Ρομπέρτο Μπολάνιο: Ο Χιλιανός συγγραφέας εξακολουθεί να συναρπάζει

Ο Ρομπέρτο Μπολάνιο, σε φωτογραφία του 1998

Επτά χρόνια μετά τον θάνατό του, ο Χιλιανός συγγραφέας Ρομπέρτο Μπολάνιο (1953-2003) εξακολουθεί να διεγείρει το ενδιαφέρον των αναγνωστών με νέες εκδόσεις σε όλον τον κόσμο. Το αμερικανικό περιοδικό Τhe Paris Review θα δημοσιεύει από το επόμενο τεύχος του σε συνέχειες το ανέκδοτο μυθιστόρημα του Μπολάνιο Το Τρίτο Ράιχ. Το συμβολικό βάρος του γεγονότος γίνεται αντιληπτό αν σκεφτεί κανείς ότι είναι η πρώτη φορά τα τελευταία σαράντα χρόνια που το καταξιωμένο περιοδικό δημοσιεύει λογοτεχνία σε συνέχειες.

Το κείμενο, που ολοκληρώθηκε το 1989, βρέθηκε στα κατάλοιπα του Μπολάνιο. Πρωτοκυκλοφόρησε στα ισπανικά μόλις το 2010 και η αγγλική του έκδοση προβλέπεται για το 2012. Ο τίτλος «Τρίτο Ράιχ» αναφέρεται σε ένα σύνθετο επιτραπέζιο παιχνίδι, η υπόθεση διαδραματίζεται στην Κόστα Μπράβα στην Καταλωνία και πρωταγωνιστούν ένας γερμανός τουρίστας και ένας μυστηριώδης Λατινοαμερικανός, ο οποίος νοικιάζει θαλάσσια ποδήλατα στην παραλία. 

Οι Αμερικανοί ανακάλυψαν τον Μπολάνιο όψιμα, μάλλον πολύ αργά. Το πρώτο του βιβλίο κυκλοφόρησε στις ΗΠΑ το 2003, τη χρονιά του θανάτου του. Το ενδιαφέρον για τον συγγραφέα εντάθηκε όμως πολύ μετά την έκδοση των μυθιστορημάτων του Οι άγριοι ντετέκτιβ (2007) και 2666 (2008). Εκτοτε, οτιδήποτε είχε γράψει ο Μπολάνιο στα ισπανικά μεταφράζεται συστηματικά.

Μπολάνιο στην Αμερική… αλλά Μπολάνιο και στην Ελλάδα. Θα κυκλοφορήσει εφέτος στα ελληνικά από τις εκδόσεις Αγρα το 2666. Είναι το τελευταίο βιβλίο του συγγραφέα, το οποίο είχε μόλις ολοκληρώσει, όταν πέθανε από ηπατική ανεπάρκεια το 2003. Το βιβλίο εκδόθηκε τον επόμενο χρόνο και θεωρείται το αριστούργημα του Μπολάνιο. 

Τέσσερις ευρωπαίοι μελετητές της λογοτεχνίας που ενδιαφέρονται για έναν άσημο γερμανό μυθιστοριογράφο, ένας ψυχολογικά ασταθής καθηγητής Φιλοσοφίας, ένας αμερικανός δημοσιογράφος, ένας γερμανός στρατιώτης που πολέμησε στο Ανατολικό Μέτωπο βρίσκονται στην πόλη Σάντα Τερέζα στο βόρειο Μεξικό, όπου ένας κατά συρροή δολοφόνος μοιράζει θάνατο.

Πρόκειται για ένα μυθιστόρημα χιλίων σελίδων, σε πέντε μέρη, ρεαλιστικό αλλά και συμβολικό μαζί, μυστικιστικό, ποιητικό αλλά και σκοτεινό, το οποίο η κριτική υποδέχτηκε με διθυράμβους ως το σύγχρονο έπος για τον εκφυλισμό των αξιών, της ηθικής, των σχέσεων και της ανθρώπινης υπόστασης στον 20ό αιώνα. 

