Αναγνωστάκης αυτοβιογραφούμενος

• έλληνες λογοτέχνες

• Ενας μονόλογος του μεγάλου ποιητή για τη ζωή, την ποίηση και την πολιτική

ΤΟ ΒΗΜΑ:  2/7/2011

 «Είμαι ερωτικός και πολιτικός ποιητής μαζί. Είναι η εποχή που συνδύαζε αυτά τα δύο» έλεγε τον Νοέμβριο του 1992 ο κορυφαίος μεταπολεμικός ποιητής στον ακόμη άγνωστο Μισέλ Φάις. Η μαγνητοφωνημένη συνομιλία τους στο σπίτι του στην Πεύκη κυκλοφορεί σήμερα, έξι χρόνια μετά τον θάνατο του ποιητή, με τη μορφή μονολόγου για τη ζωή, για την ποίηση, για την πολιτική. Η γέννηση στη Θεσσαλονίκη. Η αστική ανατροφή. Η ένταξη στην ΕΠΟΝ και στο ΕΑΜ. Τα πρώτα ποιήματα. Η διαγραφή από το κόμμα το 1946 και η κρίση μέχρι αυτοκτονίας. Η σύλληψη στον Εμφύλιο, η καταδίκη σε θάνατο, η τρίχρονη φυλάκιση. Η Ιατρική. Το περιοδικό «Κριτική». Η δικτατορία. Οι υποψηφιότητες για την Ευρωβουλή. Η απογοήτευση από την πολιτική. Η ποιητική σιωπή. Τα γνωστά γεγονότα όπως παρουσιάζονται σε πρώτο πρόσωπο. Και οι άγνωστες λεπτομέρειες: «Είμαι αριστερόχειρ ουσιαστικά», «Τα ποιήματά μου όπως έρχονται τα γράφω», «Στο συρτάρι μου δεν θα βρει κανείς ποιήματα μισοτελειωμένα ή ατελείωτα, δεν θα βρει τίποτε». Μαζί οι απόψεις: «Η “ποίηση της ήττας” ήταν μια αγωνία, ένα άγχος για την εποχή», «Η πολιτική ποίηση θα πρέπει να κλίνει προς τη σάτιρα». Οι εκτιμήσεις για τη λογοτεχνία και τη γλώσσα: «Οι νέοι ξέρουν καλύτερα να διαβάσουν Παπαδιαμάντη παρά Ψυχάρη», ο ασύλληπτος Κάλβος και ο Καβάφης «που κολακεύει τον κόσμο», οι επιφυλάξεις για τον Καρυωτάκη, η προτίμηση στις ελάσσονες φωνές, η αναγνωστική απόλαυση του Απολινέρ, του Ουίτμαν, του Φρανσίς Ζαμ, η αδυναμία μετάφρασης της ποίησης.

Ο Μισέλ Φάις επιμελείται την έκδοση, ο Παντελής Μπουκάλας ερμηνεύει την ποιητική γραφή του Αναγνωστάκη στον αναλυτικό πρόλογό του και ο ολιγογράφος ποιητής εξομολογείται: «Εκοψα με την ποίηση, σταμάτησα πολύ νωρίς διότι, όταν έρχεται η εμπειρία, όταν έρχονται οι ρυτίδες, η φλέβα, η ποιητική φλέβα στομώνει, στεγνώνει».

Μικρές ιστορίες

• ΠΡΟΔΡΟΜΟΣ Χ.ΜΑΡΚΟΓΛΟΥ  
• Τα σύννεφα ταξιδεύουν τη νύχτα

Εκδόσεις Νεφέλη,2011, σελ.187, τιμή 12,80 ευρώ

Καπνέμποροι συναλλάσσονται με σοβιετικούς αντιπροσώπους στην Καβάλα.

Ενας καθηγητής νυχτερινού λυκείου αναζητεί διέξοδο στο μίσος και στις ενοχές του παρελθόντος στη διαρκή μετακίνηση. Ενας φωτογράφος ερωτεύεται μια μυστηριώδη γυναίκα που συνδέεται με τη διεθνή διαπλοκή για τα πετρέλαια στον Κόλπο της Καβάλας. Το ερωτικό βίωμα και η υπαρξιακή οδύνη αναμετρώνται με τη συλλογική μοίρα, στην Καβάλα και στη Θεσσαλονίκη, τυλιγμένα στον καπνό του τσιγάρου, στα πέντε νέα διηγήματα του βραβευμένου διηγηματογράφου που διατρέχουν την περίοδο από τη δολοφονία του Τσε Γκεβάρα το 1967 ως την πτώση του Τείχους του Βερολίνου το 1989.

• ΛΑΚΗΣ ΠΑΠΑΣΤΑΘΗΣ  
• Το καλοκαίρι θα παίξει την Κλυταιμνήστρα

Εκδόσεις Πόλις,2011, σελ.200,

τιμή 15 ευρώ

Επισκέψεις στο Αρχαιολογικό Μουσείο, ροκ νύχτες στο «Κύτταρο» επί δικτατορίας, επιθεωρήσεις του Ελεύθερου Θεάτρου και βραδιές στον «Μαγεμένο Αυλό» στο Παγκράτι, καλοκαίρια στο Ηρώδειο και στην Επίδαυρο συνθέτουν το σύμπαν των 19 σύντομων βιωματικών διηγημάτων του σκηνοθέτη και βασικού δημιουργού του τηλεοπτικού «Παρασκηνίου». Στην τρίτη συλλογή διηγημάτων του τα οράματα και οι ματαιώσεις της γενιάς της Μεταπολίτευσης, η καθημερινότητα και οι αγωνίες του καλλιτέχνη συνθέτουν έναν αφηγηματικό ιστό όπου ανάμεσα στους ήρωες κινούνται γνωστοί δημιουργοί: ο Αλέξης Δαμιανός, ο Μανόλης Αναγνωστάκης, ο Μάνος Χατζιδάκις και ο ζωγράφος Πάνος Φειδάκης.

• ΓΙΑΝΝΗΣ ΓΡΗΓΟΡΑΚΗΣ  
• Μαύρη πέτρα

Εκδόσεις Κέδρος, 2011, σελ.411,

τιμή 16,50 ευρώ

Μετά το μαθηματικό μυθιστόρημα Ο διαβήτης του Πλάτωνα (2009) ο θεσσαλονικιός νομικός και συγγραφέας μάς μεταφέρει εφέτος στα χρόνια του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Ενας νέος πιάνει δουλειά στο Αθηναϊκό Πρακτορείο Ειδήσεων τον Αύγουστο του 1916. Ως τον Δεκέμβριο της ίδιας χρονιάς η προσωπική του ιστορία βαδίζει στα βήματα της ιστορίας της Ελλάδας- εθνικός διχασμός, Κίνημα Εθνικής Αμύνης, κράτος της Θεσσαλονίκης, Νοεμβριανά, είσοδος του συμμαχικού στόλου στον Πειραιά, αποκλεισμός των λιμανιών, μεγάλος λιμός-, την οποία παρακολουθούμε εν τω γίγνεσθαι όπως αποτυπώνεται στα δελτία Τύπου που περνούν από τα χέρια του ήρωα.

• ΓΙΑΝΝΗΣ ΜΑΚΡΙΔΑΚΗΣ  
• Η άλωση της Κωσταντίας

Βιβλιοπωλείον της Εστίας,2011, σελ.184,τιμή 12,90 ευρώ

Η Κωσταντία είναι από τις λίγες Ρωμιές που έχουν απομείνει στην Κωνσταντινούπο- λη. Ησυχη ότι η κόρη της είναι καλοπαντρεμένη στην Αθήνα, παίρνει μαύρη πίκρα το φθινόπωρο του 2005, όταν ο γαμπρός της σε ένα πολυσέλιδο γράμμα τής εξομολογείται ότι έχει τουρκική καταγωγή. Στο νέο του μυθιστόρημα ο παραγωγικός χιώτης συγγραφέας διαπλέει τη θάλασσα που χωρίζει το νησί του από την απέναντι ακτή και αφηγείται με το γνώριμο άμεσο ύφος και τη χυμώδη γλώσσα του μια ιστορία για τη διαχείριση της μνήμης, της Ιστορίας και των συναισθημάτων για τον Αλλο στην καθημερινότητα του παρόντος.

• ΓΙΑΝΝΗΣ Α.ΦΙΛΗΣ  
• Η δικαίωση

Εκδόσεις Μελάνι,2011, σελ.221,

τιμή 15 ευρώ

«Πολλοί πέρασαν την πύλη της φυλακής στο Καλάμι Χανίων, γιατί η κοινωνία ήθελε να εκτελέσει τις ιδέες τους το 1936, το 1948, το 1967» γράφει στο νέο του μυθιστόρημα ο μηχανικός και πρύτανης του Πολυτεχνείου Κρήτης. Πάνος, Οδυσσέας, Μενέλαος. Η φυλακή συνδέει τις άκρες του χρόνου που κρατούν τρεις άνθρωποι, ένας πολιτικός κρατούμενος και δύο θανατοποινίτες για φόνους που δεν έχουν διαπράξει.

Προσωπικές ιστορίες και οικογενειακά δράματα και τρία ανεξάρτητα νήματα ζωής συμπλέκονται και βυθίζονται στον καμβά της ελληνικής ιστορίας της περιόδου 1940-1984 όπου τα τραύματα του Εμφυλίου ακόμη αιμορραγούν.

• ΑΛΕΞΗΣ ΣΤΑΜΑΤΗΣ  
• Κυριακή

Εκδόσεις Καστανιώτη,2011, σελ.336, τιμή 15,98 ευρώ

Ο νεαρός Βασίλης πενθεί για τον πατέρα του που αυτοκτόνησε. Ο σαρανταπεντάχρο- νος Στέφανος ακόμη δεν έχει ξεπεράσει τον θάνατο της γυναίκας του. Η τυχαία συνάντησή τους στο νεκροταφείο είναι η αρχή μιας σειράς περιπλανήσεων στην Αθήνα. Για ένα επεισοδιακό εικοσιτετράωρο οι δύο μοναχικοί άνδρες γίνονται ένα αστυνομικό ντουέτο που αναλαμβάνει να ρίξει φως στους θανάτους που τους στοιχειώνουν. Μια αναζήτηση προς την κατάκτηση της αυτογνωσίας την Κυριακή της 4ης Οκτωβρίου 2009, όταν η χώρα αναμετρείται με το δικό της παρελθόν στις τελευταίες βουλευτικές εκλογές.

Εβραίοι στη σύγχρονη ελληνική λογοτεχνία

Η συναγωγή των Μοναστηριωτών στη Θεσσαλονίκη

Έχουν περάσει πάνω από δέκα χρόνια απ' όταν η Φραγκίσκη Αμπατζοπούλου κυκλοφόρησε τη μελέτη της Ο άλλος εν διωγμώ, με την οποία εξέταζε το ζήτημα της εικόνας του «Εβραίου» στη λογοτεχνία, ανοίγοντας ένα γόνιμο δρόμο μελέτης των ζητημάτων και της σχέσης ιστορίας και μυθοπλασίας.

Ακολουθώντας τα χνάρια που χάραξε εκείνη η μελέτη, διοργανώνεται την Παρασκευή 1 και το Σάββατο 2 Οκτωβρίου, στη Θεσσαλονίκη, διημερίδα που στόχο της έχει να ερευνήσει την εικόνα των Εβραίων στη σύγχρονη ελληνική λογοτεχνία. Τίτλος της, ως αναγνωριζόμενη οφειλή, Ο Άλλος εν Λόγω. Η διημερίδα διοργανώνεται από την Oμάδα για την Μελέτη της Ιστορίας των Εβραίων, γύρω από την οποία συσπειρώνονται κυρίως νέοι επιστήμονες, ιστορικοί και άλλοι, που στόχο τους έχουν τη διεπιστημονική προσέγγιση της μακραίωνης εβραϊκής παρουσίας στον ελληνικό χώρο, καθώς και από το Τμήμα Βαλκανικών, Σλαβικών και Ανατολικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Μακεδονίας.

