Πηνελόπη Δέλτα, μια βιογραφία μυθιστόρημα

ΕΚΔΟΣΗ. Αρχίζοντας από το απλό ερώτημα «πώς η Πηνελόπη Δέλτα ασχολήθηκε με το ιστορικό μυθιστόρημα», η ερευνήτρια - ιστορικός Μίτση Σκ. Πικραμένου κατέληξε να γράψει μία βιογραφία. Το βιβλίο της με τίτλο «Η κυρία με τα μαύρα» (η βιογραφία της Πηνελόπης Δέλτα) μόλις κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις «Τετράγωνο» και αξιοποιεί νέα στοιχεία, τα οποία απέδωσε η έρευνα. Από μόνη της η Πηνελόπη Δέλτα είναι ένα «μυθστόρημα» και η διαχρονικότητα των βιβλίων της αποδεικνύει τη βαθιά επίδραση που είχε το έργο της σε γενιές Ελλήνων. Η νέα μυθιστορηματική βιογραφία της στηρίζεται σε πληροφορίες που περιλαμβάνονται σε έντυπες πηγές ή σε συμπεράσματα της συγγραφέως από τα γραφόμενα στις πηγές.

Με μελαγχολίες καθημερινότητας, φαντασίες και εφηβείες

• Από τον Βαγγέλη Χατζηβασιλείου, Βιβλιοθήκη, Σάββατο 25 Σεπτεμβρίου 2010

Εικόνες από την καθημερινή ζωή της πόλης, με υπάρξεις αιχμαλωτισμένες στο δίχτυ ενός σπαραγμένου μικρόκοσμου αποκαλύπτει το μυθιστόρημα του Κώστα Μουρσελά «Κλειστόν λόγω μελαγχολίας», ενώ ο τόμος «Η δασκάλα με τα μαύρα» φιλοξενεί ιστορίες τρόμου γραμμένες από τις σημαντικότερες γυναίκες συγγραφείς του 20ού αιώνα. Από κοντά, ο «Μάγκας» της Πηνελόπης Δέλτα, που αλλάζει θεματικά το κλίμα, μ' έναν σκύλο ο οποίος εκπαιδεύεται στην κοινωνική κριτική.

• Κώστας Μουρσελάς, Κλειστόν λόγω μελαγχολίας, εκδόσεις Ελληνικά Γράμματα, σ. 367

Πρωταγωνιστές και κομπάρσοι τοποθετούνται εν κύκλω στο μυθιστόρημα του Κώστα Μουρσελά «Κλειστόν λόγω μελαγχολίας», ανακαλώντας το ύφος της «Μικρής μας πόλης», όπως το ξέρουμε από τα ομώνυμα έργα του Θόρντον Ουάιλντερ και του Δημήτρη Χατζή, αλλά και από το «Spoon River» του Εντγκαρ Λι Μάστερς. Η καθημερινότητα στο «Κλειστόν λόγω μελαγχολίας» έχει ευτράπελες στιγμές και εικονογραφείται συχνά μέσα από ιδιαίτερα χαριτωμένα επεισόδια, αλλά εκείνο το οποίο κυριαρχεί στην αφήγηση είναι μια συγκρατημένη θλίψη για την ήττα ή και την αποτυχία της ζωής: φανερές απάτες και κρυφά συμφέροντα, έρωτες χαμένοι ή μισοκερδισμένοι, συμβιώσεις στα όρια της κατάρρευσης, άντρες κυνηγημένοι από τα φαντάσματά τους και γυναίκες βυθισμένες σε περίεργους ρεμβασμούς, αλλά και φόβοι, ανασφάλειες, παραλογισμοί ή παρακρούσεις, που μπορεί να εκδηλωθούν ανά πάσα στιγμή και προς πάσα κατεύθυνση. Οι ιστορίες του Μουρσελά παρεισδύουν η μία στην άλλη (εξού και ο χαρακτηρισμός του έργου ως μυθιστορήματος), ενώ οι πρωταγωνιστές συνδέονται με περίπλοκο τρόπο μεταξύ τους (στο τέλος του βιβλίου δημοσιεύεται χάρτης των σχέσεων των ηρώων σχεδιασμένος από τον καθηγητή του ΑΠΘ Ξενοφώντα Κοκόλη), για να καταλήξουν σ' ένα κοινό κουβάρι: στο δίχτυ ενός σπαραγμένου μικρόκοσμου, ο οποίος θέλει να ξετυλίξει αργά τις κρυμμένες σημασίες του, αποκαλύπτοντας κατά στάδια, αλλά σε μεγάλο βάθος, το περιεχόμενό του. Στη θέση των οριακών ηρώων και των εξαιρετικά πιεστικών καταστάσεων, που προτιμούσαν συχνά οι συγγραφείς κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 1990 (το «Κλειστόν λόγω μελαγχολίας» κυκλοφόρησε πρώτη φορά το 1999), ο Μουρσελάς βάζει τη στέγνια, το τέλμα και τις αδράνειες των μέσων όρων, περνώντας από την ιλιγγιώδη ταχύτητα ενός αδιάκοπα ρευστού και υπό ανέλιξη χρόνου στην ακινησία ενός σχεδόν αχρονικού ή εξωχρονικού τοπίου, όπου τα πάντα κινούνται με τον ρυθμό της αέναης και συνάμα ανησυχαστικής επανάληψης. Οι υπάρξεις στο «Κλειστόν λόγω μελαγχολίας» διαλύονται από τον καταπλακωμένο, εσωστρεφή τους ορίζοντα και ρημάζονται από τα ψυχικά τους αδιέξοδα. Ο συγγραφέας κατανοεί πέρα για πέρα την καταστροφή στην οποία καταλήγουν νωρίτερα ή αργότερα οι ήρωές του και ερμηνεύει διακριτικά την τύχη τους: πρόκειται για έναν πληθυσμό που ατύχησε όχι εξ ιδίας ευθύνης, αλλά λόγω μιας υπέρτερης και ανεξέλεγκτης βούλησης.

• Η δασκάλα με τα μαύρα και άλλες ιστορίες τρόμου, επιμέλεια: Ρίτσαρντ Ντάλμπι, εκδόσεις Μεταίχμιο, σ. 406

Η λογοτεχνία του τρόμου, την οποία έβγαλε από τα σπλάχνα της γοτθικής παράδοσης η Μέρι Σέλεϊ με τον «Φρανκενστάιν», και η οποία περιλαμβάνει στους κόλπους της ονόματα όπως ο Πόε, ο Χόφμαν, ο Γκοτιέ και ο Στόουκερ, είναι ένα είδος το οποίο εν Ελλάδι παρέμεινε επί μακρόν στα αζήτητα: συγγραφείς και αναγνώστες έδειξαν βαθιά αδιαφορία (σήμερα τα πράγματα μοιάζουν ελαφρώς διαφορετικά) για τον κόσμο της λογοτεχνίας τρόμου, που ταυτίζεται σε μεγάλο βαθμό με τη λογοτεχνία του φανταστικού: μια λογοτεχνία που μετατρέπει το απόκοσμο και το υπερφυσικό σε αναγνωρίσιμη πραγματικότητα, εκφράζοντας τον βαθύτερο φόβο του ανθρώπου για το μακρινό, το άπιαστο και το άγνωστο, σ' έναν σύμπαν που όσο περισσότερο φανερώνει τα μυστικά του τόσο πιο επίφοβο και επικίνδυνο γίνεται. Οι ιστορίες που συγκεντρώνει στον ανά χείρας τόμο ο Ρίτσαρντ Ντάλμπι, με πολλές ανθολογίες τρόμου στο ενεργητικό του, έχουν γραφτεί αποκλειστικά από γυναίκες - τα ονόματα των οποίων αποκαλύπτουν ορισμένες από τις σημαντικότερες συγγραφείς του 20ού αιώνα: Ιντιθ Γουόρτον, Μέι Σίνκλερ, Ρίτσμαλ Κρόμπτον, Μάρτζερι Λόρενς, Μάργκαρετ Εργουιν, Φ.Μ. Μέιορ, Αν Μπριτζ, Στέλλα Γκίμπονς, Ελίζαμπεθ Μπόουεν, Ρόζμαρι Τιμπερλέι, Σίλια Φρέμλιν, Αντόνια Φρέιζερ, Ρουθ Ρέντελ, Α.Σ. Μπάιατ, Ο.Λ. Μπάρκερ, Πενέλοπι Λάιβλι, Ρόζμαρι Παρντόου, Λίζα Σεντ Ομπέν ντε Τεράν, Αντζελα Κάρτερ, Ελίζαμπεθ Φάνσετ, Τζόαν Αϊκεν και Ντόροθι Κ. Χέινς. Με πολύ διαφορετικό στυλ γραφής και κλίμα πλοκής, οι 22 συγγραφείς του τόμου κατορθώνουν να δημιουργήσουν μια κοινή ατμόσφαιρα: την ατμόσφαιρα του μυστηρίου και της απειλής που σχηματίζεται γύρω από ένα πρόσωπο ή μια κατάσταση, για να κατακλύσει βαθμιαία τη σκηνή και να καθηλώσει με τις εξελίξεις της τους πάντες.

• Π.Σ. Δέλτα, Μάγκας, επίμετρο: Βασίλης Πεσμαζόγλου, χρονολόγιο: Αλ. Π. Ζάννας, εικοστή έκτη συμπληρωμένη, μονοτονική έκδοση, Βιβλιοπωλείον της «Εστίας» Ι.Δ. Κολλάρου και Σία Α.Ε., σ. 374 

Ο «Μάγκας» της Πηνελόπης Δέλτα (πρώτη έκδοση 1935) έχει διαβαστεί από γενεές επί γενεών αναγνωστών και παρά την προχωρημένη ηλικία του δεν έχει χάσει το παραμικρό από τη φρεσκάδα και τη δροσιά του. Ξεφυλλίζω την καινούρια (26η) έκδοση της Εστίας, που περιλαμβάνει εκτός από το χρονολόγιο του φιλολογικού επιμελητή Αλ. Π. Ζάννα κι ένα αισθαντικό επίμετρο του πεζογράφου Βασίλη Πεσμαζόγλου, και σκέφτομαι τη δύναμη την οποία μπορεί να κερδίσει η λογοτεχνία κατά την πορεία της μέσα στον χρόνο, αν διαθέτει γερά πατήματα και αληθινό τσαγανό. Ο Μάγκας, ένας καλοζωισμένος σκύλος, βγαίνει από την ασφάλεια του αρχοντικού του και περιπλανιέται στις αθηναϊκές γειτονιές, όπου θα γνωρίσει από πρώτο χέρι τη φτώχεια, τη στέρηση και την πείνα, αλλά και την τρυφερότητα ή την αγάπη. Ο Μάγκας δεν απευθύνεται μόνο σε παιδιά ή εφήβους. 