Μυθιστοριογράφος και ποιητής, πολιτικοποιημένος και υποστηρικτής του Αλιέντε, αυτοεξόριστος στο Μεξικό μετά το πραξικόπημα του Πινοσέτ στη Χιλή, ο Μπολάνιο ζούσε από το 1977 στην Ισπανία. Θεωρείται το λαμπρότερο αστέρι της σύγχρονης λατινοαμερικάνικης λογοτεχνίας. Η πολύ πυκνή και πολλά ακόμα υποσχόμενη συγγραφική του δραστηριότητα τη δεκαετία του 1990 διακόπηκε νωρίς. Ο εκτελεστής της διαθήκης του βρήκε όμως στα κατάλοιπά του αρκετά ανέκδοτα αφηγήματα, τα οποία κάνουν σταδιακά την εμφάνισή τους διατηρώντας τη γραφή του πρόωρα χαμένου Λατινοαμερικανού πάντοτε στην επικαιρότητα. 

Από τα βιβλία του στα ελληνικά κυκλοφορούν τα: Τελευταία νύχτα στη Χιλή (Μεταίχμιο, 2004), Μακρινό αστέρι (Καστανιώτης, 2007), Πουτάνες φόνισσες (Αγρα, 2008), Τηλεφωνήματα (Αγρα, 2009) και Οι άγριοι ντετέκτιβ (Καστανιώτης, 2009). 

• ΛΑΜΠΡΙΝΗ ΚΟΥΖΕΛΗ | ΤΟ ΒΗΜΑ, Σάββατο 19 Φεβρουαρίου 2011 

Με το ρεύμα της τραγωδίας ενός μυθιστορήματος

• Το βιβλίο του Ρομπέρτο Μπολάνιο

• Από τον Ντίνο Σιώτη, Βιβλιοθήκη, Σάββατο 4 Δεκεμβρίου 2010

Ρομπέρτο Μπολάνιο
Οι άγριοι ντετέκτιβ
μτφρ.: Κώστας Αθανασίου
εκδόσεις Καστανιώτη, σ. 720, ευρώ 26,38

Δηλωμένος «αντίπαλος» (ή μήπως «ορκισμένος εχθρός») του μεξικανού ποιητή των ποιητών Οκτάβιο Παζ και κατά συνθήκη, ως προς τη στάση απέναντι στη λογοτεχνία, «κολλητός» του αργεντινού συγγραφέα των συγγραφέων Χόρχε Λουίς Μπόρχες που τον ενέπνευσε, ο Χιλιανός Ρομπέρτο Μπολάνιο στο σύντομο πέρασμά του από τη ζωή (1953-2003) έκανε τη λογοτεχνία τρόπο και μηχανισμό ζωής, αφού έζησε την ποιητική ζωή του ποιητή, όχι μόνο στα άκρα, αλλά και στην κυριολεξία, μιας και τα ποικίλα στάδια του βίου του θυμίζουν σε πολλά έναν άλλον μεγάλο της ισπανόφωνης ποίησης του 20ού αιώνα, τον Καίσαρα Βαγιέχο, κατακυνηγημένο κι αυτόν από την εποχή του. Το διαμέτρημά του είχε ξεπεράσει ακόμα όσο ζούσε τα σύνορα της Λατινικής Αμερικής και είχε ήδη κατακτήσει τις καρδιές και τις ψυχές των «αφοσιονάδος» της απαιτητικής μετα-νεωτερικής παγκόσμιας λογοτεχνίας. Τώρα, πεθαμένος, ο Μπολάνιο με τις μεταφράσεις των έργων του γίνεται κτήμα και του υπόλοιπου κόσμου, κατακτώντας και τους μη υποψιασμένους αναγνώστες.

Οι άγριοι ντετέκτιβ του, το πρώτο του μυθιστόρημα που πρωτοκυκλοφόρησε το 1993, είναι το έπος της γενιάς του, το έπος της Λατινικής Αμερικής στο μεταίχμιο της μεταδικτατορικής εποχής, το έπος του απρόβλεπτου. Είναι μια κραυγή απελπισίας που φέρνει στο νου το Ουρλιαχτό του Αλεν Γκίνσμπεργκ, μιας και οι πρωταγωνιστές του βιβλίου Αρτούρο Μπελάνο και Ουλίσες Λίμα, ιδρυτές του κινήματος των ενστικτορεαλιστών (που είναι το διάδοχο σχήμα των ινφραρεαλιστών) θέλουν να ανατρέψουν την κρατούσα μεξικανική ποιητική σκηνή και επομένως να αλλάξουν την όψη της λογοτεχνίας για πάντα. Το σενάριο είναι η αναζήτηση της ποιήτριας Σεσάρεα Τιναχέρο, που είχε εξαφανιστεί στο Μεξικό την ταραγμένη δεκαετία του '20.