Στη διημερίδα αυτή λογοτέχνες, κριτικοί και ιστορικοί θα συζητήσουν για τις εικόνες των Εβραίων στη σύγχρονη ελληνική λογοτεχνική παραγωγή. Οι εργασίες της αρχίζουν την Παρασκευή στις 6.00 μ.μ., στην αίθουσα συνεδρίων του Πανεπιστημίου Μακεδονίας, με συζήτηση ανάμεσα στην καθηγήτρια Φραγκίσκη Αμπατζοπούλου και τους επίσης καθηγητές Νεοελληνικής Φιλολογίας Γιάννη Παπαθεοδώρου και Μίλτο Πεχλιβάνο, με συντονίστριες τις Ρίκα Μπενβενίστε και Έφη Βουτυρά.

Την επομένη στις 9.30 π.μ. ο διευθυντής της Νέας Εστίας Σταύρος Ζουμπουλάκης συζητά με τις καθηγήτριες Βενετία Αποστολίδου, Γεωργία Γκότση και Οντέτ Βαρών-Βασσάρ, υπό την προεδρία του Γιώργου Αντωνίου, ενώ στις 12.30 μ.μ. συζητούν οι λογοτέχνες Μισέλ Φάις, Νίκος Δαββέτας και Ρέα Γαλανάκη, με συντονισμό του Πάρι Παπαμίχου-Χρονάκη.

Η ελληνική λογοτεχνία στην πρώτη γραμμή

• ΦΘΙΝΟΠΩΡΟ: ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΑΝΘΙΖΟΥΝ

• Αγαπημένοι συγγραφείς όλων των γενεών έχουν νέα μυθιστορήματα. Τα δοκίμια αλλά και οι επανεκδόσεις κάνουν το ενδιαφέρον της φουρνιάς μεγαλύτερο

• Του ΒΑΣΙΛΗ Κ. ΚΑΛΑΜΑΡΑ, Ελευθεροτυπία, Σάββατο 29 Αυγούστου 2009

Οικονομική κρίση; Ούτε να το σκέφτεστε. Μεγάλοι, μικρομεσαίοι και μικροί εκδότες, αντί να μικραίνουν τους καταλόγους με τα νέα βιβλία τους, τους μεγαλώνουν ή τους κρατούν στα ίδια επίπεδα με τα περσινά.

Ετσι, η φετινή φθινοπωρινή παραγωγή και όγκο παρουσιάζει και ποικιλία. Η παλιά φρουρά της ελληνικής λογοτεχνίας εμφανίζεται πανίσχυρη, λες και δεν έχει περάσει από πάνω της ούτε μία μέρα. Η νέα γενιά εργάζεται ασταμάτητα, αποδεικνύοντας ότι δεν θα παραμείνει στο ένα καλό έργο-πυροτέχνημα.

»Μια σημαντική φυσιογνωμία των ελληνικών γραμμάτων, ο Αλέξης Πάρνης (ψευδώνυμο του Σωτήρη Λεωνιδάκη), επιστρέφει με το μυθιστόρημα «Η οδύσσεια των διδύμων» («Καστανιώτης»). Κεντρικός ήρωας, ένας νεαρός Ελληνας ιδεολόγος κομμουνιστής, που βρέθηκε στα τέλη του 1949 πολιτικός πρόσφυγας στη Σοβιετική Ενωση.

»«Σ' ένα στρατόπεδο άκρη στην ερημιά» («Κέδρος») μας μεταφέρει ο Μένης Κουμανταρέας με τη νέα νουβέλα του. Ενας αγγελόμορφος στρατιώτης ζωγραφίζει με την προτροπή της γυναίκας του στρατηγού τον σύζυγό της και διοικητή του. Ο πίνακας, χρόνια μετά, θα εκτεθεί σε πινακοθήκη και θα προκαλέσει τόση προσέλευση κόσμου που πολλοί θα μιλήσουν για λαϊκό προσκύνημα.

» Ατιτλοφόρητο είναι το μυθιστόρημα του Παύλου Μάτεσι («Καστανιώτης»). Μας υπόσχεται ότι θα είναι ανατρεπτικό, με έντονη δράση και άγριο χιούμορ.

» «Ιούδας και Οιδίπους» («Καστανιώτης») είναι ο προσωρινός τίτλος του μυθιστορήματος της Ρέας Γαλανάκη. Μια νεαρή δασκάλα στην ορεινή Κρήτη θα αναμετρηθεί με τον έρωτα, το άγνωστο, τις σκληρές και περίκλειστες κοινωνικές δομές, αλλά και τους μύθους: του Ιούδα και του Οιδίποδα.

»Αυτοβιογραφικό το μυθιστόρημα «Ποιους θα δαγκάσω άμα λυσσάξω» («Καστανιώτης»), του Παντελή Καλιότσου, με ήρωες τον έρωτα, την αλητεία, τη συγγραφή, την ανατροπή και τη σύγκρουση.

»Η Σώτη Τριανταφύλλου αυτοβιογραφείται στον «Χρόνο πάλι» («Πατάκης»), που ανήκει στη σειρά «Η κουζίνα του συγγραφέα». Αυτοβιογραφία και μυθοπλασία συγχέονται. «Αν είχα μια δεύτερη ευκαιρία, μια δεύτερη ζωή, θα γινόμουν...», γράφει κάποια στιγμή η συγγραφέας.

»Ενα λογοτεχνικό κείμενο άγνωστου συγγραφέα που εγκωμιάζει την εμμονή στην αλήθεια πέφτει στα χέρια τυπογράφου, που περιστασιακά εργάζεται και σε προποτζίδικο. Είναι το νέο μυθιστόρημα του Σάκη Τότλη, «Ιντερσίτυ» («Κέδρος»).

» Ο ποιητής Νίκος Δαββέτας έχει μπει για τα καλά πλέον στην πεζογραφία. Στο μυθιστόρημά του «Η Εβραία νύφη» («Κέδρος»), μία νέα γυναίκα αναζητά στοιχεία για την εμπλοκή του πατέρα της στον αφανισμό των Ελλήνων Εβραίων.

»Τρίτο βιβλίο της βραβευμένης για τα τα δύο προηγούμενα μυθιστορήματά της, Δήμητρας Κολλιάκου. Τέσσερις νουβέλες συστεγάζονται στον τόμο «Η αρρώστια των βουνών» («Πατάκης»). Τέσσερα είδη πόθου δένουν τα πρωταγωνιστικά πρόσωπα: ο ανεκπλήρωτος, ο ασεβής, ο ματαιωμένος, ο ξοδεμένος.

» Ο κόσμος των ζωντανών και των νεκρών συγκρούονται δημιουργικά στο μυθιστόρημα του Κωστή Γκιμοσούλη, «Το φάντασμά της» («Κέδρος»). Ενα σχόλιο με πολλά κωμικοτραγικά στοιχεία για την απώλεια, τη μοναξιά, την ελευθερία.

»Στο δεύτερο μυθιστόρημά της «Η αναπαράσταση» η Λίλα Κονομάρα («Μεταίχμιο») αποτυπώνει την πορεία της συγγραφής της βιογραφίας του λογοτέχνη Ανδρέα Παράσχου. Μία περιπλάνηση στην Ξάνθη των πλούσιων καπνεμπόρων, των πομάκικων χωριών και των θρησκευτικών και κοινωνικών αντιθέσεων, στη Σαμοθράκη, στο Παρίσι και στο Βερολίνο.*

Επανεκδίδονται γιατί αξίζουν

» Η «Αυτοβιογραφία» («Κέδρος») του Ναπολέοντα Λαπαθιώτη (1886-1944), η οποία πρωτοδημοσιεύτηκε σε είκοσι εννέα συνέχειες στο περιοδικό «Μπουκέτο», σε επιμέλεια του καθηγητή Γιάννη Παπακώστα. Είχε ξανακυκλοφορήσει σε μορφή βιβλίου, το 1986, από τις εκδόσεις «Στιγμή».

» Οι νουβέλες του Κώστα Βάρναλη «Ο λαός των μουνούχων/ Ιστορία του αγίου Παχωμίου/ Οι Φυλακές» («Κέδρος») πρωτοεκδόθηκαν το 1923 στην Αλεξάνδρεια («Γράμματα»), με το ψευδώνυμο Δήμος Τανάλιας. Ο ποιητής έγραφε με ψευδώνυμο γιατί ήταν εκπαιδευτικός. Λίγα χρόνια αργότερα θα κυνηγηθεί από τη δικτατορία Παγκάλου και θα απολυθεί.

» Ενα απαραίτητο εγχειρίδιο με όλα όσα θα θέλατε να μάθετε για τον Αριστοφάνη, από έναν μεγάλο θεατράνθρωπο, τον Αλέξη Σολομό. Ο «Ζωντανός Αριστοφάνης» («Κέδρος») μιλάει για τις βασικές ιδέες των αριστοφανικών κωμωδιών: τον πόλεμο, τον πλούτο, τη δημοκρατία, την παιδεία, την τέχνη.

Δοκίμια και σημειωματάρια

» Ο Θανάσης Βαλτινός επιστρέφει με μια σειρά μικρών δοκιμίων, που έγραψε με διάφορες αφορμές. Στεγάζονται υπό τον τίτλο «Κρασί και Νύμφες. Μικρά δοκίμια επί παντός» («Εστία»).

» Το προσωπικό «Σημειωματάριο» («Αγρα») του λαϊκού ζωγράφου Θεόφιλου Χατζημιχαήλ (1870-1934), που ανήκε στην προσωπική συλλογή του ποιητή Ανδρέα Εμπειρίκου, θα δει το φως της δημοσιότητας.

Για την ελληνική λογοτεχνία

• Είναι από τις μεγαλύτερες συνεδριακές διοργανώσεις νεοελληνιστών τα τελευταία χρόνια, η Διεθνής Επιστημονική Συνάντηση που διοργανώνει την ερχόμενη εβδομάδα ο τομέας Μεσαιωνικών και Νέων Ελληνικών Σπουδών του ΑΠΘ. Και είναι αφιερωμένη στη μνήμη της φιλολόγου και ιστορικού Ελλης Σκοπετέα, που πρόλαβε ν’ αφήσει σημαντικό έργο. Θέμα της συνάντησης, που θα πραγματοποιηθεί από τις 27 ώς τις 29 Μαρτίου, είναι «Η νεωτερικότητα στη νεοελληνική λογοτεχνία και κριτική του 19ου και του 20ού αιώνα». Στην αίθουσα τελετών του Παλαιού Κτιρίου της Φιλοσοφικής του ΑΠΘ θα γίνει η εναρκτήρια εκδήλωση. Και θα ακολουθήσουν οι συνεδρίες, από τις οποίες θα περάσουν παλαιότεροι και νεότεροι νεοελληνιστές: Φρ. Αμπατζοπούλου, Λ. Τσιριμώκου, Μ. Πεχλιβάνος, Αν. Ταμπάκη, Cristiano Luciani, Ν. Μαυρέλος, Δ. Ν. Μαρωνίτης, Μιχ. Χρυσανθόπουλος, Δημ. Τζιόβας, Henri Tonnet, Κατ. Κωστιου, Γ. Κεχαγιόγλου, Βεν. Αποστολίδου, Χ. Λ. Καράογλου, Μ. Μικέ, Ευρ. Γαραντούδης, Γ. Φαρίνου–Μαλαματάρη και πολλοί άλλοι νεότεροι. Την Κυριακή και το Σάββατο, 28 και 29 Μαρτίου, οι εργασίες της συνάντησης θα φιλοξενηθούν στην αίθουσα συνεδρίων της Κεντρικής Βιβλιοθήκης του ΑΠΘ (στάση ΑΧΕΠΑ).