Χρησιμοποιώντας έναν απλό, μα ιδιαίτερα αποτελεσματικό ζωομορφισμό, η Δέλτα κατορθώνει να δώσει με χιούμορ το καθημερινό στίγμα της εποχής της, ασκώντας, όπως παρατηρεί ο Πεσμαζόγλου, «ένα είδος κοινωνικής κριτικής»: οι ανισότητες δεν ανάγονται σε κάποια φυσική τάξη πραγμάτων και τα οικονομικά προνόμια δεν εγγυώνται την ευτυχία. Εκείνο το οποίο οφείλει πάνω απ' όλα να μη λείψει είναι ο εφησυχασμός. Και ο Μάγκας είναι ένας κάθε άλλο παρά πλαδαρός και εφησυχασμένος σκύλος.

Κλασικά κείμενα επανέρχονται ανανεωμένα. Επανέκδοση των βιβλίων της Π. Δέλτα

• ΕΠΑΝΕΚΔΟΣΕΙΣ. Γερνούν τα κλασικά έργα; Μήπως χρειάζονται κι αυτά το δικό τους «λίφτινγκ»; Και με ποιον τρόπο ακριβώς;

Οι εκδόσεις «Εστία», που έτσι κι αλλιώς στη βιβλιοθήκη τους έχουν μερικά από τα σημαντικότερα έργα της νεότερης ελληνικής πεζογραφίας, αποφάσισαν να τα επανεκδώσουν, επιδιώκοντας ένα λογοτεχνικό «λίφτινγκ» σε μερικά από τα πλέον κλασικά κείμενα της νεότερης πεζογραφίας. Ετσι, όλα τα βιβλία της Πηνελόπης Δέλτα θα επανεκδοθούν σταδιακά και θα περιλαμβάνουν χρονολόγιο του Αλέκου Π. Ζάννα (επιμελητή του έργου της Δέλτα), στο οποίο θα αναφέρονται τα σημαντικά γεγονότα της ζωής της, καθώς και παράλληλα γεγονότα της πολιτικής, κοινωνικής και πνευματικής ζωής στην Ελλάδα και τον κόσμο. Ταυτόχρονα κάθε νέα έκδοση των έργων της Δέλτα θα συνοδεύεται από ένα επίμετρο, που θα εντάσσει το συγκεκριμένο βιβλίο στη σημερινή εποχή, χωρίς να παραβλέπει τη διαχρονία του.

Τρία βιβλία θα μας δώσουν την πρώτη γεύση των «ανανεωμένων» εκδόσεων της Πηνελόπης Δέλτα: το πρώτο της μυθιστόρημα «Για την πατρίδα», σε επίμετρο της καθηγήτριας Τόνιας Κιουσοπούλου, «Η ζωή του Χριστού» σε επίμετρο Τερέζας Πεσμαζόγλου και ο κλασικός «Τρελαντώνης» (γράφτηκε το 1931-32) σε επίμετρο της Αλκης Ζέη: «Ισως δεν μπόρεσε κανένας συγγραφέας να γράψει ένα βιβλίο με ήρωες πραγματικά παιδιά, που να μιλούν και να συμπεριφέρονται σαν αληθινά παιδιά. Η Δέλτα όμως το κατάφερε, και ήτανε η μοναδική. Ο Τρελαντώνης και τ’ αδέλφια του, ο Μάγκας και τα παιδιά που τον τριγυρίζουν είναι ζωντανά παιδιά της εποχής τους, με τις χαρές και τις λύπες τους, τα παιχνίδια και τις σκανταλιές τους και κυρίως η σχέση τους με τους μεγάλους δείχνει πόσο διαφορετικός είναι ο κόσμος των παιδιών και πόσο λίγο οι μεγάλοι τον καταλαβαίνουν. [...] Αληθινά παιδιά, αυτή είναι η μεγάλη κληρονομιά που άφησε η Δέλτα στα παιδιά με τα μυθιστορήματά της, και σε μας τους συγγραφείς να γράφουμε παιδικά βιβλία με παιδιά τόσο αληθινά, σαν να έχουνε υπάρξει στ’ αλήθεια», λέει το επίμετρο της Αλκης Ζέη. Ο «Τρελαντώνης» είναι ένα μυθιστόρημα για παιδιά με διαρκείς και φανατικούς φίλους. Το γιατί ίσως το απαντάει ο Παλαμάς, στην επιστολή που έστειλε στην Πην. Δέλτα (24/11/1932): «...Κ’ εδώ πρέπει να σας τονίσω, ίσως σχολαστικά ή περιττά για κάποιους, τη μεγάλη αρετή του βιβλίου σας που μπορεί ν’ αξίζει περισσότερο κι από τη χάρη του αέρα μέσα στον οποίο ζούνε οι μικροί σας ήρωες. Ούτε τα σύνολα, ούτε τα άτομα μπορεί να ζήσουν χωρίς ιδανικά. Ούτε η τέχνη και τα έργα της. (...) Ποια είναι στον ”Τρελαντώνη”; είναι που μισεί και που δεν λέει ποτέ το ψέμα. Με αυτό το φρόνημα αρχίζει και τελειώνει το βιβλίο...».

Το «Για την πατρίδα» ήταν το πρώτο της βιβλίο (εκδόθηκε το 1909 στο Λονδίνο). Η υπόθεση του έργου είναι εμπνευσμένη από ένα πραγματικό περιστατικό το οποίο αφηγείται ο Βυζαντινός χρονογράφος Γεώργιος Κεδρηνός και σχολιάστηκε από τον Γουσταύο Σλουμπερζέ στο έργο του «Βυζαντινή Εποποιία». «Το ενδιαφέρον της για τη συγγραφή ήταν στενά συνυφασμένο με αυτό που η ίδια αντιλαμβανόταν ως ανάγκη για τη διαπαιδαγώγηση των Ελληνοπαίδων. Διακηρυγμένος στόχος της παρέμεινε ώς το τέλος της ζωής της να ξυπνήσει ”στα Ελληνόπαιδα [...] όμορφα και μεγάλα ιδανικά”. Είναι, από αυτή την άποψη, χαρακτηριστικοί οι δύο άξονες γύρω από τους οποίους στρέφεται το μυθιστόρημά της. Ο ένας είναι η φιλοπατρία και ο άλλος τα ευγενή αισθήματα που συνδέουν τους κεντρικούς ήρωες: η άδολη φιλία των δύο αγοριών και ο μέχρι αυτοθυσίας έρωτας των νεαρών ζευγαριών», σημειώνει η καθηγήτρια Τόνια Κιουσοπούλου στο επίμετρο της νέας έκδοσης.

• Επετειακές επανεκδόσεις

Εκτός από τα έργα της Πηνελόπης Δέλτα, οι εκδόσεις «Εστία» προχωρούν και σε επανεκδόσεις δύο ακόμη κλασικών νεοελληνικών μυθιστορημάτων, με την ευκαιρία δύο επετείων όμως.

Η πρώτη είναι η πάντα αγαπημένη «Λωξάντρα» της Μαρίας Ιορδανίδου, με αφορμή τα 20 χρόνια από τον θάνατο της συγγραφέως. Η έκδοση θα αναστοιχειοθετηθεί, θα είναι μονοτονική και στο επίμετρο θα υπάρχουν κείμενα της Μαρίας Καραβία, της Λευκής Μολφέση και του Πέτρου Μάρκαρη. Η έκδοση θα συμπληρώνεται από χρονολόγιο που επιμελήθηκε ο Γιώργος Τσακνιάς.

Η επόμενη επετειακή έκδοση της «Εστίας» θα είναι το κλασικό έργο του Αγγελου Τερζάκη «Πριγκιπέσσα Ιζαμπώ» αναστοιχειοθετημένη και μονοτική επίσης. Το επίμετρο αυτού του βιβλίου θα είναι η απομαγνητοφωνημένη συνέντευξη του συνθέτη Δημήτρη Τερζάκη, γιου του συγγραφέα.

Κλασικά κείμενα, νέες εκδόσεις, ενταγμένες στο πλαίσιο της ιστορικής τους διαδρομής και της σύγχρονης αποτίμησης.

• Της Ολγας Σελλα, Η Καθημερινή, 24/09/2009

Η Δέλτα και τα αναγνωστικά του Δημοτικού σχολείου

• Από τον Αλέξη Δημαρά*, ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ / Βιβλιοθήκη, Παρασκευή 15 Μαΐου 2009

• Οι αυξημένες ευαισθησίες της Πηνελόπης Δέλτα για το γλωσσικό ζήτημα (υποστήριζε ένθερμα τη δημοτική) και για τις παιδαγωγικές αρχές που κυριαρχούσαν στην Ελλάδα, παρουσιάζονται συνοπτικά και συγκεκριμένα σε δύο άρθρα της, που δημοσιεύτηκαν στο Δελτίο του Εκπαιδευτικού Ομίλου, το ένα γραμμένο το 1913 και το άλλο το 1918.

• Και τις δύο φορές αφορμή ήταν οι διαδοχικές αλλαγές που είχαν θεσμοθετηθεί για τα Αναγνωστικά, τα μόνα τότε υποχρεωτικά διδακτικά βιβλία του Δημοτικού. Η γλωσσική απλοποίηση ήταν βασικό στοιχείο αυτών των αλλαγών. Εδώ, όμως, ενδιαφέρει σχεδόν αποκλειστικά η άλλη όψη των αλλαγών, η ευρύτερη, η οποία επίσης απασχολεί τη Δέλτα. Πάντως όσα αναπτύσσει σε αυτά τα άρθρα απλώς αποτυπώνουν συνοπτικά σκέψεις της που βρίσκονται διάσπαρτες στην προγενέστερη αλληλογραφία της (κυρίως με τους ηγέτες του δημοτικισμού), καθώς και στα ημερολογιακά και τα -τότε αδημοσίευτα- απομνημονευματικά γραπτά της. Εξάλλου, όσα προβάλλει ως θετικά χαρακτηριστικά των αναγνωστικών, αναγνωρίζονται (ως επιτεύγματα ή ως προθέσεις) και στα λογοτεχνήματά της. Επισημαίνω, τέλος, ότι παιδαγωγικές απόψεις είχε ήδη παρουσιάσει η Δέλτα στις σελίδες του ίδιου περιοδικού («Στοχασμοί περί της ανατροφής των παιδιών μας»), το 1911.