Υπήρξε όμως αυτή η γυναίκα ή μήπως είναι κατασκεύασμα της φαντασίας της ποιητικής συντροφιάς που εντρυφεί σε μπαρ της Πόλης του Μεξικού, φλερτάρει με σερβιτόρες, απαγγέλλει ποιήματα ή παίζει γροθιές με την κατεστημένη ποίηση, διαβάζει Ρεμπό και Μποντλέρ, συζητά για λογοτεχνικά θέματα, ενώ τους περιμένουν «όλα τα βιβλία του κόσμου να τα διαβάσουν»; Αυτή είναι αληθινή ποιητική παρέα. Αυτός είναι ο βίος του ποιητή-φοιτητή-αφηγητή Αρτούρο Μπελάνο, το alter ego του Μπολάνιο. Εδώ ακουμπά η συνεχής αναζήτηση και ανάγκη για ανατροπή: αντί να τρέχουν στα πανεπιστήμια που τα κατοικεί «ένα πλήθος ζόμπι», οι ποιητές του Μπολάνιο (ο ίδιος ο Μπολάνιο) στήνουν το δικό τους λογοτεχνικό αντάρτικο για να αλλάξουν τη λατινοαμερικανική λογοτεχνία αλλά ίσως και την παγκόσμια.

Το βιβλίο, είναι χωρισμένο σε τρία κεφάλαια, «Μεξικανοί χαμένοι στο Μεξικό», όπου τίθεται ο θεμέλιος λίθος του βιβλίου, «Οι άγριοι ντετέκτιβ (1976-1996)», οι οποίοι καταλαμβάνουν τις 500 από τις 700 σελίδες του βιβλίου, αφού είναι ο κυρίως όγκος του και η πλήρης ανάπτυξή του, και «Οι έρημοι της Σονόρα», που φτάνει στην κορύφωση, όπου το σήμερα μπλέκεται με το χθές και το αύριο με το σήμερα, έτσι ώστε, κατά κάποιον τρόπο, να έχουμε «μια μέρα αόρατη». Εδώ, στην περιπλάνηση της παρέας των ποιητών στη Σονόρα, οφείλω να καταθέσω την άποψή μου: βρήκα ομοιότητες με τον Πέδρο Πάραμο, το κορυφαίο μυθιστόρημα-αίνιγμα του Χουάν Ρούλφο, από τον οποίο, υποστηρίζεται από πολλούς ότι, πηγάζει ο μαγικός ρεαλισμός. Βέβαια, ο Μπολάνιο δεν έχει καμία σχέση με το «μπουμ» του λατινοαμερικανογενούς μαγικού ρεαλισμού, του οποίου την ταφόπλακα βάζει με τους Αγριους ντετέκτιβ του. Ομως, η παρέα, που κινείται πότε βορειοανατολικά και πότε νοτιοδυτικά, πότε τρώγοντας χουέβος ραντσέρος σε βενζινάδικα και πότε πηγαίνοντας από χωριό σε χωριό αναζητώντας on the road πληροφορίες για τη Σεσάρεα Τιναχέρο, είναι σαν τα φαντάσματα του Ρούλφο, ο οποίος αναζητούσε στην ίδια έρημο τη μορφή του πατέρα του.

Κατά την πορεία και εξέλιξη του μυθιστορήματος η ποιητική συντροφιά, βαμμένη ώς το κόκαλο με την αμφισβήτηση, θα διασταυρωθεί στην πορεία της με αυστριακούς νεοναζί, με απόμαχους ταυρομάχους, με πόρνες που πάνε να το σκάσουν απ' τον νταβατζή τους, με φαλιρισμένους εκδότες. Η αναζήτηση της Σεσάρεα Τιναχέρο θα τους πάει από την Πόλη του Μεξικού στη Νικαράγουα των Σαντινίστας, στην Αμερική, στην Ισπανία, στη Γαλλία, αλλά και στην Αυστρία, το Ισραήλ και τη σπαρασσόμενη από εμφύλιες συρράξεις Αφρική.

