δεκεμβρίου), με πλήθος ελληνικών κειμένων για το έργο του, κείμενα του ίδιου του Ηγκλετον και μια μακρότατη συνέντευξή του. Υπό την αιγίδα των «Αναγνώσεων» φαίνεται να έγινε και η κύρια διάλεξη του Ηγκλετον στο Εθνικό Ιδρυμα Ερευνών, αφού η επίσημη παρουσίαση του ομιλητή έγινε από συνεργάτη του ενθέτου, το οποίο και δημοσίευσε το κείμενό της.

Για όσους από τους παρευρεθέντες στη διάλεξη ο κριτικός νους λειτουργεί ακόμη- και ήταν πολύ λίγοι, αφού η ομιλία διακοπτόταν κάθε τόσο από θερμά χειροκροτήματα- η διάλεξη, με τον πολλά υποσχόμενο τίτλο «Το τέλος της κριτικής», ήταν μια απογοήτευση. Ο επαρχιωτισμός της όλης εκδήλωσης έγινε αισθητός ήδη από την αρχή, με τον ξαναμμένο παρουσιαστή ειρωνευόμενο τους επικριτές του υψηλού φιλοξενουμένου, ιδιαίτερα τον πρίγκηπα της Ουαλλίας, «που κάποτε χάρισε στον Ηγκλετον τον υπέροχο χαρακτηρισμό “dreadful”», και τον Ελληνα πανεπιστημιακό «που τις προάλλες σύστηνε τον Ηγκλετον ως νεοζντανοφικό». Το περιεχόμενο της παρουσίασης δικαίωνε, βέβαια, τον πρίγκηπα, αφού, όπως ο αγαθός αρχοντοχωριάτης του Μολιέρου που έκανε ανεπιγνώστως πρόζα, έτσι και ο πανάγαθος παρουσιαστής έκανε νεοζντανοφισμό χωρίς να το ξέρει. Διότι τι άλλο παρά ένα νεοζντανοφικό λογοτεχνικό κριτικό παρουσίαζε περιγράφοντας τον Ηγκλετον ως έναν κριτικό για τον οποίο «το ζητούμενο δεν είναι η συνέπεια της μεθόδου αλλά η συνέπεια του πολιτικού σκοπού» και εκθειάζοντας την «ακτιβιστική “αυθάδεια” του κριτικού του λόγου»; Περιγραφή στην οποία ανταποκρίθηκε πλήρως ο Ηγκλετον με την, κατά τα άλλα, νεφελώδη, περί παντός του επιστητού, διάλεξή του.

Εσωσε την τιμή της κριτικής μας ο σχολιασμός της διάλεξης από την Ελισάβετ Κοτζιά στην Καθημερινή (7 Δεκεμβρίου). «Υπήρξε», γράφει, «κάτι περισσότερο από απογοητευτική, δημιουργώντας ένα δυσάρεστο αίσθημα κίβδηλου». Συνέβαλε, θα προσέθετα, σε αυτό και η νεοαποικιακού τύπου εκπολιτιστική αντιμετώπιση από τον Ηγκλετον του ιθαγενούς ακροατηρίου.