* * *

Το πρώτο άρθρο της Πηνελόπης Δέλτα, λοιπόν, το 1913, εντάσσεται στη σειρά των κινήσεων -συλλογικών ή ατομικών, συντονισμένων ή σπασμωδικών- που παρατηρούνται από το γύρισμα του αιώνα και ύστερα σε ολοένα και μεγαλύτερη έκταση, με αντικείμενο τα σχολικά βιβλία. Ακριβώς τον ίδιο χρόνο ο Αργύρης Εφταλιώτης εκφράζει επιγραμματικά (και μάλιστα σε γράμμα προς τη Δέλτα) τη γενική δυσφορία για το θέμα: «Τ' αναγνωσματάριά μας έχουνε φοβερό χάλι. Γραφήκανε από μπακάληδες και για μπακάληδες».

Στην κριτική της η Δέλτα επιμένει στη μεγάλη σημασία της πνευματικής και μορφωτικής λειτουργίας του γραπτού λόγου, θεωρώντας πως στο γλωσσικό μάθημα έχει πρωταρχική σημασία η άσκηση στην κατανόηση κάθε κειμένου που διαβάζει το παιδί. Διαπιστώνει, όμως, ότι τα αναγνωστικά αυτά καθεαυτά αλλά και με τον τρόπο με τον οποίο χρησιμοποιούνται στη διδασκαλία, οδηγούν το παιδί να «διαβάζει χωρίς να γυρεύη να καταλάβη».

Αλλά εκείνο που ελκύει περισσότερο την προσοχή της είναι το σύστημα αξιών που προβάλλει από τα κείμενα, και που έχει άμεση σχέση με τη διαμόρφωση του χαρακτήρα των παιδιών. Απομονώνω παραδείγματα των παρατηρήσεών της:

* Υπάρχουν πολλά κείμενα που καλλιεργούν «προπάντων την υποκρισία και την πονηριά».

* Στο όριο της αντιπαιδαγωγικής προσέγγισης θεωρεί πως βρίσκεται το ακόλουθο: «Το παιδί συνηθίζει να περιμένη πάντα τιμωρία για την κακή πράξη και την αμοιβή της καλής· ό,τι και αν κάνη, το κάνει με υπολογισμούς».

* Τα λίγα κεφάλαια που είναι κατάλληλα για τα παιδιά «πνίγονται ανάμεσα στις σχολαστικάδες και στ' ανόητα, κούφια, κακογραμμένα, σαχλά διηγήματα».

Βέβαια, την απασχολούν επίσης τα δύο μεγάλα θέματα, τα Θρησκευτικά και η έννοια της Πατρίδας, που βρίσκονται πάντα στο κέντρο του ενδιαφέροντος. Οι απόψεις της για το πρώτο συνοψίζονται στην παρατήρηση ότι «το ζήτημα της διδαχής της θρησκείας δεν είναι, βέβαια, εύκολο πράμα, ούτε είναι στο χέρι καθενός να δώση στο πνεύμα του παιδιού την κατάλληλη κατεύθυνση, ώστε να κτίση τη θρησκεία του απάνω σε σοβαρή και βαθειά πίστη. Μα τότε ας μην καταπιάνωνται οι παιδαγωγοί της ντουζίνας τη βαρειά αυτή ευθύνη [...], και ας μη μας χαλούν [τα παιδιά] στα σχολεία με τις ειδωλολατρικές τους προλήψεις».

Οσο για τα σχετικά με την Πατρίδα οι θέσεις της είναι -και ήταν από τότε- γνωστές από άλλα δημοσιεύματά της. Εδώ εκφράζονται χαρακτηριστικά στην εκτίμηση πως «[το] διήγημα από τα μεγαλύτερα, τα εμορφότερα, το δράμα το πιο συγκινητικό της ιστορίας μας όλης και το πιο μεγάλο [είναι] ο θάνατος του τελευταίου μας αυτοκράτορα [...]» - και αυτό το διήγημα «καταντά στα χέρια [των συγγραφέων των αναγνωστικών] κοινό, άψυχο, ασήμαντο».

Το 1918, όταν δημοσιεύτηκε το δεύτερο άρθρο της Δέλτα, είχε συντελεστεί, στο πλαίσιο των εξελίξεων που έχουν αφετηρία την Επανάσταση του 1916, η σημαντικότερη ίσως παρέμβαση στο θέμα των διδακτικών βιβλίων του Δημοτικού: Η δημοτική έγινε γλώσσα των αναγνωστικών και της διδασκαλίας στις τέσσερις πρώτες τάξεις του. Πρόκειται, βέβαια, για αποκλειστικά γλωσσική ρύθμιση, η οποία όμως αποτελούσε προϋπόθεση για την αλλαγή -και μάλιστα ίσως πιο ριζική από την αντίστοιχη γλωσσική- στους παιδαγωγικούς στόχους των διδακτικών βιβλίων. Η πιο γνωστή -διαχρονικά διάσημη- εφαρμογή τους είναι το «Αλφαβητάρι με τον Ηλιο» και το «Τα Ψηλά Βουνά» για τη Γ' Δημοτικού.

Στο άρθρο αυτό η Δέλτα κρίνει ορισμένα από τα νέα αναγνωστικά, αλλά όχι τα δύο αυτά σύμβολα της «Μεταρρύθμισης». Γνωρίζουμε τώρα ότι το κείμενό της ήταν γραμμένο πολλούς μήνες πριν από την κυκλοφορία τους, αλλά δημοσιεύτηκε μετά την έκδοσή τους. Η ταχύτητα, όμως, με την οποία εξελίσσονταν τότε τα πράγματα οδήγησε σε παρεξηγήσεις και παραποιήσεις. Γιατί από τη συγκυρία δημιουργήθηκε -ή προκλήθηκε- η εντύπωση πως η Δέλτα αναφέρεται και σε αυτά, τα μόνα που εξέφραζαν το πνεύμα της Μεταρρύθμισης. Και καθώς το κείμενό της είναι ιδιαίτερα επικριτικό, η παρεξήγηση χρησιμοποιήθηκε συστηματικά από τους πολέμιους του δημοτικισμού.

Σήμερα πια, λοιπόν, μπορεί να εκτιμηθεί ότι η δημοσίευση του δεύτερου άρθρου της Δέλτα εκείνη τη χρονική στιγμή, μάλλον έβλαψε παρά ωφέλησε τον αγώνα για τη ριζική αναμόρφωση των αναγνωστικών της δημοτικής. Πάντως, ακόμη και έτσι, η επισήμανση των ελαττωμάτων των πρώτων βιβλίων της δημοτικής, και οι προτάσεις για την επιδιωκτέα παιδαγωγική προσέγγιση δίνουν στο κείμενό της ξεχωριστή σημασία.

Ως γενικό σχόλιό της θα μπορούσε να θεωρηθεί η παρατήρηση ότι και αυτά τα αναγνωστικά «με κοπανιές κτυπούν στο κεφάλι του παιδιού [...] αντιπαθητικά καλούπια "πατρίδα", "θρησκεία", "καθήκον", "τιμιότης", "φιλαλήθεια", "θυσία", "αρετή" - όλα αυτά, λόγια άψυχα σε μιαν ατμόσφαιρα προστυχιάς, κρυφής ασχημιάς, οπισθοβουλίας, ανειλικρίνειας». Ειδικότερα επισημαίνει ότι, μεταξύ άλλων, στα βιβλία κυριαρχούν «ο ψευτορομαντισμός με τα κλάματα που ποτάμι χύνονται από την πρώτη ώς την τελευταία σελίδα», η «ανειλικρίνεια» και η «προσποίηση».

Από την προβολή της άρνησης προκύπτει και αντίστοιχη θέση. Εδώ, όμως, η Δέλτα μιλά και θετικά: Το αίτημά της είναι βιβλία (και δάσκαλοι) που θα επιδιώκουν «να βλέπη και να νιώθη το παιδί πως» μεταξύ άλλων:

* «όταν έχης μια γνώμη και δεν τολμάς να την ομολογήσης, όταν θυσιάζης μιαν ιδέα στην ασφάλεια της ζωής σου είναι ανανδρία»,

* «η φροντίδα του εαυτού μας όταν παίρνει την πρώτη θέση στη σκέψη μας είναι προστυχιά»,

* «το άτομο δεν αξίζει παρά όσο χρησιμεύει»,

* η εξύβριση «είναι το επιχείρημα εκείνου που δεν έχει επιχείρημα».

Για την εθνική και τη θρησκευτική αγωγή οι απόψεις της Δέλτα δεν φαίνεται να διαφοροποιούνται από το 1913 ώς το 1918. Αλλά τώρα εμφανίζεται η «αγωγή του πολίτη» ως αναπόσπαστο μέρος της εθνικής διαπαιδαγώγησης: «Να μάθη το παιδί, ο αυριανός πολίτης, πως πατριωτισμός δεν είναι να βραχνιάζη ξεφωνίζοντας "ζήτω" αλλά δίνοντας ό,τι έχει στην πατρίδα [...]. Να μάθη πως πατρίδα δεν είναι μόνο [...] το χωριό του όπου έχει στήσει το μικρομπακάλικό του [...] αλλά κάθε σπιθαμή γης όπου κυματίζει η ελληνική σημαία».

Αλλά αν οι επισημάνσεις της Δέλτα έχουν σε πολλά σημεία διαχρονική (νεοελληνική) αξία, τα δύο άρθρα που σχολιάστηκαν εδώ έχουν και μιαν άλλη σημασία: αποτελούν πρόδρομη ικανοποιητική -ερασιτεχνική, βέβαια- ανάλυση κειμένου, που πολλά χρόνια αργότερα η Αννα Φραγκουδάκη έδειξε πώς πρέπει επιστημονικά να εφαρμόζεται στα ελληνικά πράγματα. Διαπιστώνεται, μάλιστα, ότι τα ευρήματα της ανάλυσης που έκανε η Φραγκουδάκη για τα αναγνωστικά του 1954 (που χρησιμοποιούνταν και στα τέλη της δεκαετίας του 1970) είναι σε πάρα πολλά σημεία εντυπωσιακά ίδια με της Δέλτα. Και προκύπτει τελικά ότι σε αυτή τη διαδικασία εκείνο που προέχει δεν είναι η επισήμανση ελαττωμάτων σε συγκεκριμένα έργα, αλλά η αποκάλυψη των νοοτροπιών και των παιδαγωγικών αρχών τις οποίες ακολουθούν ως σύνολο και ως έκφραση της κυρίαρχης ιδεολογίας.