Στους Αγριους ντετέκτιβ ο χρόνος συμπτύσσεται, ανακυκλώνεται ή αμβλύνεται κατά βούληση, ενώ ο σκελετός και η ένταση της αφήγησης εναλλάσσονται ανάλογα με το ρεύμα της τραγωδίας του μυθιστορήματος. Η πλοκή φαίνεται να την «έχει στημένη» στους ήρωες-πρωταγωνιστές. Γιατί, όπως λέει κάπου στην αρχή ο αφηγητής-ποιητής, «έτσι είναι η αληθινή ποίηση: επιτρέπει να την προαισθάνεσαι, εξαγγέλλεται στην ατμόσφαιρα, σαν τους σεισμούς, που, καταπώς λέγεται, τους προαισθάνονται κάποια ζώα, τα οποία έχουν την ειδική ικανότητα για αυτό».

Το βιβλίο τελειώνει με τον αφηγητή να έχει βρει και να έχει διαβάσει τα υπό αναζήτηση τετράδια της Σεσάρεα Τιναχέρο και να σκέφτεται ότι πρέπει να τα ταχυδρομήσει στην Πόλη του Μεξικού, στον Λίμα και το Μπελάνο, αλλά ίσως και να μην τον κάνει, αφού όλη η αστυνομία της Σονόρα θα βρίσκεται στα ίχνη των φίλων του, των οποίων τα χέρια είναι βαμμένα με αίμα, μιας και κάτι πήγε στραβά στην «αναζήτηση».

Οπως και το επόμενο βιβλίο του Μπολάνιο, Το μακρινό αστέρι, έτσι και Οι άγριοι ντετέκτιβ είναι μια μεταφορά. Θα μπορούσε να είναι μια σύγχρονη Οδύσσεια, με τον Ουλίσες Λίμα, ως άλλον Οδυσσέα, συνεχώς να επιστρέφει σε κάτι που χάνεται και τη Σεσάρεα Τιναχέρο, ως άλλη Πηνελόπη, να υφαίνει στον αργαλειό της την παθολογία της λογοτεχνίας. Διότι ενώ υποτίθεται πως αναζητούν την Τιναχέρο, φαίνεται ότι στην πραγματικότητα αναζητούν τα χαμένα ιδεώδη, τον χαμένο ιδεαλισμό, το χαμένο όραμα, τον χαμένο χρόνο, τη ματαιωμένη επανάσταση, τη χαμένη αληθινή λογοτεχνία. Και, στην αναζήτηση όλων αυτών, ως άλλοι Ξέγνοιαστοι καβαλάρηδες, χάνουν περισσότερα απ' όσα κερδίζουν. Πρόκειται για ένα πολύπλοκο, πολυπρισματικό και πρωτοποριακό μυθιστόρημα για το ταξίδι και την περιπέτεια αλλά και για τη λογοτεχνία και την ιστορία της Λατινικής Αμερικής της εικοσαετίας 1976-1996, με πυκνότητα, εντάσεις, ιστορικές εκλάμψεις, μυστήριο, εκκεντρικούς τύπους και μια τραβηγμένη απ' τα μαλλιά μπαρόκ καθημερινότητα. *

Κορυφαίο έπος μιας μεταπρωτοπορίας

Το πρώτο μυθιστόρημα του πρόωρα χαμένου Ρομπέρτο Μπολάνιο, που ήδη έχει μετατραπεί σε συγγραφέα-μύθο

• Της Εφης Γιαννοπουλου, Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, 20/12/2009
  

• Ρομπερτο Μπολανιο: Οι άγριοι ντετέκτιβ, μτφρ. Κώστας Αθανασίου, εκδ. Καστανιώτη, σελ. 711

Από όλους τους συγγραφείς της λατινοαμερικανικής λογοτεχνίας που έπονται του περίφημου «μπουμ», κανείς ίσως δεν έχει αξιωθεί να μετατραπεί σε συγγραφέα-μύθο όσο ο Ρομπέρτο Μπολάνιο. Και οι λόγοι είναι πολλοί.

