Τάκης Βαρβιτσιώτης: «Βαθύς γνώστης της λυρικής τέχνης, ποιητής Ευρωπαίος…»

https://www.timesnews.gr

Ο Τάκης Βαρβιτσιώτης (1916 – 1 Φεβρουαρίου 2011) ήταν ποιητής της πρώτης μεταπολεμικής γενιάς, αντεπιστέλλον μέλος της Ακαδημίας Αθηνών. Ήταν «βαθύς γνώστης της λυρικής τέχνης[…], ποιητής Ευρωπαίος, που του αξίζει ο έπαινος όχι μόνο της ιδιαίτερης του πατρίδας αλλά των καλλιεργημένων ανθρώπων όλου του κόσμου», σύμφωνα με τον Οδυσσέα Ελύτη.

Τάκης Βαρβιτσιώτης: Η λυρική εκδοχή της Θεσσαλονίκης

• Γράφει από την Θεσσαλονίκη ο Διονύσης Στεργιούλας
• Βιβλιοθήκη, Σάββατο 25 Ιουνίου 2011

Πέθανε ένα παιδί 95 χρόνων. Αυτή ήταν η πρώτη σκέψη μου, μόλις έμαθα ότι πέθανε ο Τάκης Βαρβιτσιώτης. Ευγενής στο έπακρο, πάντοτε χαμηλών τόνων, ταυτισμένος από τη νεότητά του με το έργο του, το οποίο υπήρξε η κύρια απασχόληση κατά τη διάρκεια του βίου του, αφού η δικηγορία λειτουργούσε ως δευτερεύουσα ασχολία. 

 Η οικονομική του άνεση τού επέτρεψε να ασχοληθεί απερίσπαστος με την ποίηση, τις μεταφράσεις, το δοκίμιο, τα ταξίδια και τη συλλογή έργων τέχνης.

Υπήρξαν πολλές «ευτυχείς συγκυρίες» στη ζωή του Τάκη Βαρβιτσιώτη. Ηδη από τη δεκαετία του 1930 ήρθε σε επαφή με κάποιους από εκείνους τους λογοτέχνες της Θεσσαλονίκης, που έδωσαν μια ευρωπαϊκή προοπτική στα ελληνικά γράμματα. Οι λογοτέχνες αυτοί δεν αρνήθηκαν την παράδοση ούτε την καταγωγή τους, αρνήθηκαν όμως να εντάξουν το ταλέντο και τις πνευματικές δυνάμεις τους στο σαθρό αστικό ιδεολόγημα της «ελληνικότητας». Σημείο αναφοράς τους το περιοδικό Μακεδονικές ημέρες, όπου ο Βαρβιτσιώτης εμφανίστηκε πρώτη φορά ως ποιητής το 1938. Αργότερα, στα μέσα της δεκαετίας του 1940, τον συναντάμε στη βασική ομάδα του ολιγοσέλιδου περιοδικού Κοχλίας, ίσως του πιο ενδιαφέροντος ελληνικού λογοτεχνικού περιοδικού του 20ού αιώνα. Στην παρέα του Κοχλία συμμετείχαν επίσης ο Νίκος Γαβριήλ Πεντζίκης, η Ζωή Καρέλλη, ο Γιώργος Θέμελης, ο Γιώργος Κιτσόπουλος, ο Κάρολος Τσίζεκ, ο Γιάννης Σβορώνος. Ο Σβορώνος επιμελήθηκε καλλιτεχνικά τα πρώτα λογοτεχνικά βιβλία του Βαρβιτσιώτη, που τυπώθηκαν στα τυπογραφεία «Ελληνικής Ιατρικής» και «Νικολαΐδη». Είναι ίσως από τα ελάχιστα βιβλία που εκδόθηκαν στη Θεσσαλονίκη κατά τη διάρκεια του 20ού αιώνα και μπορούν να συγκριθούν, ως αντικείμενα τέχνης, με εκείνα που είχε επιμεληθεί περίπου την ίδια περίοδο και λίγο αργότερα ο Κάρολος Τσίζεκ για τις εκδόσεις Διαγωνίου.
Ο Τάκης Βαρβιτσιώτης ήταν ένας απολαυστικός συνομιλητής, απολύτως σεμνός, που ποτέ δεν έφερνε σε δύσκολη θέση ακόμη και τον άσχετο στα λογοτεχνικά πράγματα ακροατή του. Αποτελούσε από μόνος του ένα ολόκληρο κεφάλαιο της λογοτεχνικής ιστορίας της Θεσσαλονίκης και μοιραζόταν εύκολα τη γνώση και τις γνώσεις του με τους φίλους και τους θαυμαστές του. Και είχε να πει και να μοιραστεί πολλά για τη λογοτεχνική ιστορία και προϊστορία του 20ού αιώνα, όπως οι περίπατοι με τον ποιητή Γιώργο Σαραντάρη στην παραλία της Θεσσαλονίκης και οι μεταξύ τους συζητήσεις κατά τη δεκαετία του 1930, όπως η φιλία του με τον Μυριβήλη, τον Καίσαρα Εμμανουήλ, τον Καζαντζάκη, τον Ελύτη, τον Πεντζίκη, όπως η επίσκεψη του Πολ Ελυάρ στη Θεσσαλονίκη το 1946, όταν ο Βαρβιτσιώτης τον προλόγισε στο κοινό της πόλης, πράξη για την οποία μπήκε για ένα μεγάλο διάστημα στο στόχαστρο των αστυνομικών αρχών. Και όπως η μελοποίηση του Επιταφίου του από τον Μάνο Χατζιδάκι, που τελικά δεν κυκλοφόρησε σε δίσκο, επειδή ο Μίκης Θεοδωράκης είχε σκεφτεί την ίδια περίοδο να μελοποιήσει έναν άλλο Επιτάφιο, το γνωστό ποιητικό έργο του Γιάννη Ρίτσου.
Μιλούσε ακόμη για την καταγωγή του από τη Λακωνία, απ' όπου ο πατέρας του ταξίδεψε στον Βορρά το 1912 ως νοσοκόμος του ελληνικού στρατού, για τα παιδικά του χρόνια στη Θεσσαλονίκη, για την επίταξη του σπιτιού του («Μέγαρο Βαρβιτσιώτη») από τους γερμανούς κατακτητές κατά τη διάρκεια της Κατοχής, για τις λογοτεχνικές συναντήσεις μιας παρέας νέων ανθρώπων στο φαρμακείο του Πεντζίκη, που βρισκόταν κοντά στο σπίτι του, για τις μεταφράσεις του, τις οποίες θεωρούσε εξίσου σημαντικές με το πρωτογενές ποιητικό έργο του. Μου αφηγήθηκε πως κάποτε αναδύθηκε από μέσα του η κατάλληλη λέξη για τη μετάφραση ενός γαλλικού ποιήματος την ώρα που κολυμπούσε. Και βγήκε τρέχοντας στη στεριά να την καταγράψει, για να μη την ξεχάσει. Αυτό συνέβη στο εξοχικό του στη Χαλκιδική, όπου τις τελευταίες δεκαετίες έγραφε τις ποιητικές του συλλογές κατά τη διάρκεια των διακοπών του, μέσα σε λίγες μέρες, ενώ τον υπόλοιπο χρόνο μελετούσε και συνέλλεγε λέξεις και εμπειρίες.