Πάντως απ' όλη αυτή τη συζήτηση, από την αρχή της ώς τη σύγχρονη φάση της, η σκέψη που πιστεύω πως έχει τη μεγαλύτερη σημασία και διαχρονική αξία είναι αυτή που διατυπώνει η Πηνελόπη Δέλτα στο πρώτο άρθρο της: «Προτιμότερο καλός δάσκαλος με κακό βιβλίο παρά καλό βιβλίο με κακό δάσκαλο».

* Ο Αλέξης Δημαράς είναι ιστορικός της εκπαίδευσης.

Πηνελόπη Σ. Δέλτα Η συγγραφική της παραγωγή

• Από τον Αλέκο Π. Ζάννα*. ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ / Βιβλιοθήκη, Παρασκευή 15 Μαΐου 2009

• Το μικρό αυτό αφιέρωμα στην Πηνελόπη Σ. Δέλτα γίνεται με αφορμή την κυκλοφορία του 9ου τόμου του Αρχείου της, με τίτλο «Ιων Δραγούμης». Ο Αλέκος Π. Ζάννας, επιμελητής του Αρχείου τής Π.Σ. Δέλτα, παρουσιάζει την ώς σήμερα εικόνα του δημοσιευμένου τμήματος του Αρχείου κάνοντας μία ανακεφαλαίωση της συγγραφικής της παραγωγής. Η ιστορικός Ιωάννα Πετροπούλου, ερευνήτρια του Κέντρου Μικρασιατικών Σπουδών, παρουσιάζει τον τελευταίο τόμο του αρχείου Δέλτα, που αναφέρεται στον Ιωνα Δραγούμη. Ο ιστορικός της εκπαίδευσης Αλέξης Δημαράς ερευνά την ενασχόληση της Π.Σ. Δέλτα με τα σχολικά βιβλία, στο πλαίσιο της εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης της δεκαετίας του 1910-1920. Τέλος, η φιλόλογος Marie-Cecile Navet-Gremillet, που ασχολείται με το έργο της Πηνελόπης Σ. Δέλτα, περιγράφει τη δικής της εμπειρία με τα κείμενα της συγγραφέως.

• Οταν η Πηνελόπη Σ. Δέλτα πεθαίνει, το 1941, είναι γνωστή ως συγγραφέας παιδικής λογοτεχνίας. Από το 1909 (όπου δημοσιεύεται το πρώτο διήγημά της στον «Λαό» της Πόλης) ώς τον θάνατό της, το 1941, η Πηνελόπη Δέλτα δημοσιεύει 8 βιβλία, 13 μικρές ιστορίες1 και 4 κείμενα που δεν θεωρούνται παιδικά2.

• Η εικόνα για τη Δέλτα αλλάζει σταδιακά από το 1956, με τη δημοσίευση της «Αλληλογραφίας» από τον Ξενοφώντα Λευκοπαρίδη. Η συστηματική δημοσίευση τμημάτων του Αρχείου της Π.Σ. Δέλτα ξεκινά το 1976 με τον τόμο για τον Ελ. Βενιζέλο. Σήμερα το ουσιαστικό μέρος του Αρχείου της είναι δημοσιευμένο, με εξαίρεση τις «Ρωμιοπούλες», το σε μεγάλο βαθμό αυτοβιογραφικό μυθιστόρημα της.

Θα μπορούσαμε να κατατάξουμε τη συγγραφική της παραγωγή σε τρεις μεγάλες κατηγορίες:

1. Παραμύθια.

2. Ιστορικά.

3. Αυτοβιογραφικά.

Στην πρώτη κατηγορία έχουμε βιβλία που μας μεταφέρουν στον χώρο της φαντασίας και του παραμυθιού, χώρο συχνά συμβολικό: Παραμύθι χωρίς όνομα (1910) και η συλλογή Παραμύθια και άλλα (1915), που περιλαμβάνει όμως και διηγήματα με ιστορικές αναφορές. Χαρακτηριστικό είναι το γεγονός ότι η Δέλτα δεν γράφει άλλα βιβλία αυτού του είδους μετά το 1915.

Στη δεύτερη κατηγορία έχουμε βιβλία με ιστορικό περιεχόμενο, που βασίστηκαν σε ιστορική μελέτη και έρευνα:

-Τα βυζαντινά της εποχής του Βασιλείου του Βουλγαροκτόνου (957-1025), στα μυθιστορήματα Για την Πατρίδα (1909) και Τον καιρό του Βουλγαροκτόνου (1911). Στα βιβλία αυτά μπορούμε τώρα να προσθέσουμε το ιστορικό μυθιστόρημα Το γκρέμισμα (δημοσιεύτηκε το 1983), που αναφέρεται στην εποχή του Ρωμανού Διογένη (1068-1073), αλλά που η Δέλτα θα το εγκαταλείψει ανολοκλήρωτο γύρω στα 1927.

-Της εποχής του Χριστού και των Ευαγγελίων για το Η ζωή του Χριστού (1925).

-Του Μακεδονικού Αγώνα (1903-1908) για το Στα μυστικά του Βάλτου (1937), και ώς ένα σημείο για το Μάγκας (1935).

Στην κατηγορία αυτή μπορούμε να προσθέσουμε πλέον κάποιες άλλες περιπτώσεις εγγράφων, όπως τα έγγραφα που αναφέρονται στην εκστρατεία της Ουκρανίας και τον Μακεδονικό Αγώνα. Κείμενα που δεν είναι γραμμένα από την ίδια τη Δέλτα, αλλά αποτελούν το βασικό υλικό για τη συγγραφή των μυθιστορημάτων της.

Τα κείμενα που αφορούν την εκστρατεία στη Μεσημβρινή Ρωσία το 1919 είναι γραμμένα από ορισμένους από τους πρωταγωνιστές ή αυτόπτες μάρτυρες των γεγονότων: τον Νικόλαο Πλαστήρα, τον Ιάνκο Δραγούμη, τον Κωνσταντίνο Μανέτα, τον Κωνσταντίνο Βλάχο και τον Νεόκοσμο Γρηγοριάδη. Η Πηνελόπη Δέλτα τούς ζητά να γράψουν τις αναμνήσεις τους από την εκστρατεία αυτή. Το υλικό χρησιμοποιείται για τη συγγραφή του ακόμη ανέκδοτου μυθιστορήματός της, τις Ρωμιοπούλες».

Το Αρχείο του Μακεδονικού Αγώνα της Πηνελόπης Δέλτα περιλαμβάνει αφηγήσεις μακεδονομάχων. Τις αφηγήσεις αυτές με μορφή συνέντευξης παίρνει ή ίδια η Δέλτα με τη βοήθεια της γραμματέως της, της Αντιγόνης Μπέλλου-Θρεψιάδη. Οι αναμνήσεις αυτές μαζί με τη μελέτη των αρχείων του υπουργείου Εξωτερικών αποτελούν το υλικό για τη συγγραφή του ιστορικού μυθιστορήματός της με το αντίστοιχο θέμα («Τα μυστικά του βάλτου»). Οι υπογραμμίσεις, συσχετίσεις, παραπομπές και υποσημειώσεις, αλλά και το ίδιο το μυθιστόρημα μας δείχνουν τη σπουδή της για την καταγραφή και την αξιοποίηση της άμεσης για την εποχή της ιστορικής μνήμης.

Στο Αρχείο Δέλτα υπάρχουν ακόμη αρκετές ανέκδοτες αφηγήσεις. Η έκδοσή τους προγραμματίζεται.

Τέλος, θα πρέπει να σημειώσουμε τις εκατοντάδες επιστολές που υπάρχουν στο Αρχείο. Επιστολές που αφορούν σημαντικά γεγονότα της σύγχρονης Ιστορίας, διευκρινίσεις, αφηγήσεις κ.λπ. Ενα μεγάλο κομμάτι αυτής της αλληλογραφίας, θα έλεγα το πιο σημαντικό, έχει ήδη δημοσιευθεί από τον Ξενοφώντα Λευκοπαρίδη το 1957 ή έχει ενσωματωθεί στους θεματικούς τόμους του Αρχείου Δέλτα (Βενιζέλος, Πλαστήρας, Μεσημβρινή Ρωσία).

Στην τρίτη κατηγορία έχουμε βιβλία με χαρακτήρα αυτοβιογραφικό: Τρελαντώνης (1932) και Μάγκας (1935) (σε ό,τι αφορά την περιγραφή της μεγαλοαστικής οικογένειας στην Αλεξάνδρεια). Στα κείμενα αυτά πρέπει να προστεθούν δύο βιβλία που δεν είναι για παιδιά: Τ' ανεύθυνα (1921), διηγήματα που διατηρούν πολλούς δραματικούς αυτοβιογραφικούς απόηχους, και το Στοχασμοί περί της ανατροφής των παιδιών μας (1911), όπου πολλές παιδαγωγικές παρατηρήσεις βασίζονται σε προσωπικές της εμπειρίες.

Σήμερα πια, συμπληρώνουμε τον κατάλογο με τα αυτοβιογραφικά κείμενα της Πηνελόπης Δέλτα, ανέκδοτα ή δημοσιευμένα μετά τον θάνατό της, ως εξής:

Τα ημερολόγια: Σώζονται τώρα μόνο τα εξής (γιατί ορισμένα τα κατέστρεψε η ίδια):

α) Ταξιδιωτικό ημερολόγιο του 1901. Είναι γραμμένο στα γαλλικά και αναφέρεται σε ένα ταξίδι της στην Ευρώπη.

β) Πολιτικό ημερολόγιο (1917-1933). Δημοσιεύτηκε ολόκληρο στον πρώτο τόμο του «Αρχείου της Π.Σ. Δέλτα» Ελευθέριος Κ. Βενιζέλος.

γ) Προσωπικό ημερολόγιο, Turis Eburnea, (1917-1941). Σελίδες από το ημερολόγιο αυτό, όσες αναφέρονται άμεσα στον Βενιζέλο ή φωτίζουν την προσωπική στάση της Δέλτα απέναντί του, έχουν συμπεριληφθεί στον τόμο Βενιζέλος του Αρχείου της Π.Σ. Δέλτα. Στο σημαντικό αυτό ημερολόγιο, κυρίαρχο, αλλά όχι αποκλειστικό, στοιχείο είναι η ατομική ζωή και η προσωπικότητα της Δ., υπάρχουν όμως πολλά πολιτικά, οικογενειακά και άλλα γεγονότα της κοινωνικής ζωής, σχόλια, αναμνήσεις, όνειρα κ.ά.