Από τη μεγάλη ιδέα στη μικρασιατική καταστροφή

Επιδράσεις στα ρεύματα και στη θεματική της ελληνικής λογοτεχνίας

Σκηνή της μάχης του Σαγγαρίου σε λαϊκή εικόνα της εποχής (Αθήνα, Εθνικό Ιστορικό Μουσείο). Πηγή: Ιστορία του ελληνικού έθνους, εκδ. «Εκδοτική Αθηνών»

ΑΠΟ ΤΗ ΣΤΙΓΜΗ της συγκρότησής του, το ελληνικό κράτος που προέκυψε από την Επανάσταση του 1821 «καταδυναστευόταν», στο πεδίο της ιδεολογίας, αλλά και του πολιτισμού, από τη «Μεγάλη Ιδέα» (σύμφωνα με την έκφραση του Ηπειρώτη γιατρού και πολιτικού Ιωάννη Κωλέττη) ή «Δόγμα του αλυτρωτισμού». Η «Μεγάλη Ιδέα» είναι η βαθιά πεποίθηση ότι το κράτος θα μπορούσε να προκόψει μόνο με τη διεύρυνση της επικράτειας, μέσω της απόσπασης εδαφών από την Οθωμανική Αυτοκρατορία, στα οποία κατοικούσαν συμπαγείς ελληνικοί πληθυσμοί.

Η κυριαρχία της «Μεγάλης Ιδέας» δεν είναι ιστορικά αναιτιολόγητη: Η αστική τάξη, πολιτικά υπεύθυνη για τη συγκρότηση του ελληνικού έθνους - κράτους, θεωρούσε ως αδήριτη ανάγκη τη διεύρυνση της επικράτειας, άρα και τη διεύρυνση και ολοκλήρωση της εσωτερικής αγοράς. Οι άλλες κοινωνικές τάξεις (η μικρή και ακτήμων αγροτιά, η υπό διαμόρφωση ακόμη εργατική τάξη) δεν μπορούσαν να βάλουν την ιδεολογική τους σφραγίδα στις πολιτικές εξελίξεις και ακολουθούσαν τα δόγματα και την επίσημη ιδεολογία των αστών. Στο παρόν άρθρο δε θα μας απασχολήσει ωστόσο η «Μεγάλη Ιδέα» καθεαυτή, αλλά η αντανάκλασή της στα λογοτεχνικά πράγματα ενός νεοσύστατου κράτους, που ακόμη προσπαθούσε να συγκροτήσει την πολιτιστική του φυσιογνωμία.

ΕΙΝΑΙ ΔΥΣΚΟΛΟ, μέσα στον περιορισμένο χώρο που διαθέτουμε, να αναπτύξουμε σε βάθος και σε έκταση το θέμα. Θα αρκεστούμε λοιπόν στην παράθεση ορισμένων παραδειγμάτων, που βοηθούν να κατανοήσουμε το πώς η «Μεγάλη Ιδέα» και η θλιβερή της κατάληξη στα νερά της Σμύρνης επέδρασαν στη συνείδηση των λογοτεχνών, είτε σε προσωπικό είτε σε συλλογικό επίπεδο.

Δε θα μπορούσαμε πάντως να ισχυριστούμε ότι η «Μεγάλη Ιδέα» παρουσιάζεται έκτυπα στα λογοτεχνήματα του 19ου αιώνα - πεζογραφία ή ποίηση. Στην πεζογραφία κυριαρχεί, έτσι κι αλλιώς, η ηθογραφία, η αποτύπωση, δηλαδή, κάποτε φανερά εξωραϊσμένη, της ζωής της ελληνικής υπαίθρου. Ο «πρύτανης» του είδους, Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης, είναι στενά δεμένος με τα πιο λαϊκά στοιχεία της ορθόδοξης βυζαντινής παράδοσης και στο έργο του ζει και ανασαίνει ο σκιαθίτικος (κάποτε και αθηναϊκός) μικρόκοσμος, βυθισμένος στη φτώχεια του και στα προσωπικά του πάθη, χωρίς περιθώρια για ευρύτερους εθνικούς οραματισμούς. Αλλά και στην ποίηση - όπου η μεγάλη παράδοση του Σολωμού και του Κάλβου δε φαίνεται να έχει άμεσους επιγόνους - κυριαρχεί είτε η σχολαστική αρχαιοπληξία των Φαναριωτών (που, πάντως, με τις διασυνδέσεις τους με τις διοικητικές δομές της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας ποτέ δε γίνονται ιδιαίτερα ριζοσπαστικοί) είτε το πνεύμα ενός παρακμιακού ρομαντισμού. Η Επτανησιακή Σχολή, χωρίς οι εκπρόσωποί της να φτάνουν στο ύψος των «γεναρχών», του Σολωμού και του Κάλβου, παρουσιάζει μια εντελέστερη εθνική ιδεολογία, επηρεασμένη ακόμη βαθιά από το επαναστατικό πνεύμα του πρώιμου ρομαντισμού. Χαρακτηριστική περίπτωση είναι ο Αριστοτέλης Βαλαωρίτης, ο οποίος εμπνέεται από τους ήρωες του 1821 ή και από προγενέστερες ηρωικές μορφές του τόπου του (όπως, π.χ., ο Φωτεινός). Ο Βαλαωρίτης είναι οπαδός της «Μεγάλης Ιδέας» και οι επιδράσεις της είναι φανερές στο έργο του.

Το μεγαλοϊδεάτικο πνεύμα (ο χαρακτηρισμός εδώ αποδίδεται χωρίς αρνητική φόρτιση) υπάρχει στη Νέα Αθηναϊκή Σχολή και στον Κωστή Παλαμά, το μεγαλόπνοο βάρδο της εξόρμησης της ελληνικής αστικής τάξης προς την εκπλήρωση του ιστορικού της ρόλου: Τη διεύρυνση της επικράτειας και την καθιέρωση αστικοδημοκρατικών θεσμών, η οποία, στην Ελλάδα, προχωρούσε με εξαιρετικά αργά βήματα. Είναι γνωστό ότι ο Παλαμάς εμπλεκόταν προσωπικά στην επονομαζόμενη «Εθνική Εταιρεία», ένα μάλλον ανεύθυνο φορέα, ο οποίος συντέλεσε, μεταξύ άλλων, και στην έκρηξη του άτυχου πολέμου του 1897. Ο Παλαμάς θα υμνήσει το μακεδονικό αγώνα και θα θρηνήσει το θάνατο του Παύλου Μελά, την ίδια εποχή που το κίνημα του δημοτικισμού αρχίζει να διχάζεται πολιτικά ανάμεσα στους εθνικιστές και στους σοσιαλιστές. Στους πρώτους συγκαταλέγεται ένας χειμαρρώδης συντηρητικός λόγιος, ο Ιων Δραγούμης, ο οποίος θεωρεί ότι η λαϊκή γλώσσα είναι η πλέον κατάλληλη για να εκφράσει τις ελπίδες και την εξόρμηση του έθνους, για την απελευθέρωση των αλύτρωτων περιοχών.

ΣΤΗΝ ΠΡΩΤΗ ΤΟΥΣ παρουσία στα ελληνικά γράμματα οι σοσιαλιστές λογοτέχνες θα διαφοροποιήσουν τη στάση τους, σε σχέση με τα «εθνικά οράματα». Ο Κ. Χατζόπουλος στο διήγημά του «Αντάρτες» σαρκάζει τις ένοπλες ομάδες που εφορμούσαν από την Αιτωλοακαρνανία στα εδάφη της Ηπείρου, που τελούσαν ακόμη υπό οθωμανική κυριαρχία. Ενας άλλος λογοτέχνης, εξαιρετικά συντηρητικός πολιτικά, ο Στρατής Μυριβήλης, στρατιώτης ο ίδιος στο μακεδονικό μέτωπο κατά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, θα δώσει μια κατηγορηματικά αντιπολεμική και αντιμιλιταριστική τριλογία: Τη «Ζωή εν τάφω» (όπου αναφέρεται στις εμπειρίες του από το μακεδονικό μέτωπο), τη «Δασκάλα με τα χρυσά μάτια» και την «Παναγιά τη Γοργόνα», έργα τα οποία μπολιάζονται και με τις εμπειρίες της μικρασιατικής εκστρατείας, της καταστροφής και της προσφυγιάς.

Είναι γεγονός ότι η μικρασιατική εμπειρία είναι το σημείο καμπής της ελληνικής Ιστορίας για το πρώτο μισό του 20ού αιώνα. Η αστική τάξη αποτυγχάνει να διευρύνει τα εδάφη της, συμπεριλαμβάνοντας σε αυτά τις δυτικές ακτές της Μικράς Ασίας (και, μαζί, τα ακμαία ελληνικά κεφάλαια της Σμύρνης), επιτυγχάνει όμως - στην πλάτη, εννοείται, των αγρίως ξεριζωμένων Μικρασιατών - μεγάλη συγκέντρωση εργατικών χεριών στις πόλεις. Ο ελληνικός καπιταλισμός, μετά από αυτή την τραγική περιπέτεια, περνά σε μια νέα ποιοτική φάση ανάπτυξης. Η «Μεγάλη Ιδέα» πεθαίνει μαζί με τη φλεγόμενη Σμύρνη.

Η ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ, μαζί με την ελληνική κοινωνία, αλλάζει προσανατολισμούς. Μπολιάζεται με τη σοσιαλιστική ιδεολογία, αλλά και με τα υλικά και ψυχικά τραύματα που απορρέουν από τη Μικρασιατική Καταστροφή. Τώρα πια, το κέντρο βάρους της ελληνικής ζωής μεταφέρεται από την ύπαιθρο στις πόλεις, που ο πληθυσμός τους έχει πυκνώσει με τον ερχομό και την προλεταριοποίηση των προσφύγων. Η επονομαζόμενη «Γενιά του '30» μεταφέρει τη ματιά της από την ύπαιθρο στο νέο αυτό αστικό τοπίο. Η ποίηση του «πατριάρχη» της, του Σμυρνιού Γιώργου Σεφέρη, διαποτίζεται, μέχρι το τέλος της ζωής του, από την πικρία των διαψευσμένων ελπίδων - την απογοήτευση για τη δράση και το ρόλο της ίδιας της τάξης του, που, ωστόσο, ποτέ δε θα τη διαχειριστεί πολιτικά ώστε να ξεφύγει από αυτήν και να περάσει στην άλλη πλευρά. Οι εμπειρίες του μετώπου ή των «Ταγμάτων Εργασίας» θα καταγραφούν σε έργα όπως η «Ιστορία ενός αιχμαλώτου» του Στρατή Δούκα, ή το «Νούμερο 21328», του Ηλία Βενέζη. Πάλι ο Ηλίας Βενέζης θα δώσει μια σπαραχτική περιγραφή των συνθηκών εγκατάστασης των προσφύγων στην Ελλάδα, στη «Γαλήνη» του και, πολλά χρόνια αργότερα, θα περιγράψει ένα χαμένο μικρασιατικό παράδεισο στην «Αιολική Γη». Κορυφαίο, ωστόσο, ανάμεσα στα πάμπολλα μυθιστορήματα που έχουν γραφτεί για τη μικρασιατική εμπειρία παραμένει το έργο της Διδώς Σωτηρίου «Ματωμένα χώματα». Λογοτέχνημα σπαραχτικό, που αποκαλύπτει το ρόλο του ιμπεριαλισμού στο αιματοκύλισμα των λαών της περιοχής.