Πέθανε ο ποιητής Τάκης Βαρβιτσιώτης

Ο ποιητής Τάκης Βαρβιτσιώτης, μια από τις πιο αγαπημένες μορφές της Θεσσαλονίκης, έφυγε από τη ζωή τα ξημερώματα, σε ηλικία 95 ετών. Ο πολυβραβευμένος Τάκης Βαρβιτσιώτης ήταν αντεπιστέλλον μέλος της Ακαδημίας Αθηνών από το 1999, ενώ είχε δημοσιεύσει 22 ποιητικές συλλογές. Στα 70 χρόνια που ασχολήθηκε με την ποίηση έχει λάβει ίσως τις περισσότερες διακρίσεις που έχουν ποτέ δοθεί σε Έλληνα ποιητή.

Γεννημένος το 1916 στη Θεσσαλονίκη (κατοικούσε στο ίδιο σπίτι, πίσω από την Αγία Σοφία, σχεδόν από τη γέννησή του), ο Τάκης Βαρβιτσιώτης σπούδασε νομικά στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης και διορίστηκε ως δικηγόρος το 1940. Έκτοτε παρέμεινε αφοσιωμένος στην ποίηση. Αντεπιστέλλον μέλος της Ακαδημίας Αθηνών, στα γράμματα εμφανίστηκε για πρώτη φορά το 1936, στο περιοδικό «Μακεδονικές Ημέρες», και πιο δυναμικά μία δεκαετία αργότερα, όταν εκδόθηκε το περιοδικό «Κοχλίας».

Δημοσίευσε 22 ποιητικές συλλογές. Το έργο του μεταφράσθηκε σε πολλές ξένες γλώσσες και ο ίδιος μετέφρασε Γάλλους, Ισπανούς και λατινοαμερικανούς ποιητές. Ήταν μέλος της Παγκόσμιας Οργάνωσης των Ποιητών και επισκέφθηκε, ως επίσημος καλεσμένος, τις Ηνωμένες Πολιτείες, τη Ρουμανία και την Ισπανία. Είχε λάβει μέρος σε πολλά φεστιβάλ Ποίησης, ενώ παρευρέθηκε και ως εκπρόσωπος τής Ελλάδας σε παγκόσμια συνέδρια και σε διεθνείς συναντήσεις συγγραφέων.