δ) Αποσπάσματα από ένα προσωπικό ημερολόγιο, γραμμένο στα γαλλικά, που σώθηκε σε αντιγραφή του Ιωνα Δραγούμη και καλύπτει την περίοδο ώς το 1905. Εχει δημοσιευθεί στις Αναμνήσεις 1899.

Τα απομνημονεύματα:

α) Πρώτες Ενθυμήσεις. Είναι γραμμένες γύρω στα 1932, καλύπτουν κυρίως τα πρώτα 15 χρόνια της ζωής της, αλλά περιλαμβάνουν και τα ιστορικά της οικογένειάς της. Ορισμένα από τα γεγονότα που περιγράφει σ' αυτό το αφήγημα έχουν περάσει στη μυθιστορηματική γραφή του Τρελαντώνη. Δημοσιεύτηκαν το 1980.

β) Αναμνήσεις 18993. Είναι γραμμένες στα γαλλικά, καλύπτουν τη νεανική ηλικία και τη ζωή της ώς το 1899. Στο τέλος, στα ελληνικά, δίνονται στοιχεία που καλύπτουν τη ζωή της Δ. ώς το 1905.

γ) Αναμνήσεις 1921. Αρχίζουν να γράφονται στις 4 Ιουλίου 1921 και κάποια στιγμή διακόπτονται θεληματικά και ρητά από τη Δέλτα. Καλύπτουν την περίοδο 1905-1908 και αναφέρονται αποκλειστικά στη σχέση της Δέλτα με τον Ιωνα Δραγούμη.

δ) Αναμνήσεις 1940. Αρχίζουν να γράφονται στις 29 Ιουλίου 1940 και διακόπτονται απότομα, στη μέση μιας φράσης, κατά πάσα πιθανότητα στις 27 Απριλίου 1941, ημέρα της εισόδου των γερμανικών στρατευμάτων στην Αθήνα και της αυτοκτονίας της Δέλτα με δηλητήριο. Καλύπτουν την περίοδο 1908-1909 και αποτελούν τη συνέχεια του προηγούμενου απομνημονεύματος. Κύριο αντικείμενο του αφηγήματος είναι πάλι η σχέση της με τον Ιωνα Δραγούμη.

ε) Ο Ιων Δραγούμης. Γράφεται μεταξύ 1925 και 1929. Στο κείμενο αυτό η Δέλτα σχολιάζει τα ημερολόγια του Δραγούμη από τον Νοέμβριο του 1908 ώς τον Ιούνιο του 1920. Περιγράφει ακόμη και τις λίγες συναντήσεις τους, από το 1912 ώς την εποχή του διχασμού. Ορισμένα τμήματα των ημερολογίων έχουν σχολιαστεί σε μεγαλύτερη έκταση μεταγενέστερα, στις Αναμνήσεις 1940.

Οι τρεις τελευταίοι τόμοι αποτελούν μία περίεργη και άκρως υποκειμενική βιογραφία του Ιωνα Δραγούμη, με τον οποίο η Δέλτα είχε μία πλατωνική ερωτική σχέση. Η ανολοκλήρωτη αυτή σχέση είναι και η βασική εμμονή της ώς τον θάνατό της.

Τέλος έχουμε την αλληλογραφία της Δέλτα, την οποία θα μπορούσαμε να κατατάξουμε στα αυτοβιογραφικά της κείμενα, στον βαθμό που αφορά τη ζωή της:

α) Αλληλογραφία με τον Ι. Δραγούμη, η οποία σχετίζεται όλη με τις «Αναμνήσεις 1921 και 1940». Το μεγαλύτερο μέρος της αλληλογραφίας αυτής έχει ενταχθεί στα παραπάνω απομνημονεύματα από την ίδια την Π.Σ. Δέλτα.

β) Αλληλογραφία με πρόσωπα που είχαν άμεση σχέση με την υπόθεση Ι. Δραγούμη ή που γνώριζαν την υπόθεση αυτή. Πρόκειται κυρίως για την αλληλογραφία με τη Ναταλία Μελά, τον Πέτρο Βλαστό (η ανέκδοτη), με τη δασκάλα των παιδικών της χρόνων Victorine Dufay, με τη Μέλπω Λογοθέτη-Merlier, τον αρχιεπίσκοπο Χρύσανθο (η ανέκδοτη) κ.ά. Ενα σημαντικό τμήμα αυτής της αλληλογραφίας έχει ενταχθεί στα απομνημονεύματα.

γ) Οικογενειακή αλληλογραφία (γονείς, αδέλφια, παιδιά κ.ά.). Μικρό μόνο μέρος αναφέρεται στα απομνημονεύματα και έχει ενταχθεί σ' αυτά. Η αλληλογραφία της Δέλτα με τα παιδιά της προσφέρει πολλά στοιχεία για τη ζωή της, για ορισμένα πολιτικά και άλλα γεγονότα, από το 1919, κυρίως, και ώς το 1940.* Ο Αλέκος Π. Ζάννας είναι επιμελητής του Αρχείου Π.Σ. Δέλτα

1. Ορισμένες απ' αυτές ενσωματώνονται στο βιβλίο «Παραμύθια και άλλα», ενώ άλλες στο «Τ' ανεύθυνα», που απευθύνεται σε ενήλικες.

2. Για έναν πλήρη κατάλογο των έργων της, βλ. Π.Σ. Δέλτα - Σύγχρονες προσεγγίσεις του έργου της. Επιμέλεια: Αλ. Π. Ζάννας, Εστία/Μουσείο Μπενάκη, Αθήνα, 2006, σελ. 19 κ.ε.

3. Οι τίτλοι «Αναμνήσεις 1899», «Αναμνήσεις 1921»,«Αναμνήσεις 1940» και «Ιων Δραγούμης» δεν έχουν δοθεί από τη Δέλτα. Είναι συμβατικοί και παραπέμπουν στο θέμα ή τη χρονολογική ένδειξη που υπάρχει στην πρώτη σελίδα του κάθε χειρογράφου.

Η Πηνελόπη Δέλτα με γαλλικό μάτι

• Από τη Marie-Cecile Navet-Gremillet*, ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ / Βιβλιοθήκη, Παρασκευή 15 Μαΐου 2009

Η Πηνελόπη Δέλτα μπήκε στη ζωή μου πριν από 18 χρόνια. Ημουν τότε φοιτήτρια «Erasmus» στην Ελλάδα και μάθαινα ελληνικά. Εψαχνα λογοτεχνικά έργα στη δημοτική όχι πολύ δύσκολα, για διάβασμα. Μια καθηγήτρια μου είπε: «Αφού σ' αρέσει ο 19ος αιώνας, διάβασε τα βιβλία της Δέλτα. Είναι καλά γραμμένα, αλλά για τα παιδιά, δηλαδή εύκολης κατανόησης, κάτι σαν αυτά της Comtesse de Segur».

Η Δέλτα μού ήταν εντελώς άγνωστη. Πήγα σε βιβλιοπωλεία της πόλης και θαύμασα που βρήκα παντού αρκετά βιβλία της. Με λίγο ξεφύλλισμα, αγόρασα τα Παραμύθια και άλλα, τον Τρελαντώνη και τον Μάγκα. Αγαπώ τα σκυλιά και με αυτόν έκανα τη γνωριμία της Δέλτα. Με οδήγησε ο σκύλος-ήρωας στην καθημερινή Αλεξάνδρεια στις αρχές του 20ού αιώνα, την οποία είχα γνωρίσει με άλλο μάτι, αυτό του Καβάφη. Μου είπαν πως η Δέλτα μεγάλωσε κι εκείνη στην Αίγυπτο. Για περισσότερες πληροφορίες, έψαξα σε εγκυκλοπαίδειες και παρατήρησα πως αναφέρονταν σχεδόν μόνο στη ζωή της στην Ελλάδα. Αναρωτιόμουν το γιατί. Από τον Μάγκα είχα καταλάβει τι σημασία είχε η Αλεξάνδρεια για τη συγγραφέα και ήθελα να ανακαλύψω τον λόγο αυτής της παράξενης σιωπής. Διάβασα τα άλλα δύο μου βιβλία της Δέλτα με χαρά. Μα γύρισα στη Γαλλία χωρίς απάντηση.

Στο γαλλικό πανεπιστήμιο, η διευθύντρια του τμήματος μου πρόσφερε να κάνω μια μετάφραση, με εισαγωγή και σχόλιο, για δίπλωμα (DEA). Της μίλησα για τον Μάγκα, βιβλίο αμετάφραστο στα γαλλικά. Συμφώνησε και μου μίλησε για τη σημασία της Δέλτα στην ελληνική παιδική λογοτεχνία και τον δημοτικισμό, γερά θέματα για μια μέλλουσα διδακτορική διατριβή, κατά την άποψή της. Τέτοιο σκοπό εγώ δεν είχα. Δούλευα ως φιλόλογος στη μέση εκπαίδευση και θα μου έφτανε η μετάφραση του Μάγκα, που την έκανα για το κέφι μου και για την κόρη μου, που ήταν 11 χρονώ και λάτρευε τα σκυλιά.

Ο Μάγκας όμως με τράβηξε αλλού. Από την Αλεξάνδρεια ώς τη Μακεδονία μού δίδαξε μεγάλες σελίδες της ελληνικής Ιστορίας που δεν τις ήξερα καλά ή καθόλου. Αυτό που έλεγε να κάνει η Δέλτα για τα Ελληνόπουλα το έκανε και για μένα, μια ξένη. Ως ενήλικη, διάβασα άλλα βιβλία και μελέτες για να πάω πιο βαθιά στα θέματα. Ο Μάγκας μού είχε ανοίξει το παράθυρο και πήδηξα πίσω του.

Ετσι, λοιπόν, βούτηξα στον Μακεδονικό Αγώνα. Εκανα διακοπές στις Πρέσπες και επισκέφθηκα τους τόπους όπου πέρασε και πέθανε ο Ζέζας-Μελάς. Εψαξα παλιούς χάρτες με τοπωνύμια της εποχής. Συνέκρινα την ιστορία της Δέλτα με την Ιστορία.