Θα θέλαμε να κλείσουμε το παρόν σημείωμα με ένα έργο το οποίο δε συγκαταλέγεται ανάμεσα στα πιο γνωστά που αναφέρονται στη μικρασιατική εμπειρία. Θεωρούμε όμως ότι δεν πρέπει να λείπει από τη σύντομη αυτή αναφορά μας, και γιατί είναι αξιόλογο, αλλά και ως φόρο τιμής σε ένα δικό μας άνθρωπο: Αναφερόμαστε στο μυθιστόρημα «Χρυσή Ζωή», του γλυκύτατου Νίκου Παπαπερικλή, που, μέχρι τα βαθιά του γεράματα, υπήρξε αρθρογράφος του «Ριζοσπάστη», υπογράφοντας ως «Νίκος Φιλικός». Το «Ριζόχαρτο» προτείνει, στους νεότερους κυρίως αναγνώστες του, να διαβάσουν αυτό το θαυμάσιο αυτοβιογραφικό μυθιστόρημα, που περιγράφει τη «χρυσή ζωή» ενός Ελληνόπουλου της Προποντίδας, με το βλέμμα του ώριμου κομμουνιστή: Με το βλέμμα δηλαδή ενός ανθρώπου που γνωρίζει τις διαλεκτικές δυνάμεις που κινούν την ιστορία, προκαλούν τους πολέμους και διαμορφώνουν τις σχέσεις ανάμεσα στους λαούς. Μέσα από αυτή τη γνώση, ο συγγραφέας φιλτράρει την προσωπική του εμπειρία από το μικρασιατικό ελληνισμό, τη σχέση με το σύνοικο τουρκικό στοιχείο και την καταστροφή, πράγμα που καθιστά το μυθιστόρημα εξαίρετο δείγμα του τρόπου με τον οποίο η μικρασιατική εμπειρία και η προσφυγιά μετασχηματίστηκαν σε τέχνη.

Δώρα Μόσχου, ΡΙΖΟΣΠΑΣΤΗΣ, Κυριακή 31 Αυγούστου 2008

ΜΙΛΤΟΣ ΣΑΧΤΟΥΡΗΣ: Η ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ ΕΙΝΑΙ ΑΠΛΗ, ΣΑΝ ΦΥΣΙΚΗ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ!

Διακριτικά κυκλοφόρησαν, σε δεύτερη έκδοση, μέσα στο 1982, τα Χρωμοτραύματα του Μίλτου Σαχτούρη, για να καταδειχτεί, τουλάχιστον έτσι, πως ο ποιητής, που δεν συνεστιάζεται στα σαλόνια της αγοράς και των κάθε λογής λογίων, ζει ανάμεσά μας, παρότι είναι κλεισμένος στη μοναξιά ενός τυπικά αθηναϊκού δρόμου – Ίμβρου 2, δεύτερος όροφος. Στην Πλατεία Αμερικής. Δεκάξι χρόνια τώρα κατοικεί το διαμέρισμα αυτό που χωράει ένα κρεβάτι, ράφια με αρκετά βιβλία, κάποιες προσφιλείς φωτογραφίες στους τοίχους. Η βαλίτσα κάτω απ’ το τραπέζι-γραφείο σα να σημειώνει την προετοιμασία, ανά πάσα στιγμή, για την ποιητική περιοχή – μια περιοχή με «ανθρώπους, χρώματα, ζώα, μηχανές». Και παρ’ όλα αυτά, ένας άνθρωπος και ποιητής μοναχικός και ακέραιος στη μοναξιά του. Ψηλός, ευθυτενής, διστακτικός μέχρι ν’ ανιχνεύσει τον επισκέπτη του. Ύστερα, γίνεται κοντινός, οικείος, δικός. Μακριά όμως πάντα από κάθε σκέψη να βρεθεί σε χορούς και πανηγύρια, σε κοσμικές συγκεντρώσεις και κάθε εκδήλωση που σηματοδοτεί τη ματαιότητα ενός κόσμου που αναλίσκεται χωρίς λόγο… Δεν βγαίνει και δεν κυκλοφορεί γιατί έτσι μπορεί να αισθάνεται καλύτερα και να λειτουργεί καλύτερα.

«Άρχισα να γράφω πεζογραφήματα και, αιφνίδια, το ’41, πριν μπουν οι Γερμανοί, μέσα σ’ ένα μήνα, έγραψα πολλά ποιήματα που αποτέλεσαν μια συλλογή – αυτή την οποία έχω αποκηρύξει τώρα και την οποία βρήκε ο κ. Δάλλας…[1]. Αυτή τη δουλειά δεν την υπολογίζω. Θεωρώ ότι αρχίζει η παραγωγή μου από το ‘43-44 που έγραψα τα πρώτα ποιήματα, αυτά που ύστερα περιελήφθησαν στη συλλογή μου Η Λησμονημένη, το 1945. Οι εμπνεύσεις μου ήταν από την Κατοχή. Από κει άντλησα την ποίησή μου και, φυσικά, για τη Λησμονημένη και για όλες σχεδόν τις συλλογές μου. Όλες οι εμπειρίες της Κατοχής πέρασαν μέσα από την ποίησή μου. Τα Χρωμοτραύματα είναι η κατάληξη από μια μεγάλη περιπέτεια τόσων ετών. Προηγήθηκαν περίπου δέκα συλλογές. Όλα τα τελευταία χρόνια των κοινωνικών και πολιτικών αλλαγών στον τόπο μας έχουν επιδράσει, οπωσδήποτε, στην ποίησή μου αλλά όχι άμεσα. Έχουν επιδράσει έμμεσα. Γιατί ο ποιητής έχει ένα όραμα, δικό του πάντα, το οποίο επηρεάζεται, βέβαια, από τα γεγονότα αλλά είναι κι ένας κόσμος δικός του, τον οποίο εκφράζει. Εσωτερικός κόσμος… Είναι αυτό που έλεγε ο Ρίλκε ότι και σε μια φυλακή ακόμα αν είναι, θα γράφει πάντα ο ποιητής. Δεν μπορεί να μη γράψει. Δεν είναι άμεση η επίδραση…

- Τι είναι, λοιπόν, ποίηση;

Σ’ αυτό το ερώτημα δεν υπάρχει απάντηση. Τι είναι ποίηση; Ξέρω γω! Έχω να πω πάντως ότι η ποίηση δεν είναι επάγγελμα. Είναι αποστολή. Κι ο Ρίλκε, πάλι, στη μελέτη του για τον Ροντέν λέει ότι ο δρόμος των δημιουργών είναι ένα μονοπάτι γεμάτο αγριάγκαθα. Γιατί όλα τα δίνουνε στην τέχνη τους.

- Τι συνέβη ώστε ν’ ασχοληθείτε με την ποίηση;

Όταν αποφάσισα ν’ ασχοληθώ με την ποίηση, έκαψα τα βιβλία της Νομικής – διάβαζα τότε για το πτυχίο. Αυτό είναι αλήθεια. Δεν είναι συμβολικά, όπως αφήνει να υπονοηθεί, νομίζω, ο Δάλλας…[2]. Έπαιξε ρόλο, βέβαια, η Κατοχή και η αρρώστια μου – πέρασα μια φυματίωση βαριά που τότε θέριζε. Και μια ερωτική απογοήτευση. Αυτά τα τρία πράγματα παίξανε ρόλο σ’ αυτή μου τη μεταστροφή. Η αρρώστια, η Κατοχή και μια ερωτική απογοήτευση…

- Πώς σας δέχτηκαν σαν ποιητή;

Ήταν αρνητικοί όχι μόνον οι παλαιοί αλλά και οι σύγχρονοι, οι μοντέρνοι ποιητές της εποχής. Εκτός, βέβαια, από τον Εμπειρίκο και τον Εγγονόπουλο. Αυτοί οι δυο μου δώσανε θάρρος κι απαρχής με πίστεψαν. Οι άλλοι ήταν αρνητικοί και οι πολλοί λογοτέχνες και κριτικοί πέρασαν πολλά χρόνια για να με παραδεχτούνε.

- Είναι, φυσικά, σημαντικά όσα γράφτηκαν από τον Μαρωνίτη και τον Δάλλα…

Ίσως αυτή η αργοπορημένη αναγνώριση να έπρεπε να είχε γίνει. Μια γενιά νεότερη να με καταλάβει. Η δική μου γενιά δεν με κατάλαβε. Ούτε οι παλιότεροι.

- Οι νέοι, σήμερα, καταλαβαίνουν την ποίησή σας;

Νομίζω ότι με τους νέους επικοινωνώ. Έρχονται και με βρίσκουν άσχετοι άνθρωποι, που συγκινήθηκαν από την ποίησή μου και που γνωριστήκαμε από μια τυχαία ακρόαση σε μια διάλεξη… Έτσι έχω γνωρίσει δυο φίλους.

- Τι πιστεύετε για τους νέους ποιητές;

Υπάρχουν πολλά παιδιά τα οποία έχουν ταλέντο και παρουσιάστηκε το φαινόμενο να είναι αρκετά κορίτσια, κάτι που δεν συνέβαινε άλλοτε. Πολλές γυναίκες ποιήτριες. Πάντως, είναι σε μια ακμή η ποιητική παραγωγή.

- Αυτή η ποιητική παραγωγή εκφράζει κάτι συγκεκριμένο;

Είναι μια αγχώδης ποίηση, η οποία εκφράζει την εποχή που ζούμε.

- Η κοινωνικο-πολιτική πραγματικότητα της κάθε εποχής πρέπει να περνάει στην ποίηση;

Εγώ δεν πιστεύω άμεσα ότι πρέπει να περνάει γιατί η ποίηση είναι ένα εσωτερικό πράγμα. Αλλά, οπωσδήποτε, έμμεσα περνάει.

- Πόσο η ποίηση γίνεται κατανοητή από τον πολύ κόσμο;

Εν γένει, λίγοι καταλαβαίνουν. Σε όλες τις εποχές, λίγοι καταλαβαίνουν ποίηση. Οι περισσότεροι επηρεάζονται απ’ αυτούς τους λίγους και απλώνεται η φήμη για ένα όνομα. Δηλαδή, σήμερα διαβάζοντας Σολωμό, θαυμάζουν την αντίσταση του Μεσολογγίου. Την ποίηση που υπάρχει σ’ αυτά τα ποιήματα πολύ λίγοι την αντιλαμβάνονται.

- Τι γίνεται, τελικά, σε σχέση με τον κόσμο – θα υπάρχει πάντα αυτή η απόσταση;

Θα υπάρχει πάντοτε. Είναι άσχετο με τη μόρφωση. Ο πρώτος μου θαυμαστής ήταν ένας τσαγκάρης, με γνώσεις Δ΄ Δημοτικού, ο οποίος καταλάβαινε τα ποιήματά μου. Πολλοί μπορεί να είναι καθηγητές πανεπιστημίου και να μην καταλαβαίνουν και να είναι απλοί άνθρωποι στους οποίους να μιλάει η ποίηση. Έχει τους ακροατές της η ποίηση, τους αναγνώστες της. Πάντοτε ένα κοινό που καταλαβαίνει, άσχετα με τη μόρφωση που έχει.

- Η ελληνική ποίηση έχει κάποιο πρόσωπο στον παγκόσμιο χώρο;

Υπάρχει πρόβλημα γλώσσας. Η γλώσσα μας μιλιέται από λίγους ανθρώπους. Αλλά σαν επίτευγμα η ποίηση είναι υψηλά. Γιατί στην Ευρώπη υπάρχει μια παρακμή. Στη Νότια Αμερική υπάρχουν ποιητές καλοί. Η Ευρώπη έχει κορεστεί.

- Γιατί στη Νότια Αμερική;

Οι κοινωνικές και πολιτικές συνθήκες. Η καταπίεση δημιουργεί ίσως ένα ποτάμι που βγαίνει. Οι δυτικοί έχουν φθαρεί, από τον τεχνολογικό τους πολιτισμό, από τις εύκολες εξωτερικές απολαύσεις. Δεν έχουν πράγματα πια να πούνε.

- Έχει μέλλον η ποίηση στον τόπο μας;

Με τις νέες προοπτικές, ασφαλώς έχει μέλλον γιατί, τον δικό μου καιρό, τα βιβλία δεν πουλιόντουσαν καθόλου. Το τρίτο μου βιβλίο, που είναι ένα από τα καλύτερα, το «Με το πρόσωπο στον τοίχο», πούλησε μόνο πέντε αντίτυπα! Έτσι και τ’ άλλα – πενήντα το πολύ, εξήντα, αντίτυπα. Βέβαια, τα συγκεντρωμένα ποιήματά μου, στην έκδοση του Κέδρου πουλήθηκαν και είναι τώρα στην πέμπτη χιλιάδα. Τέλος πάντων, σήμερα πουλιούνται οι νέοι ποιητές. Πουλιέται η ποίηση, κυκλοφορεί.