Τιμήθηκε με το Βραβείο της Ομάδας των Δώδεκα, το Α΄Κρατικό Βραβείο Ποίησης, το Βραβείο Ποίησης της Ακαδημίας Αθηνών, το Βραβείο Ουράνη, το Παγκόσμιο Βραβείο Ποίησης Φερνάντο Ριέλο, τον τίτλο του Ιππότη του Γαλλικού Τάγματος των Γραμμάτων και των Τεχνών και το ευρωπαϊκό Βραβείο Χέρντερ. Το 1995 εκλέχθηκε μέλος της Διεθνούς Ακαδημίας Μιχαήλ Εμινέσκου, που εδρεύει στην Ρουμανία, και του απονεμήθηκε το Χρυσό Μετάλλιο Τιμής του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου.

 Συγκέντρωσε, στα 70 και πλέον χρόνια της ενασχόλησής του με την ποίηση, τις περισσότερες ίσως διακρίσεις, που έχουν δοθεί σε Έλληνα ποιητή. Ο νομπελίστας ποιητής Οδυσσέας Ελύτης (ο οποίος, παρά τις πολλαπλές του διακρίσεις, δεν κατάφερε να βραβευθεί με τον Νομπέλ ποίησης, παρότι υπήρξε τρεις φορές υποψήφιος) τον είχε χαρακτηρίσει «βαθύ γνώστη της λυρικής τέχνης». Από το 1999 υπήρξε αντεπιστέλλον μέλος της Ακαδημίας Αθηνών.

Η νεκρώσιμος ακολουθεία θα τελεστεί αύριο στις 10 το πρωί στον ιερό ναό της Αγίας Σοφίας.  Σύμφωνα με ανακοίνωση που εξέδωσε σήμερα ο Σύνδεσμος Εκδοτών Βόρειας Ελλάδας, το Διοικητικό Συμβούλιο σε έκτακτη συνεδρίασή του αποφάσισε: Να παραβρεθεί σύσσωμο στην κηδεία του, να αφιερώσει στη μνήμη του τη φετινή γιορτή της Παγκόσμιας Ημέρας Ποίησης (21 Μαρτίου) και να θεσπίσει ένα ετήσιο βραβείο νέων Θεσσαλονικέων ποιητών, στη μνήμη του.

H πολιτική ηγεσία του υπουργείου Πολιτισμού και Τουρισμού εκφράζει τη βαθιά της θλίψη για την απώλεια του ποιητή Τάκη Βαρβιτσιώτη, που γεννήθηκε και έζησε ως το τέλος της ζωής του στη Θεσσαλονίκη.

Τιμή στον Τάκη Βαρβιτσιώτη

• ***Τάκης Βαρβιτσιώτης 

• Υδατόσημα, εκδόσεις Μπίμπης, σ. 50.

Ο υπερήλικας ποιητής, αφού διανύει αισίως την εννενηκοστή περίοδο της ζωής του, εξακολουθεί να παίζει με το πεδίο το οποίο γνωρίζει καλύτερα, την ύπαρξη. Ολιγόστιχα τα περισσότερα ποιήματα, χωρίς να κρύβουν την αφήγηση που είναι ο κόσμος, γιατί το ολίγον ή το πολύ σε τίποτα δεν διαφέρουν, όταν κληθούν να μιλήσουν ανακεφαλαιωτικά. Το πήδημα προς το φάσμα του θανάτου, το αναπόφευκτο, λοξοδρομεί ακόμη υπέρ του ποιητικού λόγου, τού λυτρωτικού. Γραφή μου πένθιμη/ Λυμφατική/Κενοτάφιο/ Μιας παιδικής ηλικίας/ Λησμονημένης/ Απ' όπου ανασύρονται/ Λάμψεις καταχωνιασμένες/ Γραφή μου κατακερματισμένη/ Οστεοφυλάκιο ενός αλφαβήτου/ Που κάθε γράμμα του/ Ψιθυρίζει/ Το άρρητο.

• ***Πέτρος Μπεσπάρης 

• Τιμή στον Τάκη Βαρβιτσιώτη. Κριτικά κείμενα για το ποιητικό έργο του, τόμος Β', εκδόσεις Μπίμπης, σ. 359

Ο πρώτος τόμος εκδόθηκε από τον ίδιο εκδοτικό οίκο το 1998, σε συνεργασία με τον Σύνδεσμο Εκδοτών Βορείου Ελλάδος. Ο δεύτερος τόμος περιλαμβάνει 77 εργασίες 61 ποιητών και κριτικών, τόσο ελλήνων, όσο και ξένων. Η επιλογή των εργασιών έγινε σε συνεργασία με τον ποιητή. Βασικό βιβλίο αναφοράς υπήρξε η συγκεντρωτική έκδοση του Τάκη Βαρβιτσιώτη Ποιήματα 1941 - 2002, από τις εκδόσεις Καστανιώτη, το 2003.

• Βασίλης Κ. Καλαμαράς, Βιβλιοθήκη, Πέμπτη 3 Ιουνίου 2010