Από την άλλη μεριά, πάντα πίσω από τον Μάγκα, έψαχνα στους δρόμους της Αλεξάνδρειας. Συνέκρινα την πόλη της Δέλτα με αυτές του Καβάφη, του Forster, του Durrell και του Τσίρκα, που ξέρουμε στη Γαλλία από τα περίφημα έργα τους. Οσο πήγαινα πιο βαθιά τόσο πιο σημαντικές μού φαίνονταν οι σχέσεις της Δέλτα με την Αίγυπτο. Κατάλαβα σιγά σιγά πως το πρόβλημα της ταυτότητας του Μάγκα ήταν η έκφραση του προβλήματος που ζούσε η ίδια η Δέλτα σε όλη τη ζωή της.

Ετσι το χαρούμενο βιβλίο για παιδιά γίνονταν το οδοιπορικό μιας γυναίκας της ελληνικής διασποράς, γεμάτο καημό και καυτά ερωτήματα. Εργο μιας Αλεξανδρινής, που έβλεπε με εξαιρετικό μάτι την πόλη όπου έζησε τα περισσότερα και τα πιο σημαδιακά χρόνια της, το βιβλίο άξιζε να διαβάζεται όχι πια μόνον ως παιδική λογοτεχνία αλλά και ως αυτοβιογραφία.

Μόλις είχε βγει το πρώτο αυτοβιογραφικό κείμενο που έγραψε η Δέλτα, οι Αναμνήσεις 1899. Βούτηξα μέσα του και είδα το άλλο πρόσωπο του Μάγκα, τον πρωτότυπο. Ηξερα πια πως θα κυνηγούσα ακόμη για καιρό τον σκύλο στα ίχνη της Δέλτα της Αλεξανδρινής, πως θα έβρισκα την απάντηση στα πρώτα μου ερωτήματα μέσω μιας διατριβής με αυτό το θέμα.

Το κυνήγι ήταν δύσκολο αλλά και πλούσιο. Γνωρίστηκα με τον Αλέκο Π. Ζάννα που μου άνοιξε τις πόρτες του Αρχείου της Δέλτα και με βοήθησε σε κάθε στάδιο της έρευνάς μου. Είδα τις φωτογραφίες και τα χειρόγραφα της Δέλτα, τον τάφο της και το σπίτι όπου έζησε στην Κηφισιά. Αργότερα, πέρασα μέρες στο αρχείο μελετώντας τα χειρόγραφα και άλλα ντοκουμέντα. Ο Μάνος Χαρίτατος και το Ε.Λ.Ι.Α. με οδήγησαν στη γνώση των Αιγυπτιωτών. Συνάντησα μερικούς απ' αυτούς. Εμαθα.

Εμαθα για τη ζωή των Ελλήνων στην Αίγυπτο και στην Ελλάδα, σε μια εποχή και μια κοινωνική τάξη όπου μιλούσαν συχνά τα γαλλικά. Στην αρχή, όταν έκανα τη μετάφραση του Μάγκα, δεν είχα καταλάβει γιατί η σύνταξη του κείμενου δεν παρουσίαζε πολλές δυσκολίες για μένα. Στη συνέχεια, ανακάλυψα πως η Δέλτα είχε αρχίσει να γράφει στα γαλλικά γιατί τα ήξερε καλύτερα από τα ελληνικά, λόγω των σπουδών της. Επηρεασμένο από τη γλώσσα μου, το γράψιμό της μου ήταν οικείο. Τα κείμενα που τα έγραψε γαλλικά, οι Αναμνήσεις 1899, τα Lettres de deux amis (αλληλογραφία της με τους Γάλλους G. Schlumberger και G. Millet) και άλλα μικρά, αν και δείχνουν λίγες παράξενες εκφράσεις και μερικά λάθη, μου θύμιζαν τη γραφή και το ύφος της γιαγιάς μου, που γεννήθηκε το 1897 και ήταν δασκάλα.

Αυτά τα ωραία για μένα παλιά γαλλικά είναι όμως το πίσω μέρος της ελληνικής γλώσσας της Δέλτα, η λύπη μιας συγγραφέως που ήθελε τόσο να είναι γνήσια Ελληνίδα. Ο συνεχής διάλογος μεταξύ των δύο γλωσσών μέσα στο έργο της, με το πέρασμα των χρονών, θα άξιζε μια ξεχωριστή μελέτη,την οποία απλώς άρχισα στη διατριβή μου.

Παράλληλα με την εξέλιξη της έρευνάς μου, εκδόθηκαν οι Ανάμνησεις 1921. Εγινε γνωστό στο κοινό το προσωπικό δράμα της Δέλτα, η οποία παντρεμένη με παιδιά ερωτεύτηκε τον Ι. Δραγούμη, μέχρι να ζητήσει διαζύγιο, το οποίο της αρνήθηκε η οικογένεια της, και προσανατόλισε τη συμπεριφορά και το έργο της ώς το τέλος. Αυτό το ειδύλλιο άρχισε στην Αλεξάνδρεια, στον καιρό που πέθανε στη Μακεδονία ο Μελάς, του οποίου ο Δραγούμης ήταν κουνιάδος και συμμαχητής. Εβγαινε σαφής η απάντηση στο ερώτημά μου. Τη Δέλτα την ήξεραν καλά οι Ελληνες από μικροί ως Ελληνίδα συγγραφέα για τα παιδιά, η οποία ήθελε ταυτόχρονα και να τους διασκεδάσει και να τους διδάξει την ελληνική Ιστορία. Την ερωτευμένη και πληγωμένη γυναίκα την ανακάλυψαν οι περισσότεροι μαζί μου, με την έκδοση των αυτοβιογραφικών της κειμένων. Και τότε φάνηκε όλη η σημασία της ζωής της στην Αλεξάνδρεια.

Ως Γαλλίδα που είμαι και σε μια περίοδο που η Αλεξάνδρεια ήταν της μόδας, είχα δει πρώτ' απ' όλα πόσο ενδιαφέρουσα ήταν η άποψη της Δέλτα για την πόλη της, ως γυναίκας και μέλους της ελληνικής κοινότητας, σε σύγκριση με άλλους συγγραφείς. Μα η Αλεξανδρινή Δέλτα είχε κι άλλα να μου δείξει: τη γέννηση της ελληνικής αυτοβιογραφίας, σε πολλές μορφές (ημερολόγια, αναμνήσεις, αλληλογραφία, μαρτυρία κ.λπ.) με διάφορα θέματα (προσωπικά, πολιτικά, λογοτεχνικά...), σε πολλά κείμενα, που τα διατήρησε με μεγάλη προσοχή, σ' όλη τη ζωή της, για τον μελλοντικό αναγνώστη. Ο Δραγούμης είχε λίγο-πολύ την ίδια πρακτική. Μεταξύ τους χρησιμοποιήσαν τα κείμενά τους για πολλούς σκοπούς (π.χ. αντί για απαγορευμένη αλληλογραφία ή συζήτηση), των οποίων τα χειρόγραφα δείχνουν τα ίχνη με τις σημειώσεις τους στα περιθώρια.

Οταν ο Π. Α. Ζάννας άρχισε να εκδίδει τα κείμενα της Δέλτα, αναφέρθηκε στον Γάλλο Philippe Lejeune, ο οποίος έδωσε σημασία στα αυτοβιογραφικά κείμενα και είναι γνωστός ως ειδικός στο θέμα αυτό. Μετά τη διατριβή μου, μπήκα στο τακτικό σεμινάριο του CNRS που διευθύνει και συνεισφέρω με μικρές έρευνές μου στα αυτοβιογραφικά κείμενα της Δέλτα. Ετσι, με την ταπεινή μου παρουσία, η Δέλτα έγινε γνωστή σ' έναν κύκλο Γάλλων ερευνητών που δεν ξέρουν τα ελληνικά, δεν άκουσαν ποτέ ούτε για τον Μπενάκη ούτε για τον Τρελαντώνη αλλά θυμούνται πολύ καλά πως η «Πηνελόπη» (έτσι λένε τη Δέλτα) αντάλλασσε ημερολόγια και αναμνήσεις με τον Δραγούμη και έγραψε στα περιθώρια, πως άφησε στις κόρες της ένα σωρό «documents humains» (ονομασία που έδωσε στα χαρτιά της η Δέλτα από τους Γάλλους Goncourt), στα οποία περιγράφει το δράμα της.

Για μένα, όμως, η Δέλτα είναι τώρα πια μια στενή σύντροφος στην πνευματική μου ζωή. Εχω την εντύπωση ότι, αν και δεν είμαι Ελληνίδα (ίσως και για αυτόν τον λόγο), την ξέρω καλά. Με παρέσυρε πίσω από τον Μάγκα για έναν μεγάλο δρόμο στην ελληνική λογοτεχνία και κοινωνιολογία που δεν τον φανταζόμουν στην αρχή. Μαντεύω πως έχει και άλλα να μου δείξει. Είναι μια μεγάλη προσωπικότητα. Μια Κυρία. Διαβάζω, μεταφράζω και μελετώ και άλλους συγγραφείς, μα παρ' όλ' αυτά μένω πιστή στην Πηνελόπη.

Laz, Βρετάνη, Μάρτιος 2009

* Η Marie-Cecile Navet-Gremillet είναι φιλόλογος και ασχολείται με τη ζωή και το έργο της Π. Σ. Δέλτα

Συνέδριο για την Πηνελόπη Δέλτα αρχίζει σήμερα [7/4] στο Κάιρο

Την προσωπικότητα της μεγάλης αλεξανδρινής συγγραφέως Πηνελόπης Δέλτα, που έζησε από το 1874 έως το 1941, καταγράφει το Διεθνές Συνέδριο με τίτλο "Ο Ελληνισμός στα τέλη του 19ου αιώνα: ιστορικότητα, βιογραφία, μυθοπλασία και γλώσσα στο έργο της Πηνελόπης Δέλτα", που αρχίζει σήμερα στην Όπερα του Καΐρου, υπό την αιγίδα της Ελληνικής Πρεσβείας. Το συνέδριο διοργανώνουν το Ελληνικό Πολιτιστικό Κέντρο Καΐρου, το Ελληνοαμερικανικό Εκπαιδευτικό Ίδρυμα, το Πανεπιστήμιο Αλ Άζχαρ Καΐρου και το Πανεπιστήμιο της Αλεξάνδρειας, σε συνεργασία με τον τομέα Νεοελληνικής Φιλολογίας της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών και το Νεοελληνικό Ινστιτούτο του Πανεπιστημίου της Σορβόννης. Οι εργασίες του συνεδρίου, με την συμμετοχή ελλήνων και ξένων πανεπιστημιακών θα πραγματοποιηθούν σήμερα και αύριο στο Κάιρο και θα ολοκληρωθούν την ερχόμενη Πέμπτη στην Αλεξανδρινή Βιβλιοθήκη.