- Εσείς, πώς γράφετε ένα ποίημα;

Μου έρχεται έμπνευση εκεί που δεν την περιμένω. Τα ποιήματά μου, τα περισσότερα, τα έχω γράψει στην Κατοχή, στα καφενεία τα άδεια και παγωμένα, στο δρόμο. Το βράδυ που κοιμάμαι, ξυπνάω αιφνιδίως και μου έρχεται μια ιδέα. Είναι η έμπνευση. Πρώτα γράφω την κεντρική ιδέα. Ύστερα από πολλές μέρες την επεξεργάζομαι. Άμα περάσει μια βδομάδα και δεν έχει βγει, το σκίζω ή το παραμερίζω. Αλλιώς, το βάζω κατά μέρος, στα ποιήματα που έχω υπό έκδοση.

- Από την πρώτη σας εμφάνιση στην ποίηση, είχε κάποιους σταθμούς η πορεία σας;

Δεν είχε σταθμούς. Ήταν, θα μπορούσα να πω, ένα ημερολόγιο υποσυνείδητο της ζωής μου. Έζησα, γράφοντας αυτά τα ποιήματα. Ήταν η τροφή μου.

- Είχατε κάποιους δασκάλους στην ποίηση;

Πάρα πολλούς. Δεν είχα έναν ή δυο. Διάβασα πολλή ποίηση. Και νομίζω ότι οι νέοι πρέπει να διαβάζουν πολύ., κι όπως είχε πει ο Σεφέρης «παρθενογένεση στην ποίηση δεν υπάρχει». Είναι συνέχεια οι ποιητές, αλυσίδα. Με τη διαφορά ότι οι καλοί ποιητές τρέφονται και οι κακοί μιμούνται με τα πρότυπα που διαβάζουν.

- Υπάρχουν ποιητές που γράφουν… ποταμούς, ενώ εσείς είστε ολιγογράφος…

Είναι η ιδιοσυγκρασία τους να γράφουν έτσι. Εγώ, ναι, είμαι ολιγογράφος. Και πιστεύω για τον εαυτό μου ότι, τελικά, κερδίζει με την ολιγογραφία. Με τα πολλά ποιήματα μπερδεύεται. Ο Παλαμάς είναι πολύ καλός ποιητής αλλά οι νέοι δεν τον αγαπάνε γιατί δεν μπορούν να βρουν, μέσα στο χάος των ποιημάτων που έχει γράψει, τα καλά. Εξαρτάται, λοιπόν, από τον καθένα. Πάντως, για μένα, η δημιουργία είναι απλή, σαν φυσική λειτουργία!

ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ: Ο Μίλτος Σαχτούρης γεννήθηκε στις 29 Ιουλίου του 1919 στην Αθήνα και, καταγόμενος από την Ύδρα (δισέγγονος του ναυάρχου του ’21 Γεωργίου Σαχτούρη), παραμένει δημότης της. Σπούδασε Νομικά στο Πανεπιστήμιο της Αθήνας (1937-40). Δημοσίευσε δέκα ποιητικές συλλογές: Η Λησμονημένη (1945), Παραλογαίς (1948), Με τον πρόσωπο στον τοίχο (1952), Όταν σας μιλώ (1956), Τα φάσματα ή η χαρά στον άλλο δρόμο (1958), Ο Περίπατος (1960), Τα στίγματα (1962), Σφραγίδα ή η όγδοη Σελήνη (1964), Το σκεύος (1971), Χρωμοτραύματα (1980), Καταβύθιση (1990), Έκτοτε (1996), Φωνή από την άλλη ακρογιαλιά (1997), Ανάποδα γυρίσαν τα ρολόγια (1998), και μια συγκεντρωτική έκδοση με τίτλο Ποιήματα, 1945-1971.

Ο Μίλτος Σαχτούρης πέθανε στην Αθήνα στις 29 Μαρτίου 2005. Μπορεί κανείς να διαβάσει αποσπάσματα κριτικών και άλλων σημειωμάτων που γράφτηκαν για τον Σαχτούρη και το έργο του ΕΔΩ!

[Εξόρμηση, 11-12 Δεκεμβρίου 1982]

---

[1] Γ. Δάλλας: «Υπάρχει μια προϊστορία αποκηρυγμένων, ακόμη και μια παρασιωπημένη συλλογή – Μίλτου Χρυσάνθη: Η μουσική των νησιών μας – του 1941».

[2] Γ. Δάλλας: «Όταν πέθανε το 1939 ο πατέρας του και ξέσπασε στη συνέχεια ο πόλεμος του ’40, αδυνατώντας να υπηρετεί σε δυο κυρίους, αποφάσισε να διακόψει τις πανεπιστημιακές του σπουδές και να αφοσιωθεί ολοκληρωτικά στην ποίηση. Έκαψε μάλιστα όλα τα νομικά του βιβλία. Τυπικά ανεκδοτολογική απόφαση και χειρονομία, που ίσως θέλει να υποδηλώσει πως έτσι έκοψε και τελετουργικά τις γέφυρες με τη θεσμοθετημένη σύμβαση των ανθρωπίνων σχέσεων…»

ΝΙΚΗΦΟΡΟΣ ΒΡΕΤΤΑΚΟΣ: ΟΝΕΙΡΕΥΤΗΚΑΜΕ ΠΟΛΥ ΓΙΑ ΕΝΑ ΑΛΛΟ ΦΩΣ!

Μια ενδιαφέρουσα συνέντευξη που είχα πάρει από τον ποιητή Νικηφόρο Βρεττάκο (Κροκεές Λακωνίας 1912 - 1991), λέω να την παραθέσω, με την ελπίδα ότι δεν έχει χάσει τίποτε από την εποχή εκείνη: ήταν 1η Δεκεμβρίου 1981 και τα λέγαμε στα γραφεία της "Εξόρμησης" (Χαριλάου Τρικούπη 48) και δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα στις 5-6/12/1981. Ο Νικηφόρος Βρεττάκος είχε κυκλοφορήσει τότε το τελευταίο βιβλίο του με τον τίτλο Λειτουργία κάτω από την Ακρόπολη[1]. Οι απόψεις τού δημιουργού για το έργο του παρουσιάζουν πάντοτε ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Απαντώντας στις ερωτήσεις μου που διστακτικά του απηύθυνα, ο ποιητής άρχισε να μου μιλάει:

Θα έπρεπε να σας πω, πριν απ’ όλα, πως αυτό το βιβλίο απασχόλησε πολύ την ψυχή μου και τη σκέψη μου. Η ταραγμένη εποχή της γενιάς μου υπήρξε πολύ μακριά. Ζήσαμε δύσκολες ώρες, αποχτήσαμε τραγικές εμπειρίες, αναζητώντας και παλεύοντας σ’ αυτό τον κόσμο. Ονειρευτήκαμε πολύ για ένα άλλο φως με το οποίο θα καταυγαζόταν η ανθρωπότητα. Προπαντός – νομίζω πως μπορώ να μιλήσω και για λογαριασμό των άλλων συναδέλφων μου – αγαπήσαμε αυτό τον τόπο. Χρειάστηκαν, λοιπόν, όλα αυτά για να συνειδητοποιήσουμε τη μοναδικότητά του. Όχι μόνο τη μοναδικότητα του φυσικού του περιβάλλοντος γιατί αυτή μας μάγεψε και μας έπεισε απ’ όταν ανοίξαμε τα μάτια μας. Εννοώ και τη μοναδικότητά του σα φορέα υψηλής προσφοράς προς την ανθρωπότητα. Συνειδητοποιώντας τα πεπραγμένα του πνεύματος και της αρετής του ελλαδικού χώρου, γίναμε περήφανοι και πιστέψαμε ακόμη περισσότερο στην αξία της ζωής και των αγώνων της. Αν ό,τι έγινε εδώ, γινόταν μια φορά, θα μπορούσε να ειπεί κανείς πως γινόμαστε θύματα αυταπάτης, ελπίζοντας σε μια καινούργια ελληνική αναγέννηση.

- Κι ασφαλώς ο σκοπός της «Λειτουργίας…», απ’ ό,τι έχουμε συμπεράνει, πρέπει να είναι η αφύπνιση της εθνικής μας συνείδησης και η αγάπη προς το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον…

Βεβαίως. Είμαστε υποχρεωμένοι να διατηρήσουμε την ταυτότητα αυτού του τόπου, όχι από αγωνιστικό εθνικισμό αλλά από πατριωτικό και ανθρώπινο ταυτόχρονα χρέος. Όπως βλέπετε, το πηγαίνω πιο πέρα από το «πατριωτικό». Μιλώ και για το «ανθρωπινό». Το φως δεν χρειάζεται για να επιδειχτούμε αλλά να φωτίσουμε και την ανθρωπότητα στις δύσκολες ώρες της. Ολόκληρη η ανθρωπότητα είναι, αυτή τη στιγμή, ένα πολιορκημένο Μεσολόγγι, από τα τρομακτικά όπλα της αλογιστίας κι εμείς γνωρίζουμε από εξόδους. Ξέρουμε να βγαίνουμε απ’ το σκοτάδι.

- Θα θέλαμε να μας πείτε κάτι για τη γενική σύλληψη του θέματός σας…

Προσπάθησα να κλείσω σ’ ένα κύκλο όλες τις λαμπρές στιγμές της ελληνικής ιστορίας, απ’ την αρχή της ως τα σήμερα, μια ιστορία που διακρίνεται από το πολύ αίμα κι απ’ το πολύ φως. Και θέλησα να σημάνω, με τα όσα έγραψα, ένα είδος συναγερμού που δεν προξενεί φόβο αλλά θάρρος και χαρά. Ν’ ανυψωθούμε και να ενωθούμε πάνω από τα πάθη μας. Να επικοινωνήσουμε με τις ρίζες μας και ν’ αποκτήσουμε τη συνεκτική ενότητα που μας λείπει. Σε μια συνέντευξη που μου πήρανε, τελευταία, στην ιταλική εφημερίδα «Κοριέρε ντέλα Σέρα», είπα πως αν ο κ. Παπανδρέου πετύχει την εθνική μας ενότητα, θα έχει προσφέρει τη μεγαλύτερη υπηρεσία που πρόσφερε ποτέ πρωθυπουργός σ’ αυτή τη χώρα. Νομίζω πως προς αυτή την κατεύθυνση κάτι προσφέρω με τη «Λειτουργία…» μου, που έχει πολλές ελπίδες να παρουσιαστεί στο Ηρώδειο από τον Μάνο Κατράκη και στα κέντρα του απόδημου ελληνισμού.

- Η συζήτησή μας, κύριε Βρεττάκο, οδηγεί κατευθείαν στο θέμα της ίδιας της ποίησης. Είναι φυσικό το ερώτημα: Τι ακριβώς, κατά τη δικιά σας άποψη, είναι ποίηση;

Δε νομίζω πως υπάρχει ορισμός, ο οποίος ν’ ανταποκρίνεται με κάποια, έστω και σχετική, πληρότητα, σ’ αυτό το ερώτημα. Οι διαδικασίες που προηγούνται της ποιητικής έκφρασης κρύβουν και κάποιο μυστήριo θα έλεγα γιατί συντελούνται στα βάθη της ανθρώπινης ψυχής. Εκεί συναντώνται η λογική και το συναίσθημα και γεννούν το άνθος αυτό του λόγου που δεν πεθαίνει ποτέ. Ενός λόγου που υποβάλλει και επιβάλλεται. Γι’ αυτό και οι παρεξηγήσεις πάνω σ’ αυτό το θέμα είναι πολύ εύκολες. Συχνά συγχέουμε τον προχειρολόγο ρήτορα με τον ποιητή.