Αλλά τον εντονότερο κριτικό επαρχιωτισμό απέπνεε η θρησκευτική ευλάβεια του Αφιερώματος των «Αναγνώσεων». Ενώ ακόμη και οι μαθητές του Ιησού αμφισβητούσαν ενίοτε τις επιλογές του Διδασκάλου, οι εν Ελλάδι απόστολοι του Ηγκλετον παρέθεταν περικοπές από την παλαιά διαθήκη του έμφορτοι ιερού δέους. Είναι χαρακτηριστικός ο τρόπος με τον οποίο ξόρκισαν την πρόσφατη στροφή του ρωμαιοκαθολικά αναθρεμμένου Ηγκλετον προς θέσεις τις οποίες ο ίδιος μαχόταν ως αντιδραστικές και λοιδορούσε επί ολόκληρες δεκαετίες. Γράφει ο ένας: «Η “μεταφυσική στροφή” του Ηγκλετον» (ο οποίος τώρα, με την καινή διαθήκη του - με το βιβλίο του Μετά τη θεωρία, 2003· και όχι μόνο με αυτό- διαχωρίζοντας τη θέση του από τους άλλους κήρυκες της αντιουσιοκρατικής Θεωρίας, υπερασπίζεται τις ιδέες της αντικειμενικότητας και της απόλυτης αλήθειας) «δεν σαλπίζει άτακτη υποχώρηση από τις ιδεολογικές του αναφορές», απλώς «στρέφει το βλέμμα σε αγωνίες μάλλον ασυνήθιστες για τη ριζοσπαστική θεωρία». «Δεν σημαίνει», διαβεβαιώνει ο άλλος, «συντηρητική στροφή, νοσταλγική επιστροφή στον καθολικισμό ή προσχώρηση στον χρεωκοπημένο φιλελεύθερο ανθρωπισμό, αλλά ακριβώς το αντίθετο, μια απόπειρα για την ανάδειξη του θεμελιακού ηθικού και στοχαστικού πυρήνα της μαρξιστικής σκέψης» (ως εάν ο Ηγκλετον όλο τον προηγούμενο καιρό αγωνιζόταν να αναδείξει κάτι άλλο, και ως εάν οι ουσίες, προς τις οποίες έχει τώρα στραφεί, βρίσκονται στον πυρήνα της μαρξιστικής σκέψης).

Ενδεικτικό της σύγχυσης του Αφιερώματος είναι ότι περιέλαβε- αντιφατικώς- και ένα απόσπασμα από τη διάλεξη του Ηγκλετον στα Γιάννενα, με θέμα την ποίηση, και ένα άρθρο της Αθηνάς Βογιατζόγλου, σχολιασμό του πρόσφατου βιβλίου του Ηγκλετον Ηow to Read a Ρoem (2006)- τα μόνα ενδιαφέροντα κείμενα του Αφιερώματος. Αλλά οι θέσεις αυτής της διάλεξης, περιεχόμενες στο βιβλίο, που είναι προϊόν της στροφής του συγγραφέα του- εδώ βρίσκεται το ενδιαφέρον τους- δεν είναι διαφορετικές από εκείνες της, προΘεωρητικής, Νέας Κριτικής, τις οποίες χλευάζουν οι «Αναγνώσεις» και μυκτήριζε ο Ηγκλετον προηγουμένως.

Προοδευτική κριτική είναι το να κρίνεις με το μυαλό σου, όχι με το μυαλό των άλλων. Η άκριτη μεσσιανοποίηση του Ηγκλετον και η καθησυχαστική παρανάγνωση των πρόσφατων βιβλίων του είναι συμπτώματα βαρείας μορφής κριτικού επαρχιωτισμού και συντηρητικής σκέψης.

• Ο κ. Νάσος Βαγενάς είναι καθηγητής της Θεωρίας και Κριτικής της Λογοτεχνίας στο Τμήμα Θεατρικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Αθηνών.

Αφιερωμένο στον ποιητή Νάσο Βαγενά, κυκλοφορεί το νέο τεύχος του περιοδικού «Πόρφυρας» (Νο 130, Ιανουάριος – Μάρτης 2009). Δεν είναι η πρώτη φορά που ο «Πόρφυρας» αφιερώνει ολόκληρο τεύχος του σε ένα σύγχρονο λογοτέχνη. Οι επιλογές αυτές έχουν άμεση σχέση με τις προτιμήσεις των συντελεστών του περιοδικού, που παρακολουθώντας από κοντά τη λογοτεχνική πραγματικότητα του τόπου μας, σχεδόν τριάντα χρόνια τώρα, θεωρούν επιβεβλημένη την τιμή σε δημιουργούς των μεταπολεμικών γενεών – πρακτική που θα τηρηθεί και στο μέλλον. Από τους σημαντικότερους ποιητές της τρίτης μεταπολεμικής γενιάς, της «γενιάς της αμφισβήτησης», σπουδαίος θεωρητικός, πανεπιστημιακός δάσκαλος με πολυετή θητεία, ο Νάσος Βαγενάς (γενν. 1945) έχει αποτελέσει με τις κριτικές παρεμβάσεις και τις προτάσεις του έναν από τους βασικότερους παράγοντες της μεταπολεμικής λογοτεχνίας μας.