Πηνελόπη Δέλτα

Η Πηνελόπη Δέλτα, τρίτο παιδί (από τα τέσσερα) του μεγαλοβαμβακέμπορου Εμμανουήλ Μπενάκη και της Βιργινίας Χωρέμη, γεννήθηκε το 1874 στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου. Εκεί έζησε τα παιδικά της χρόνια σ' ένα πλούσιο, μεγαλοαστικό αλλά και πολύ αυστηρό οικογενειακό περιβάλλον (μια εμπειρία που αντανακλάται στα περισσότερα κείμενά της).

Το 1882 η οικογένεια Μπενάκη εγκαταλείπει την Αίγυπτο, υπό την πίεση απειλών για τη ζωή της και για εθνικοποίηση της τεράστιας περιουσίας της, και εγκαθίσταται στην Ελλάδα, όπου η Πηνελόπη το 1895, σε ηλικία 21 ετών, παντρεύεται τον καλλιεργημένο, φιλοδημοτικιστή, Φαναριώτη επιχειρηματία Στέφανο Δέλτα. Με τον Δέλτα, τον οποίο η Πηνελόπη εκτιμούσε και σεβόταν («ήταν τίμιος, εργατικός και πολύ μορφωμένος»), απέκτησε τρεις κόρες, τη Σοφία, τη Βιργινία (γιαγιά του Παύλου Α. Ζάννα) και την Αλεξάνδρα. Μετά την εθνική καταστροφή του 1897 και την επιστροφή του Στέφανου Δέλτα από τον πόλεμο, η οικογένεια επανεγκαθίσταται στην Αλεξάνδρεια, όπου τα πράγματα έχουν ηρεμήσει, και εκεί, το Φεβρουάριο του 1905, η Πηνελόπη Δέλτα θα γνωρίσει το μεγάλο έρωτα της ζωής της, στο πρόσωπο του Ιωνα Δραγούμη. Ο τελευταίος την εισήγαγε στον κύκλο των πρώτων δημοτικιστών. Στη συνέχεια θα ασχοληθεί ενεργά με το γλωσσικό ζήτημα στο πλευρό των δημοτικιστών και θα γνωριστεί με όλους τους πρωτεργάτες της εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης των αρχών του αιώνα. Το 1916 η οικογένεια Δέλτα εγκαθίσταται οριστικά στην Αθήνα (Κηφισιά). Η Πηνελόπη θα βρεθεί παγιδευμένη στη δίνη μιας θανάσιμης πολιτικής διαμάχης, εκείνης των οπαδών του Βενιζέλου με τους οπαδούς του Λαϊκού Κόμματος, και θα ζήσει τη φρίκη της καταδίωξης της οικογένειάς της και της διαπόμπευσης του Εμμανουήλ Μπενάκη από τους δεύτερους (1916), κυρίως όμως την τραγική εμπειρία της δολοφονίας του Ιωνα Δραγούμη (1920) από ένα εκτελεστικό απόσπασμα φανατικών βενιζελικών υπό τις διαταγές του ίδιου του πατέρα της... Το 1925 εκδηλώνονται τα πρώτα συμπτώματα της ασθένειας (βαθμιαία παράλυση που έγινε ολική στο τέλος της ζωής της) που θα την καθηλώσει στην καρέκλα, θα της στερήσει και την τελευταία επιθυμία για ζωή και, τελικά, θα την οδηγήσει στον τραγικό εθελούσιο θάνατό της: στις 27 Απριλίου 1941, ημέρα που τα γερμανικά στρατεύματα εισέρχονται στην Αθήνα, η Πηνελόπη Δέλτα πίνει το δηλητήριο που κουβαλούσε πάντα μαζί της και ξεψυχάει πέντε μέρες αργότερα... Η Πηνελόπη Δέλτα έγραψε κατ' εξοχήν λογοτεχνία για παιδιά (διηγήματα, ιστορικά αφηγήματα, παραμύθια), καθώς και μελετήματα που αφορούσαν κυρίως σε παιδαγωγικά και εκπαιδευτικά ζητήματα. Γενικά όμως τα βιβλία της ξεπερνούν τα όρια της κοινής παιδικής λογοτεχνίας και μπορούν να θεωρηθούν άρτια ιστορικά μυθιστορήματα. Κυριότερα έργα της: Για την Πατρίδα (1909), Παραμύθι Χωρίς Ονομα (1910), Τον Καιρό του Βουλγαροκτόνου (1911), Η Ζωή του Χριστού (1925), Τρελαντώνης (1932), Μάγκας (1935), Τα Μυστικά του Βάλτου (1937) [Πηγή:Εκδόσεις Λιβάνη].

Ενας κυκλώνας που τα σάρωσε όλα

• Η ανεκπλήρωτη ερωτική σχέση της Πηνελόπης Δέλτα με τον Ιωνα Δραγούμη όπως παρουσιάζεται σε ανέκδοτα κείμενά της. Το συγκρατημένο πάθος, αλλά και η περιφρόνηση για τη Μαρίκα Κοτοπούλη, μεγάλο έρωτα του τραγικού πολιτικού και συγγραφέα

Η Πηνελόπη Δέλτα σε φωτογραφία τής Νelly΄s.Φοράει μαύρα, όπως είχε υποσχεθεί στον Ιωνα Δραγούμη

«...Και εγώ γράφω για κείνον, γιατί γνώρισα ένα μέρος της ψυχής του που δεν είδε άλλος, και θέλω αυτό, που είναι το ωραιότερο μέρος της ψυχής του, να μην ξεχαστεί.» Με αυτά τα λόγια ζητούσε η Πηνελόπη Δέλτα τα ημερολόγια του αγαπημένου της Ιωνα Δραγούμη από τον ίδιο του τον αδελφό, Φίλιππο.

Με την έκδοση του τελευταίου τόμου των αναμνήσεών της για τον Ιωνα Δραγούμη συμπληρώνεται ένα κεφάλαιο της ζωής δύο ξεχωριστών προσώπων, που είναι ταυτoχρόνως και μια ανθρώπινη, ερωτική ιστορία. Οι πρώτες αναφορές στον Δραγούμη έγιναν στις Αναμνήσεις 1921 και στις Αναμνήσεις 1940 της Π.Σ. Δέλτα. Σε αντίθεση όμως με τις προηγούμενες εκδόσεις, που αποτελούν αυτοβιογραφικά κείμενα, εδώ έχουμε την παρουσίαση και τον σχολιασμό των ημερολογίων του Ιωνα Δραγούμη σε μια προσπάθεια να σκιαγραφήσει τον πολιτικό έτσι όπως τον γνώρισε εκείνη· μέρος της ανεξίτηλης αγάπης της είναι και η (συγκινητική) εμμονή της ότι εκείνη τον γνώρισε καλύτερα από κάθε άλλον, η απονενοημένη προσπάθεια να διατηρήσει τη φαντασίωση μιας αποκλειστικότητας μαζί του, η οποία δεν πραγματώθηκε ποτέ. «Ποια θέλετε;» είχε ρωτήσει ο Φίλιππος. «Ολα, ως το τέλος» είχε αποκριθεί εκείνη.

Στον τόμο δημοσιεύονται τα τρία χειρόγραφα της Δέλτα, στα οποία σχολιάζονται τα ημερολόγια του Δραγούμη. Στο πρώτο χειρόγραφο σχολιάζονται τα ημερολόγια που καλύπτουν την περίοδο Νοέμβριος 1908- Ιανουάριος 1910. Στο δεύτερο χειρόγραφο τα ημερολόγια από τον Ιανουάριο του 1910 ως τον Ιούνιο του 1917. Στο τρίτο τα ημερολόγιά του από την εξορία του στη Σκόπελο.

Η Δέλτα εμπιστεύτηκε τη διάσωση της ανάμνησης αυτής της σχέσης στην κόρη της Σοφία Μαυρογορδάτου, παραχωρώντας της τα ημερολόγιά της με την παράκληση να ανοιχτούν μετά τον θάνατό της: η κορυφαία απόδειξη της πίστης της στο πρόσωπό του. Και τώρα γινόμαστε εμείς εντολοδόχοι αυτής της πράξης εμπιστοσύνης. Ο παρών τόμος είναι ο ένατος του Αρχείου Π.Σ. Δέλτα που άρχισε να επιμελείται ο εγγονός της Παύλος Ζάννας και που συνέχισε ο δισεγγονός της Αλέκος Ζάννας. Αρχείο το οποίο συνθέτει μια τοιχογραφία της νεότερης ιστορίας μας, ιδωμένη μέσα από τα μάτια των πρωταγωνιστών της.

• Μια ασυνήθιστη αστή

«Και τότε ήλθε ο κυκλώνας, που σάρωσε τα πάντα... και με ανέβασε σε άλλους κόσμους υπερκόσμιους». Με αυτά τα λόγια αποτύπωσε την πρώτη τους επαφή (έχει καταχωριστεί σε άλλους τόμους): τo 1905, η Πηνελόπη Δέλτα ήταν 31 ετών, παντρεμένη με τον Στέφανο Δέλτα και μητέρα τριών κοριτσιών. Ο Ιων ήταν 26 ετών, είχε μόλις διοριστεί υποπρόξενος στην Αλεξάνδρεια.

Πέραν της εντύπωσης που γεννιέται στον αναγνώστη ότι κοιτάζει μέσα από την κλειδαρότρυπα στιγμές προσωπικές και «απόκρυφες», υπάρχει και η αίσθηση του δέους μπροστά στα πραγματικά αυτά πρόσωπα: η Πηνελόπη Δέλτα, κόρη του Εμμανουήλ και της Βιργινίας Μπενάκη, αδελφή του Αντώνη Μπενάκη, ιδρυτού του ομώνυμου μουσείου, δεν ήταν απλώς μια βαθύπλουτη κληρονόμος. Από το ενδιαφέρον της για τα κοινά και τον διάλογό της με τους δημοτικιστές και τους μακεδονομάχους διέσωσε ζωντανές μαρτυρίες για την Ιστορία μας (από τον Βενιζέλο και τον Πλαστήρα, μεταξύ άλλων), έγραψε κλασικά παιδικά μυθιστορήματα ( Παραμύθι χωρίς όνομα και Στα Μυστικά του Βάλτου, μεταξύ άλλων). Την ημέρα που οι Γερμανοί εισβάλλουν στην Αθήνα, στις 27 Απριλίου του 1941, η Πηνελόπη Δέλτα δεν αντέχει τη συμφορά, καταπίνει δηλητήριο και εκπνέει πέντε ημέρες αργότερα· θάνατος συμβολικός του ήθους της, που εξύμνησαν ο Ψυχάρης και ο Τερζάκης. Η αγωνία της όμως ήταν ο Ιωνας: «Εσπασα τις σφραγίδες που τόσα χρόνια βούλωναν τους φακέλους και ξαναβούτηξα στη λάβρα του καημού» έγραψε.