- Ποια μέτρα νομίζετε πως μπορεί να πάρει σήμερα η Πολιτεία για την προαγωγή των Γραμμάτων και των Τεχνών στη χώρα μας – γιατί, οπωσδήποτε, πρέπει κανείς να περιμένει περισσότερη κατανόηση από την Κυβέρνηση της Αλλαγής…

Η προσπάθεια για την ανάπτυξη των Γραμμάτων και των Τεχνών θα πρέπει ν’ αρχίσει από τη φωτισμένη παιδεία. Οι νέοι μας που θα διδαχτούν και θ’ αγαπήσουν τα Γράμματα και τις Τέχνες, με την αγάπη και το σεβασμό τους προς τους δημιουργούς, θα τους προσφέρουν τα πρώτα φτερά για την άνοδό τους σε υψηλότερα επίπεδα. Οι δημιουργοί χρειάζονται κατανόηση από το κοινό και αντικειμενική συμπεριφορά από την εξουσία απέναντί τους. Να μπουν στην πάντα τα κομματικά κριτήρια και να επεκταθούν τα προστατευτικά μέτρα που θεσπίστηκαν τα τελευταία αυτά χρόνια. Να ενοποιηθούν τα λογοτεχνικά σωματεία για να επανακτήσουν το χαμένο τους κύρος.

- Θα ήθελα να σας κάνω ορισμένες ερωτήσεις σχετικά με το βιβλίο, με την ευκαιρία της έκθεσης που γίνεται στο Ζάππειο, αλλά απ’ όσα μας είπατε μπορούμε να βγάλουμε τα συμπεράσματά μας. Προϋπόθεση αποτελεί η δημιουργία ενός ευρύτερου κοινού που θα προέλθει από τους νέους μας. Αλλά γι’ αυτούς τους νέους, τη νεολαία μας, θα θέλαμε ν’ ακούσουμε τη γνώμη σας!

Έχω ένα και μοναδικό τρόπο να κάνω τις συγκρίσεις μου. Θυμάμαι τη νεολαία της εποχής μου κι όταν με επισκέπτονται ομάδες μαθητών από τα Γυμνάσια και τα Λύκεια, μόνο δάκρυα δεν μου ’ρχονται στα μάτια, αναλογιζόμενος τη στέγνια της εποχής μου. Ο δρόμος πάει καλά. Αύριο, είμαι βέβαιος πως θα έχουμε ένα νέο πνευματικό κόσμο στη χώρα μας. Τα παράθυρα ανοίγουν και η πνευματική μιζέρια παραχωρεί τη θέση της στο φως…

---

[1] Εκδόσεις Τρία Φύλλα, Αθήνα 1981, σελ. 48.

ΚΑΙΤΗ ΝΙΚΟΛΟΠΟΥΛΟΥ: ΚΑΛΟ ΜΑΣ ΤΑΞΙΔΙ ΠΡΙΓΚΙΠΑ

Πρόκειται για ένα ταξίδι ανάμεσα σε διαφορετικούς πολιτισμούς, θρησκείες και συμφέροντα. Οι ήρωες, Ταϋγέτη και Ιάσων, χαμογελούν στους θεούς τους και τρέχουν στον χρόνο, ψάχνοντας την ολοκλήρωσή τους. Ο έρωτας τους ακολουθεί. Όπως και ο θάνατος. Ένα χαμένο χειρόγραφο η πυξίδα για τον σκοπό της τελευταίας ενσάρκωσης, θα είναι όμως και ο σκοπός για την τελευταία περιπέτεια της ανθρωπότητας. Οι πυραμίδες των Αιγυπτίων, των Αζτέκων και των Ελλήνων κρύβουν πολλά. Και τα μονοθεϊστικά ιερατεία ακόμη περισσότερα. Αλλά οι εξόριστοι θεοί μετρούν αλλιώς τον χρόνο. Και... απλώς περιμένουν.

Η συγγραφέας... Η Καίτη Νικολοπούλου κατάγεται από την Αρκαδία, γεννήθηκε στην Καλαμάτα και ζει στην Αθήνα. Έχει σπουδάσει αρχιτεκτονικό και τοπογραφικό σχέδιο. Το 1981 και για μια συνεχή τριετία, εργάστηκε ως δημοσιογράφος και υπεύθυνη Τύπου στην καθημερινή εφημερίδα της Ρόδου «Ενημέρωση». Με την επιστροφή της στην Αθήνα, συνεργάζεται ως επιμελήτρια και διορθώτρια εκδόσεων με σημαντικούς εκδοτικούς οίκους. Το 1990, κυκλοφορεί το πρώτο, υπό μορφήν πρόζας, βιβλίο της, «Οκτώ κλισέ και μια Λεζάντα» από τις εκδόσεις «Ηριδανός». Από το 1991, παρουσιάζεται σε διάφορους ραδιοφωνικούς σταθμούς ως παραγωγός λογοτεχνικών εκπομπών. Το 2000 εκδίδει το δεύτερο βιβλίο της, θεατρικό, και συγκεκριμένα λιμπρέτο για σύγχρονη όπερα, με τίτλο «Ατλαντίς – Το όραμα» από τις εκδόσεις «Φυτράκη». Ως στιχουργός, έγραψε και κυκλοφόρησε δισκογραφικά, διάφορα τραγούδια της, με σημαντικότερη, τη συνεργασία της στην μπλουζ-ροκ, μουσική σκηνή. Από το 2002 συνεργάζεται με την εφημερίδα «Η Άποψη» από τη θέση της διορθώτριας , ενώ τελευταία, στην ίδια εφημερίδα, αρθρογραφεί και συγκεκριμένα έχει αναλάβει την ενότητα των Πολιτιστικών. Η Καίτη Νικολοπούλου είναι μέλος του Ευρωπαϊκού Κέντρου Τέχνης και της Ένωσης Δημιουργών Ελληνικού Τραγουδιού. Επίσης, έχει διατελέσει, για αρκετά χρόνια γενική γραμματέας της Ενωτικής Πορείας Συγγραφέων (Ε.ΠΟ.Σ).

ΒΙΚΤΩΡΙΑ ΜΑΚΡΗ: ΕΛΕΥΘΕΡΟΙ ΦΥΛΑΚΙΣΜΕΝΟΙ

Βικτώρια Μακρή Ελεύθεροι Φυλακισμένοι

Σειρά: Έλληνες Λογοτέχνες

Σεπτέμβριος 2007. Εκδόσεις Ψυχογιός

ISBN: 978-960-453-240-7

O ένας, οι μόνες κουβέντες που είχε πει στη ζωή του ήταν «τα ρέστα σας»... Εγκλωβισμένος και αυτός και η ζωή του και η ψυχή του στο περίπτερο όπου εργαζόταν χρόνια. Σαν κελί το περίπτερο, σαν φυλακή ο εαυτός του. Έτσι ένιωθε. Έτσι είχε επιλέξει να νιώθει. Άτολμος. Φοβισμένος. Ένα «σπίτι» απέναντι από το περίπτερό του, αλλά έρωτα δε γνώρισε ποτέ. Τις γυναίκες που δούλευαν στο «σπίτι» τις κοίταζε, τις ξανακοίταζε, τις ποθούσε, τις ξαναποθούσε, «τα ρέστα σας» τους έλεγε όταν έρχονταν ν’ αγοράσουν τσίχλες με άρωμα δυόσμο, αλλά μετά χαμήλωνε τα μάτια κατακόκκινος…

Ο άλλος, αληθινά φυλακισμένος αυτός. Για έγκλημα. Δεκαεννέα χρόνια κάθειρξη. Σε πραγματικό κελί εκείνος. Με φεγγίτη ψηλά, με καρέκλα που την έβαζε κάτω από το φεγγίτη και σκαρφάλωνε να κοιτάξει έξω· εκεί όπου ήταν η ψυχή του. Ανεγκλώβιστη. Ελεύθερη, όπως γεννήθηκε. Αδιαπραγμάτευτη στη δυστυχία, στη μιζέρια. Προορισμένη να βρίσκεται μέσα κι έξω από την ύλη. Και πέρα από τα όρια της λογικής. Και πέρα από οποιαδήποτε όρια. Βίοι παράλληλοι οι δυο τους, δρόμοι παράλληλοι, που δε συναντήθηκαν ποτέ. Περιπτεράς και φυλακισμένος. Άγνωστοι μεταξύ τους. Ξένοι. Ως το τέλος. Ή περίπου ως το τέλος...

Η συγγραφέας… Η Βικτώρια Μακρή γεννήθηκε στην Πάτρα και μεγάλωσε στην Αθήνα, όπου συνεχίζει να κατοικεί και να εργάζεται. Κατά τη διάρκεια των σπουδών της στο Πολυτεχνείο άρχισε να γράφει διηγήματα και στίχους. Αργότερα ασχολήθηκε για ένα μεγάλο χρονικό διάστημα με την επιμέλεια λογοτεχνικών κειμένων. Στίχοι της έχουν μελοποιηθεί τα τελευταία δέκα χρόνια. Αυτό είναι το πρώτο της μυθιστόρημα.

ΠΑΝΤΕΛΗΣ ΚΑΛΙΟΤΣΟΣ: ΟΙ ΟΝΕΙΡΟΠΟΛΟΙ

ISBN: 978-960-03-4557-5

Tον ήρωά μου και φίλο μου Aχιλλέα Mανωλόπουλο είχα στο νου μου όταν έγραψα πως ο Έλληνας για ν’ ανέβει σ’ ένα βουνό ψάχνει να βρει κατήφορο. Tον είπα ονειροπόλο γιατί έζησε στη σκοτεινή περίοδο της γερμανικής Kατοχής, τότε που μόνο μέσα στα όνειρά του μπορούσε να βρει κανείς λίγο κατήφορο. H σύντομη ζωή του Aχιλλέα δεν είχε επεισόδια. Tα επεισόδια και τις περιπέτειες τα πέρασε όλα μέσα του. Έμοιαζε άνθρωπος που κοιμάται και ονειρεύεται, με τη διαφορά ότι αυτός ο ίδιος επέλεγε τα όνειρά του. Tι μπορεί να περιμένει κανείς από έναν άνθρωπο που κοιμάται και συνεχώς ονειρεύεται; Άνθρωπο που βιώνει στο περιθώριο, στερημένος και καταφρονεμένος. Σε μια κρίσιμη ώρα, ωστόσο, ο Aχιλλέας ο Έλληνας, σαν να ξύπνησε ξαφνικά, επαναστάτησε ενάντια στις ψευδαισθήσεις του κι έκανε το όνειρο πράξη, μια ηρωική πράξη, την πρώτη και μοναδική στη ζωή του. Eίχε αλλάξει το χαρακτήρα του, με συνέπεια ν’ αλλάξει και τη μοίρα του. Aκόμα κι ο βιογράφος του έμεινε έκπληκτος για κείνο που έπραξε…

Ο συγγραφέας... Ο Παντελής Καλιότσος γεννήθηκε το 1925 στην Aθήνα. ’ρχισε να γράφει από το 1943, πιστεύοντας στη λογοτεχνία όχι ως μέσο προβολής και καθιέρωσης, αλλά απλώς ως θεραπεία ψυχής. Έτσι, συνέχισε να γράφει επί είκοσι δύο ολόκληρα χρόνια χωρίς να δημοσιεύσει οτιδήποτε ή να εκδώσει βιβλίο, μέχρι το 1964, όταν δημοσιεύτηκε σε συνέχειες το μυθιστόρημα O μεσαίος τοίχος στον Tαχυδρόμο. Έχει γράψει μυθιστορήματα, διηγήματα, νουβέλες και βιβλία για παιδιά, για πολλά από τα οποία έχει τιμηθεί με σημαντικά βραβεία.