Τα κείμενα για τον ποιητή υπογράφουν οι, Σωτήρης Σόρογκας: (Για τον Νάσο Βαγενά), Massimo Peri (μετφρ. Φωτεινή Βουγιούκα): (Το φεγγάρι στο πηγάδι), Χρήστος Μπουλώτης: (Με τον Νάσο Βαγενά στα Εξάρχεια), Βίκτωρ Ιβάνοβιτς: (Πορτραίτο του καλλιτέχνη ως … δοκιμιογράφου), Σωκράτης Νιάρος: (Η «επαναμάγευση» του ποιητικού λόγου), Αλεξάνδρα Σαμουήλ: (Για το λεύκωμα της κυρίας Λοβέρδου), Μαντώ Μαλάμου: (Σκοτεινές μπαλλάντες ή «Τα τοπία του Οιδίποδα»), Νεκταρία Κλαπάκη: (Η ποιητική της «επιφάνειας» στο έργο του Νάσου Βαγενά), Κίρκη Κεφαλέα: («Οι τρεις άγγελοι»), Πασχάλης Νικολάου: (Ο ποιητής ως μεταφραστής), Δώρα Μέντη: (Τα προσωπεία στην ποίηση του Νάσου Βαγενά), Μορφία Μάλλη: (Η Συντεχνία), και Αριστοτέλης Σαΐνης: (Ο δοκιμιογράφος Αλέξης Γιατράς). Το τεύχος, του οποίου την επιμέλεια είχε ο Θεοδόσης Πυλαρινός και τον σχεδιασμό του εξωφύλλου η Βάσω Αβραμοπούλου, περιλαμβάνει επίσης χρονολόγιο και εργογραφία του Νάσου Βαγενά, καθώς και φωτογραφικό υλικό.

Στον ποιητή Νάσο Βαγενά το βραβείο «Μπράνκο Ραντίτσεβιτς»

Ο Έλληνας ποιητής, κριτικός και θεωρητικός λογοτεχνίας, Νάσος Βαγενάς, βραβεύτηκε με το βραβείο «Μπράνκο Ραντίτσεβιτς», στο πλαίσιο της 37ης εκδήλωσης «Brankovo kolo» (Ο χορός του Μπράνκο), που πραγματοποιείται στην πόλη Σρέμσκι Κάρλοβτσι, προς τιμήν του γνωστού Σέρβου ποιητή, Μπράνκο Ραντίτσεβιτς.

Πρόκειται για τη μεγαλύτερη τιμητική διάκριση, που απονέμεται κάθε χρόνο σε λογοτέχνες από τη Σερβία και το εξωτερικό. Ο κ. Βαγενάς παραλαμβάνοντας το βραβείο δήλωσε ότι η διάκριση αυτή είναι εξαιρετικά σημαντική για τον ίδιο, αλλά και για τον ελληνικό λαό, καθώς αντανακλά τα αισθήματα του σερβικού λαού και συμβάλλει στην καλλιέργεια των αδελφικών σχέσεων. Ο Έλληνας βραβευθείς δήλωσε ικανοποιημένος από το γεγονός ότι τα έργα των Ελλήνων ποιητών είναι πολύ γνωστά στη Σερβία και εξέφρασε την ελπίδα να υπάρξουν περισσότερες μεταφράσεις των έργων των Σέρβων ποιητών στην ελληνική γλώσσα. [ΑΠΕ - ΜΠΕ]