• Σύντομη γνωριμία, αιώνιος έρωτας

Για να ξεφύγει από την τυραννική επιρροή των γονιών της, η Πηνελόπη παντρεύεται τον αρκετά μεγαλύτερό της Στέφανο Δέλτα. Ενώ εμπλούτισε τη ζωή της πνευματικά, δεν μπόρεσε ποτέ να ενωθεί μαζί του συναισθηματικά. Οταν γνώρισε τον Ιωνα ο πατέρας της την έθεσε προ του διλήμματος: «Τα παιδιά σου ή τον Δραγούμη»- και έστειλε τον Δέλτα στο παράρτημα της επιχείρησής του στη Φραγκφούρτη. Από το 1908 που χωρίζουν οριστικά με τον Ιωνα, δεν ξαναβάζει ποτέ χρώμα, φοράει μαύρα ως τον θάνατό της: «Με ρώτησε αν θα φορώ πάντα μαύρα και του αποκρίθηκα, “Ναι, όσο βαστώ μέσα μου το πένθος μου, όσο σ΄ αγαπώ”. Και μου είπε: “Είσαι τόσο δυνατή!”. Και του αποκρίθηκα, “Ένα δυνατό θέλω όλα τα νικά”». Το 1908, ο Δραγούμης συνδέεται με τη Μαρίκα Κοτοπούλη με την οποία παραμένει μέχρι τη δολοφονία του το 1920. Υπάρχουν και άλλα θηλυκά που παρουσιάζονται στα γραπτά του. Εκείνος γράφει στο ημερολόγιό του: «Με τραβούν ακόμα τα κορμιά τους». Και εκείνη σημειώνει: «Η γυναίκα, παντού και πάντα η γυναίκα». Οπως παρατηρεί και ο Αλέκος Ζάννας, «κεντρική ιδέα που επανέρχεται συνεχώς είναι η πεποίθησή της ότι μόνον αυτή τον γνωρίζει πολύ καλά». Για να αντέξει τη συναισθηματικά κενή ζωή της δημιουργεί μια φανταστική σχέση, στην οποία παραμένει πιστή μέχρι τέλους.

• Ως τον Διχασμό

Ο Ιων Δραγούμης στην Κωνσταντινούπολη το 1908

Θα συναντηθούν όμως ξανά και ξανά, στην Αθήνα και αλλού. Το 1913 γίνεται για πρώτη φορά ύστερα από χρόνια μια συζήτηση για τον χωρισμό τους. «Και είδα στα μάτια του πως ήταν αλήθεια, πως δεν παρηγορήθηκε ποτέ. Και με μιας γκρεμίστηκαν και έλιωσαν και σκόρπισαν τα βουνά από πάγη που πέντε χρόνια στοίβαζα στην ψυχή μου, και τον είδα πάλι όπως τον έβλεπα άλλοτε, σαν άλλον εαυτό μου, το συμπλήρωμα του εαυτού μου, σβήστηκαν τα χρόνια και η απόσταση και ο χωρισμός, και ήμασταν πάλι εμείς, δύο ψυχές που είχαν τσουρουφλιστεί και εξαγνιστεί στο ίδιο καμίνι της απελπισμένης αγάπης». Βλέπει στο δάχτυλό του ένα δαχτυλίδι με μια σκούρα σκαλισμένη πέτρα. «Ναι, είναι δικό της», «Ναι, την αγαπώ»... Αλλά η Δέλτα δεν αποχωρεί. Παίρνει αυτό που θέλει: «Με ξέχασες γρήγορα» του είπε. «Δεν σε ξέχασα ποτέ» της απάντησε.

Στο τρίτο χειρόγραφο αντιγράφονται σε μεγάλο βαθμό τα ημερολόγια του Ιωνα Δραγούμη όταν εκείνος βρίσκεται σε εξορία στη Σκόπελο. Τη Μαρίκα Κοτοπούλη η Δέλτα την αποκαλεί «πρώτης τάξεως θεατρίνα, και μαθημένη σ΄ όλες τις πολύπλοκες μηχανορραφίες της γυναίκας που τα παίζει με δυο ή και τρεις εραστές συγχρόνως» σε αντίθεση με τη βραχύβια «αγάπη του της Κορσικής» (σ.σ.: όπου ήταν εξόριστος). «Αγαπώ γυναίκα παντρεμένη... Δεν μπορώ να της το γράψω, για να μην την εκθέσω, παραπέφτουν τα γράμματα... γιατί δεν είναι σωστό απέναντι της γυναίκας μου, που και αυτήν την αγαπώ»: είναι ο διάλογος με έναν φίλο του που αποτυπώνεται στο ημερολόγιό του και η Δέλτα σχολιάζει: «Συλλογίζεται την αγάπη του της Κορσικής, την τελευταία του; Αυτός ο “παντρεμένος” και αστεφάνωτος (σ.σ.: δεν παντρεύτηκε ποτέ την Κοτοπούλη), που έχει συνδέσει πια την τύχη του με την ερωμένη του, που τη θεωρεί πια καθήκον και δεσμό... Κάπου σε κάποια παλαιά γράμματα... ο διάλογος αυτός ξαναβρίσκεται λέξη σχεδόν προς λέξη, πιο καυτός μόνο, πιο θλιμμένος, και απείρως πιο δραματικός, και απελπισμένος έως θανάτου».

Ο Διχασμός όμως έχει ήδη σφραγίσει αρνητικά τη σχέση τους. Η Πηνελόπη Δέλτα είναι βενιζελική και ο Ιων Δραγούμης βρίσκεται στο αντίθετο στρατόπεδο, βουλευτής της αντιβενιζελικής παράταξης. Το 1916 θα της δώσει κάποια χειρόγραφά του: «Ο,τι και να κάνεις, ό,τι και να κάνω, οι ψυχές μας είναι ένα» της εκμυστηρεύεται. Και εκείνη θυμάται: «Ηταν μοναδική η ώρα αυτή, στην εξοχή, το σούρουπο, ένα σεπτεμβριάτικο απόγευμα... και μεις ζούσαμε την τελευταία σελίδα της μεγάλης αυτής αγάπης». Στα Νοεμβριανά ο πατέρας της συλλαμβάνεται και ο Δραγούμης δεν της συμπαραστέκεται όπως εκείνη ελπίζει. Είναι «η πρώτη, η μόνη απογοήτευση που μου έδωσε εκείνος». «Και τον ξαναμεθά»
Στο απόσπασμα που ακολουθεί, η Πηνελόπη Δέλτα σχολιάζει τη σχέση τού Δραγούμη με τη Μαρίκα Κοτοπούλη. Είναι φανερή η περιφρόνησή της για την ηθοποιό. Μια περιφρόνηση ταξική:

Τι να περιγράφει κανείς την ασχημιά του βούρκου αυτού; Καλύτερα σιωπή. Αλλά δεν την εγκαταλείπει· φεύγει μαζί της. «Ποτέ δεν πέρασα ασκημότερες μέρες απ΄ αυτές που ήμουν στη Σμύρνη», γράφει φεύγοντας. Και λέγει παραπάνω: «Αυτά μ΄ αηδίασαν, τόσο που την ημέρα που φεύγαμε από τη Σμύρνη μαζί, της είπα πως ούτε αργότερα δε θέλω να παντρευτώ μαζί της, γιατί φοβούμαι μη χαλάσει ολότελα η αγάπη μας». Τι είχε πια να χαλάσει; Το είδωλό του είχε γκρεμισθεί. Μα δεν την εγκαταλείπει· την παίρνει πίσω και στο πλοίο ξανανάβει η αγάπη του, και την Πρωτομαγιά, στον Αϊ-Γιώργη της Σαλαμίνας, ζει την «τελευταία ωραία μέρα που πέρασα κοντά της, ημέρα πολύ ωραία της ζωής μου», ημέρα γεμάτη σαρκικές ηδονές, που σκορπά επάνω του για να τον ξαναμεθύσει.

Και τον ξαναμεθά. Και σαν νομίσει πως τον ξανάπιασε καλά, του ξανακάνει, στις 5 Μαΐου 1911, μια σκηνή ίσως πιο πρόστυχη και πιο οδυνηρή από τις δυο της Σμύρνης, όπου τα μίση των τάξεων ανεβαίνουν στην επιφάνεια, όπου του πετά κατάμουτρα την καλοπέρασή του, ενώ αυτή, σα γύρισε από τη Λόντρα όπου ήταν μαζί, ζούσε με δανεικά, γιατί της είχαν λείψει τα χρήματα, και αυτός, χρεωμένος ως στο λαιμό, δεν είχε να της δώσει, και τον βρίζει έτσι που τρομάζει εκείνος μπρος στην αντίληψη που έχει κείνη της ζωής. «Οχι πολύ εξαιρετικά όμορφη ήταν η αντίληψη αυτή, αντίληψη πιο πολύ των δικών της ανθρώπων και του κύκλου της παρά δική της. Την αδίκησε και την αδικεί ο κύκλος της», γράφει, για να την λαφρώσει. «Ο έρωτας την εξευγένιζε την ώρα που αγαπούσε, και την έκανε θηρίο, τίγρη- και τίγρη με γλώσσα- την ώρα που μισούσε. Και όταν γίνουνταν θηρίο, ανάβρυζε από μέσα της ό,τι ασκημιά μπορεί κανείς να φανταστεί, ασχημιά σε λόγια...». «Ηταν τότε ζωγραφιά του κύκλου της...». «Μου έριχνε κατάμουτρα βρομιές κοινωνικές για το γάμο και για την τιμιότητα. Μου έριχνε κατάμουτρα βρομιές κοινωνικές και δεν παραδέχουνταν καμιά ευγένεια στη δική μου αντίληψη του κόσμου...». Και αφού τον έβρισε, τον έδιωξε. Και ενώ έφευγε, γύρισε και την είδε, «είχε βγάλει» από την πόρτα της κάμαράς της «το μαύρο της κεφαλάκι- κεφαλάκι αγριμιού- και με κοίταζε και κείνη- για τελευταία φορά». [της κατερινας δαφερμου | ΤΟ ΒΗΜΑ, Κυριακή 22 Φεβρουαρίου 2009 ]