Από τις Εκδόσεις Καστανιώτη κυκλοφορεί επίσης:

• Το Συμπόσιο, 2003

ΟΛΓΑ ΜΟΣΧΟΧΩΡΙΤΟΥ: ΜΠΟΡΕΙΣ Ν' ΑΛΛΑΞΕΙΣ ΜΟΝΟ ΤΟ ΠΑΡΕΛΘΟΝ ΣΟΥ

ISBN: 978-960-03-4511-7

Μια γυναίκα ταξιδεύει στο χρόνο, από τη δεκαετία του ’60 μέχρι τα τέλη του αιώνα, με φόντο την Ελλάδα που αλλάζει ξέφρενα σαν τη δική της ζωή. Διαδρομές με τρένα, άλλοτε σε φωτεινά, ημερήσια, άλλοτε σε σκοτεινά, νυχτερινά δρομολόγια. Ταξίδια από την Πάτρα στην Αθήνα, από την παιδική ηλικία στην εφηβεία, από την εφηβεία στην ενηλικίωση. Καλοκαίρια που άλλοτε μυρίζουν φλούδα από καρπούζι και άλλοτε πνίγονται στις χαλασμένες εξατμίσεις. Παρέες που φτιάχνουν ιστορίες και μετά αρνούνται πεισματικά να τις εγκαταλείψουν. Έρωτες και αγάπες ανάμεσα σε προκηρύξεις, καταλήψεις και διαδηλώσεις. Μα πάνω από όλα

μυρωδι ές που αλλάζουν μαζί με τις πόλεις, τις γειτονιές και τις ανθρώπινες μνήμες.

Η συγγραφέας... Γεννήθηκε στην Πάτρα το 1960 . Σπούδασε Νομικά στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Έκανε μεταπτ υχιακές σπουδές Θεατρολογίας στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Κρήτης. Ασκεί τη δικηγορία στην Αθήνα και παράλληλα εκπονεί τη διδακ τορική της διατριβή στο Τμήμα Θεατρολογίας στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών. Εδώ και δέκα χρόνια ασχολείται με τη θεατρική κριτική, γράφοντας τα τελευταία τρία στην εφημερί δα Ημερησία. Έχει επιμεληθεί μαζί με την Τέα Βασιλειάδου το αφιέρωμα Η Τζένη Καρέζη, που κυκλοφόρησε από τις Εκδόσεις Καστανιώτη το 1993.

ΚΩΣΤΑΣ ΒΟΥΛΓΑΡΗΣ: Η ΜΕΡΑ ΜΕ ΤΙΣ ΔΕΚΑΤΕΣΣΕΡΙΣ ΝΥΧΤΕΣ

ISBN: 978-960-03-4500-1

Ένα μυστηριώδες χειρόγραφο, από τη δεκαετία του ’20, μας αφηγείται το δράμα ενός νεαρού άνδρα που βρίσκεται στην κόψη του ξυραφιού: Θα προσπαθήσει να ξαναβρεί τις χαμένες ψηφίδες της μνήμης του ή θα ξεκινήσει μια νέα ζωή; Θα παραμείνει στη μίζερη Ελλάδα της εποχής ή θα ανοίξει τα φτερά του, αναζητώντας την τύχη του στην Ευρώπη; Η Λάγνα πριγκηπέσα, και άλλα τέσσερα λαϊκά μυθιστορήματα, που εκδόθηκαν στην Ιταλία και τη Γαλλία, είναι δικά του έργα; Γιατί χάνονται τα ίχνη του μετά το 1930; Έρωτες, πόλεμοι, θάνατοι, όπιο, ακολασίες, αδιέξοδα, συνθέτουν ένα σκηνικό μυστηρίου και περιπέτειας, που μας ξαναγυρνά στις σελίδες της Μαύρης Μάσκας και του Πιτιγκρίλι, στα καταγώγια των Αθηνών και των Παρισίων, στην εποχή όπου οι πόλεις γέμιζαν από νεαρούς άνδρες που δεν είχαν να χάσουν τίποτα και αλώνιζαν την Ευρώπη απ’ άκρη σ’ άκρη, αναζητώντας μια καλύτερη τύχη ή απλώς έναν θάνατο με οποιονδήποτε άλλο τρόπο, εκτός από ανία και πλήξη.

Ο συγγραφέας... Ο Κώστας Βούλγαρης γεννήθηκε το 1958. Ζει στην Αθήνα και εργάζεται ως κριτικός λογοτεχνίας και επιμελητής εκδόσεων. Είναι υπεύθυνος του ενθέτου για το βιβλίο «Αναγνώσεις», της Κυριακάτικης Αυγής. Έχει γράψει δοκίμια και πεζά και έχει επιμεληθεί τη σειρά «Εκ νέου» (τομίδια 1-16, 1999-2004) των εκδόσεων Γαβριηλίδη. Από τις Εκδόσεις Καστανιώτη κυκλοφορεί επίσης:

• 25 χρόνια μετά - Γιάννης Πάνου ...από το στόμα της παλιάς Remington..., 2006

Γρηγόρης Ρουμπάνης: Η Διώρυγα

ISBN: 978-960-03-4518-6

Άνοιξη του 146 π.Χ. H Αθήνα είναι πλέον υποχείριο των Ρωμαίων. Ο ίππαρχος Φιλοκράτης, εγκαταλείπει την πάλαι ποτέ «ένδοξη πόλη» και μετοικεί στην Κόρινθο. Οι φρυκτωρίες έχουν μεταδώσει το σήμα ότι οι ρωμαϊκές λεγεώνες κατευθύνονται εναντίον της. Με εντολή της Συγκλήτου η πλούσια πόλη, η πρωτεύουσα της Αχαϊκής Συμπολιτείας, πρέπει να καταστραφεί ολοσχερώς. Ο Δίολκος, η Διώρυγα αργότερα στον Ισθμό, πρέπει να τεθούν υπό τον έλεγχο της νέας παγκόσμιας δύναμης. Μέσα στη γενική ταραχή, ο στρατηγός Δίαιος θα αντιμετωπίσει όχι μόνο τους Ρωμαίους, αλλά και τους συμπολίτες του, που δείχνουν να μαγεύονται από τη ρωμαϊκή ισχύ. Ο Φιλοκράτης καλείται να δράσει. Γιατί δεν έχουν τελειώσει όλα. Τα πάντα μπορούν να ξεκινήσουν από την αρχή. Γι’ αυτό δεν θα αγωνιστεί μόνο, αλλά θα γράψει και για αυτά που του επιφύλαξαν οι θεοί να ζήσει.

Ο συγγραφέας...Γεννήθηκε στην Αθήνα το 1955. Φοιτητής στο Πάντειο, εργάστηκε για πρώτη φορά σε εφημερίδα, στον Ριζοσπάστη. Ξεκίνησε ως κλητήρας. Στη συνέχεια, ανέλαβε τις στήλες των φαρμακείων, των κινηματογράφων και των τηλεοπτικών προγραμμάτων. Το 1979 πέρασε στο επαρχιακό και στο ελεύθερο ρεπορτάζ. Έκτοτε εργάστηκε σε αρκετές εφημερίδες (μεταξύ των οποίων ήταν η Αυγή, το Έθνος, η Γνώμη και ο Λόγος), καθώς και στην ΕΡΤ. Από το 1989 εργάζεται στην εφημερίδα Ελευθεροτυπία ως πολιτικός συντάκτης και αρθρογράφος. Επίσης κάνει εκπομπές στο ραδιοσταθμό «Αθήνα 9,84».

Παύλος Μάτεσις: Αλδεβαράν

ISBN: 978-960-03-4569-8

Aλδεβαράν ονόμασαν οι Άραβες τον πλέον λαμπερό αστέρα στον αστερισμό του Tαύρου. Kάποιος πίστεψε πως ο έρωτας θα τον ανεβάσει εκεί πάνω, όμως γκρεμίστηκε επειδή κάποιος άλλος δεν ακολούθησε και μένει στη γη φυλακισμένος (δεν γνωρίζει αν τον εκλείδωσαν μέσα ή τον άφησαν απ’ έξω) σε ενοχές και τύψεις· ερήμην του ένοχος. Όμως, μέσα από μία μαγική, πλήρη θαυμάτων ανάβαση, με χαλινούς την κατανόηση και την παραδοχή πως είναι υπαρκτό και εκείνο το είδος έρωτα που αυτός αγνοεί και όπου δεν μετέχει, θα αξιωθεί τον Aλδεβαράν, με συντρόφους του ισόβιους απλά και μεγαλειώδη πράγματα, όπως το χιούμορ, η αγάπη , η φιλία.

Ο συγγραφέας... Πρώτη παρουσία στά Γράμματα: 1967. Διακρίσεις: Kρατικό Bραβείο Θεάτρου, 1966 (Η τελετή). Έπαθλο Kαρόλου Kούν, 1989, για το καλύτερο θεατρικό έργο της χρονιάς (Περιποιητής φυτών). Bραβείο Έλληνοφώνων Kάτω Iταλίας, 1998, για το μυθιστόρημα H μητέρα του σκύλου. Mέγα Bραβείο Κριτικών 2000. Bραβείο ACERBI (Iταλία), 2002, για το μυθιστόρημα H μητέρα του σκύλου. Tα μυθιστορήματά του H μητέρα του σκύλου, 49η έκδοση, O Παλαιός των Hμερών, 13η έκδοση, και Πάντα καλά, 27η έκδοση, κυκλοφορουν σε δεκατέσσερις χώρες. Tόμος με 4 θεατρικά του κυκλοφορεί (2002) στό Λονδίνο, εκδ. Arcadia. Tο μυθιστόρημα Σκοτεινός Oδηγός, 8η έκδοση, κυκλοφορεί στην Iταλία. Tο μυθιστόρημα Mύρτος, 12η έκδοση, θα κυκλοφορήσει προσεχώς στη Γαλλία, τη Pουμανία, τη Φινλανδία και στο Iσραήλ. Θεατρικά έργα: 14. Tα 11 έχουν παρουσιαστεί από τους σημαντικότερους αθηναϊκούς θιάσους. Στο εξωτερικό: Προς Eλευσίνα (1995) στο Διεθνές Φεστιβάλ Πρωτοποριακού Θεάτρου BITEF, Bελιγράδι. Eνοικιάζεται φύλακας άγγελος, 2003, στο Διεθνές Φεστιβάλ Θεάτρου INTERCITY, Φλωρεντία. Mεταφράσεις: Aριστοφάνης (8 έργα, παραγγελίες για τα Eπιδαύρια), Σαίξπηρ, Mπέν Tζόνσον, Kρ. Mάρλοου, Φώκνερ, Πίντερ, Bιτράκ, Mολιέρος, Mπωμαρσαί, Σταντάλ, Iονέσκο, Aρτώ, Mρόζεκ, Όρτον, Aκρόυντ, Φρίελ κ.o. έχουν εκδοθεί και παρουσιαστεί από τους κυριότερους αθηναϊκούς θιάσους και εκδοτικούς οίκους.

Από τις Εκδόσεις Καστανιώτη κυκλοφορούν επίσης:

• Έκθεσις ιδεών, 2006
• Μύρτος, 2004
• Σκοτεινός Oδηγός, 2002
• Ύλη Δάσους, 2000

ΜΝΗΜΗ ΑΓΓΕΛΟΥ ΤΕΡΖΑΚΗ

Ημερίδα για τον πολυγραφότατο πεζογράφο, δραματουργό, διευθυντή, επί πολλά χρόνια, δραματολογίου του Εθνικού Θεάτρου, δάσκαλο Δραματολογίας στη σχολή του Εθνικού Θεάτρου, δοκιμιογράφο, κριτικό θεάτρου, Άγγελο Τερζάκη, με την ευκαιρία των 100 χρόνων από τη γέννησή του, συνδιοργανώνουν το «Megaron Plus» και οι εκδόσεις «Εστία», στις 23/11 (6 μ.μ.), στην αίθουσα «Νίκος Σκαλκώτας» του Μεγάρου (είσοδος ελεύθερη, με δελτία προτεραιότητας). Η ημερίδα, με συντονιστή τον Σταύρο Ζουμπουλάκη, θα χωριστεί σε δύο θεματικές ενότητες, ώστε το ακροατήριο να κατανοήσει την πολυσχιδή προσωπικότητα και το πολύπλευρο έργο του Αγγελου Τερζάκη. Στην πρώτη ενότητα, για τον άνθρωπο - δημιουργό Τερζάκη, θα μιλήσουν οι: Ιωάννης Μάνου, Μαρίνα Καραϊτίδη, Μένης Κουμανταρέας, Δημήτρης Τερζάκης και για τον θεατρικό Τερζάκη οι Κώστας Γεωργουσόπουλος, Σπύρος Ευαγγελάτος, Πολυξένη Μπίστα. Στη δεύτερη ενότητα, για τον πεζογράφο Τερζάκη, θα μιλήσουν οι Ελισάβετ Κοτζιά, Αγγέλα Καστρινάκη, Αγγελος Φρουδάκης, ενώ για το δοκιμιακό έργο του θα μιλήσει ο Γιάννης Βαρβέρης.

"ΑΣΩΜΑΤΟΣ ΚΕΦΑΛΗ" ΤΟΥ ΒΑΣΙΛΗ ΛΑΔΑ

Μας προσκαλούν στην παρουσίαση του μυθιστορήματος Ασώματη κεφαλή, του Βασίλη Λαδά που θα πραγματοποιηθεί στις 16 Νοεμβρίου, ημέρα Παρασκευή (ώρα 19:00), στην αίθουσα εκδηλώσεων του Δημαρχείου Πύργου.

Για το βιβλίο θα μιλήσουν η δημοσιογράφος Ελένη Σκάβδη-Χριστοπούλου και ο φιλόλογος Γιάννης Δεληγιάννης. Στην εκδήλωση θα παραστεί και ο συγγραφέας Βασίλης Λαδάς. Μακάρι να μπορέσω να πάω. Θα προσπαθήσω.

Αναδημοσιεύω (από την εφημερίδα Αυγή) το κριτικό σημείωμα του φίλου ποιητή και κριτικού Κώστα Γ. Παπαγεωργίου για το μυθιστόρημα Ασώματος κεφαλή (εκδόσεις Πατάκη, σελ. 217) του Βασίλη Λαδά:

Περί τα μέσα της δεκαετίας του ’50, ένας δωδεκάχρονος από τα Προσφυγικά της Πάτρας εργάζεται σε κάποιο υποτυπώδες τσίρκο, «στημένο» στην πλατεία των Υψηλών Αλωνίων, παριστάνοντας την Ασώματη κεφαλή– με το σώμα επιδέξια κρυμμένο και με το κουρεμένο γουλί κεφάλι του στην κορυφή μιας στήλης ύψους δύο μέτρων, διασκεδάζει μικρούς και μεγάλους, απαντώντας σε ερωτήσεις τους ή προλέγοντας το μέλλον τους. Το γεγονός αυτό, σε μία εποχή που δεν απείχε πολύ από τον Εμφύλιο και «που οι Πατρινοί, όπως και όλοι οι Έλληνες, είχαν νωπές ακόμη τις ζοφερές εικόνες θερισμένων κεφαλών σύρριζα από τους ώμους», δημιούργησε προβληματισμό στην κοινωνία της πόλης, που εκφράστηκε και με επιστολές, σταλμένες και δημοσιευμένες σε τοπική συντηρητική εφημερίδα, στην πλειονότητά τους επιφυλακτικές, κατακριτικές και καταδικαστικές ενός θεάματος που, όσο κι αν, υποδορίως, γοήτευε, εξάπτοντας τη φαντασία αλλά και υποδαυλίζοντας τραυματικές μνήμες των απλών ανθρώπων, δεν έπαυε να απάδει προς τους κανόνες της κυρίαρχης υποκριτικής ηθικής και σεμνοτυφίας.

Αυτές τις επιστολές ανακαλύπτει ο αφηγητής, στα τέλη του 1999, στο Μουσείο Τύπου της πόλης, παρακινημένος από κάποιον δημοσιογράφο φίλο του, κατατρεγμένος από κατάθλιψη «για τα χρόνια που έφευγαν γρήγορα χωρίς να αναπληρώνονται», υποβάλλοντας εαυτόν σε κάτι σαν «θεραπευτική ιστοριοδιφική απασχόληση». Και αισθάνεται αμέσως κυριευμένος από μιαν ανεξήγητη περιέργεια, πολιορκημένος μάλλον από αμείλικτα ερωτήματα σχετικά με την τύχη του εξαφανισμένου από την Πάτρα δωδεκάχρονου παιδιού ή, καλύτερα, της Ασώματης κεφαλής, που τώρα –στα τέλη του 1999– θα έπρεπε να είναι κάτι παραπάνω από εξήντα χρονώ– γεγονός που τον οδηγεί σε μια, σεναριακής υφής, πιθανολόγηση εκδοχών της ζωής του ήρωά του. Συνδυάζοντας τα λιγοστά στοιχεία που έχει στη διάθεσή του με τα ιστορικά και τα κοινωνικά δεδομένα της εποχής και συνδέοντάς τα με το ιστορικό πλαίσιο του τόπου, με την ψυχοκοινωνιολογία και με τον βίαιο τρόπο που, ούτως ή άλλως, λειτουργεί η κοινωνική κάθαρση, αντιμετωπίζει το παιδί ως ήρωα ενός λαϊκού δρώμενου και φαντάζεται τη ζωή του σαν τη ζωή που θα ήθελε να είχε διανύσει ο ίδιος– έξω από συμβατικότητες και τυποποιημένες συμπεριφορές, δοτικό προς τους άλλους, "με ταξίδια, έρωτες, χαρά, ορφική μουσική και σοφία, κι ας μη διάβαζε ούτε ένα βιβλίο, αφού άλλωστε τα περισσότερα βιβλία είναι άχρηστα".

Η υπόθεση θα είχε πάψει να τον απασχολεί, αν, εντελώς συμπτωματικά και απροσδόκητα, τον Ιανουάριο του 2000, δεν μάθαινε, από κάποιον γνωστό του πατρινό διανοούμενο, στοιχεία για την πραγματική ζωή της Ασώματης κεφαλής, ανατρεπτικά της εικόνας που είχε δημιουργήσει γι’ αυτόν και, οπωσδήποτε, ενισχυτικά της πάγιας τάσης του να συσχετίζει τα καθέκαστα του παρόντος με καθοριστικά, γι' αυτό, συμβάντα του παρελθόντος. Να ψηλαφεί, με κατασταλαγμένα μέσα του τα αισθήματα της πικρίας και της ιδεολογικής ήττας, γεγονότα και καταστάσεις των μακρινών και των πρόσφατων περασμένων, αναζητώντας τα βαθύτερα αίτια των προσωπικών του και των συλλογικών διαψεύσεων. Γιατί, πώς θα μπορούσε να μην είναι ενισχυτικά της, συχνά διαβρωτικής, ενίοτε και ανατρεπτικής, κριτικής του διάθεσης απέναντι στα σύγχρονα, αποκαρδιωτικά, κοινωνικά τεκταινόμενα, τα όσα πληροφορήθηκε για τον άνδρα πια, που κάποτε υπήρξε η Ασώματη κεφαλή, έτσι που συνδέονταν άμεσα με τις σημαντικότερες και τραυματικότερες περιόδους της νεοελληνικής ιστορίας: Μικρασιατική Καταστροφή, προσφυγιά, Κατοχή, Εμφύλιος, ήττα της Αριστεράς, μετανάστευση, διώξεις των αριστερών, δικτατορία, μεταπολίτευση, διασάλευση των ιδεολογικών ορίων κ.λπ.

Θα μπορούσε να ισχυριστεί κανείς ότι η Ασώματη κεφαλή αποτελεί έναν συνδυασμό πραγματικότητας και μυθοπλασίας, έτσι καθώς τα αφηγηματικώς δρώμενα συνδέονται άμεσα με συγκεκριμένες ιστορικές περιόδους και συνακόλουθες καταστάσεις που ταλάνισαν επί μακρόν κάθε ιδεολογικά ευαίσθητο και σκεπτόμενο άνθρωπο– ένα σύνθετο αφηγηματικό είδος, όπου ο θεματικός πυρήνας αποτελεί, για τον –προσωπικά εμπλεκόμενο στα γρανάζια της Ιστορίας και της ιστορίας του- αφηγητή, το έναυσμα για, κάποτε επώδυνες, βυθομετρήσεις της ιστορικής του συνείδησης και των ηθικών αντοχών του. Ακόμη, αποτελεί το έναυσμα ή, εν πάση περιπτώσει, του προσφέρει το κίνητρο να καταθέσει στοιχεία της ιδεολογικής και της ηθικής του ταυτότητας, να γίνει, εν τη ρύμη του αφηγηματικού του λόγου, εξομολογητικός, καταθέτοντας την προσωπική του πικρία για την εξέλιξη της ζωής του και των πραγμάτων γενικότερα, διαρκώς κρίνοντας και αυτοκρινόμενος, σαρκάζοντας και αυτοσαρκαζόμενος, λοιδορώντας και αυτολοιδορούμενος.

Οι παρέμβλητες, και μάλλον εκτεταμένες, εξιστορήσεις πτυχών της ζωής κάποιων δευτερευόντων προσώπων της ιστορίας, εξάλλου, όσο κι αν κάποτε δημιουργούν την αίσθηση περιθωριακών, παράπλευρων, διευρύνσεων του αφηγηματικού καμβά, κάνουν προφανέστερη την πρόθεση του αφηγητή να εκφράσει τη συμπάθειά του σε άτομα που, κάποια στιγμή της ζωής τους, εντελώς αναπάντεχα, με μία πράξη ή χειρονομία τους, διαφοροποιούνται από την ομοιόμορφη ανθρώπινη αγέλη. Έτσι αντιμετωπίζει τον γέρο ανθοπώλη, πρόσφυγα και πρώην μακρονησιώτη, ο οποίος έδωσε στα ανίψια του εντολή να τον θάψουν με πολιτική ταφή, χωρίς θρησκευτική τελετή. Έτσι αντιμετωπίζει και όλα τα θύματα του σύγχρονου «πολιτισμού» –ενός πολιτισμού «των ξανθιών και των χοντρών»– όπου κυριαρχούν αργόσχολοι ημιμαθείς, «αλληλοθαυμαζόμενοι και αλληλοσπαρασσόμενοι», «αργόσχολοι εισοδηματίες, επαγγελματίες καρναβαλιστές, ωραίοι και ωραίες». Έτσι αντιμετωπίζει τον Ανδρίκο, τον αριστούχο φοιτητή που πέθανε στα είκοσί του χρόνια από υπερβολική δόση ηρωίνης και που μπορεί να υπήρξε θύμα μιας οργανωμένης, άνωθεν κινούμενης, προσπάθειας αποπροσανατολισμού των ευαίσθητων νέων με κοινωνικά και ιδεολογικά ενδιαφέροντα. Έτσι αντιμετωπίζει ακόμα και τον τρελό των παιδικών του χρόνων, τον Δεκάρα, ο οποίος σκοτώθηκε προσπαθώντας να μαζέψει μία δεκάρα που του πέταξαν για να διασκεδάσουν, καλοπροαίρετοι κατά τα άλλα, περαστικοί και καταστηματάρχες της γειτονιάς– και, βέβαια, έτσι αντιμετωπίζει τον ήρωα της ιστορίας του, την Ασώματη κεφαλή, που η ζωή του διαμορφώθηκε και κύλησε σύμφωνα με τις επιταγές των ιστορικών και των κοινωνικών συνθηκών και συγκυριών.

Κι αυτό γιατί πιστεύει ότι σε μια εποχή που απουσιάζουν εντελώς οι μεγάλοι κοινωνικοί αγώνες, ό,τι μετράει είναι οι προσωπικές αντιστάσεις και η αντίθεση προς τις κρατούσες ιδεολογίες. Άρα τέτοιοι άνθρωποι, όπως τα πρόσωπα της ιστορίας του, ίσως ερήμην τους, «κρατούν τη φλόγα των κοινωνικών αλλαγών αναμμένη».