Πρώτα πρώτα η ίδια η ζωή του· σύντομη -πέθανε σε ηλικία 50 χρόνων-, αλλά και περιπετειώδης. Συγγραφέας αυτοδίδακτος, εκτός ακαδημαϊκού κόσμου και κυκλωμάτων, στρατευμένος πολιτικά, που δούλεψε νυχτοφύλακας, σερβιτόρος ή σκουπιδιάρης μέχρι να καταξιωθεί ως συγγραφέας, ο Μπολάνιο είναι ένας ρομαντικός της λογοτεχνίας. Κατόπιν, το γεγονός ότι πρόκειται για έναν συγγραφέα τον οποίο διεκδικούν τρεις ισπανόφωνες χώρες: από τη Χιλή της καταγωγής του μέχρι την Ισπανία, όπου πέρασε τα περισσότερα χρόνια της ζωής του έως τον θάνατό του, περνώντας από το Μεξικό της εφηβείας και της νεότητας. Δεν είναι τυχαίο ότι «Οι άγριοι ντετέκτιβ» θεωρούνται το σύγχρονο μεγάλο μεξικανικό μυθιστόρημα.

Τέλος, μη έχοντας ουδεμία σχέση με τον μαγικό ρεαλισμό -σήμα κατατεθέν της γενιάς του «μπουμ», παρόλο που δεν υπήρξε ούτε η μοναδική ούτε η κύρια λογοτεχνική του έκφραση- ο Μπολάνιο πρόσφερε διέξοδο σε συγγραφείς που ένιωθαν να τους συντρίβει η βαριά κληρονομιά του.

Αυτοβιογραφικό υλικό

Ποιητής αρχικά, ο Μπολάνιο στράφηκε σε μια φαινομενικά τουλάχιστον αυτοβιογραφική πεζογραφία, επεξεργαζόμενος ξανά και ξανά το υλικό της εμπειρίας για να δημιουργήσει σε σύντομες ή μεγαλύτερης έκτασης αφηγήσεις την κατακερματισμένη εποποιία της γενιάς του.

Αυτό το πέρασμά του από την ποίηση στην πεζογραφία μαρτυρούν «Οι άγριοι ντετέκτιβ», το πρώτο από τα μεγάλα μυθιστορήματά του (το δεύτερο είναι το μεταθανάτιο «2666»), που πρόσφατα κυκλοφόρησε στα ελληνικά σε πολύ καλή μετάφραση του Κώστα Αθανασίου.

Γιατί οι ήρωές του είναι ποιητές, ο ίδιος όμως αφηγούμενος την ιστορία τους καταθέτει ένα ογκώδες μυθιστόρημα. Ποιητές κατά τη δεκαετία του ’70 στην Πόλη του Μεξικού, μέλη του κινήματος του ενστικτορεαλισμού (λογοτεχνική μεταμφίεση των ινφραρεαλιστών, του ακτιβιστικού ποιητικού κινήματος που ίδρυσε ο ίδιος ο Μπολάνιο με τον Μάριο Σαντιάγο Παπασκιάρο· πρότυπα οι δυο τους για τους πρωταγωνιστές του μυθιστορήματος, τον Αρτούρο Μπελάνο και τον Ουλίσες Λίμα), ποιητές μιας εποχής όπου οι αισθητικές αλλαγές των πρωτοποριών έχουν περάσει στα χέρια των μάνατζερ και της αγοράς, απαξιώνουν τις καθεστωτικές μορφές της μεξικανικής ποίησης και λογοτεχνίας, αρχής γενομένης από τον Οκτάβιο Πας, επιβιώνουν χάρη σε περιστασιακές δουλειές ή στο εμπόριο ναρκωτικών, συναναστρέφονται νεαρές πόρνες και αντιμετωπίζουν τον έρωτα άλλοτε ως αιτία προσωπικής καταστροφής και άλλοτε ως απολύτως φυσική, μηχανική σχεδόν λειτουργία.

Και όπως είναι φυσικό εφευρίσκουν τον πρόδρομό τους: τη Μεξικανή ποιήτρια της δεκαετίας του ’30 Σεσάρεα Τιναχέρο, εξαφανισμένη πλέον, τα ίχνη της οποίας αναζητούν οι δύο κεντρικοί ήρωες, σε ένα ταξίδι στη μεξικανική επαρχία, για να την βρουν τελικά, μια υπέρβαρη γυναίκα που μοιάζει με ελέφαντα (εδώ το πάχος αποτελεί μεταφορά), να γίνουν αιτία του θανάτου της και εντέλει να ξεφορτωθούν το πτώμα της.

Το μυθιστόρημα χωρίζεται σε δύο μέρη, με το πρώτο να περιέχει μέσα του το δεύτερο και μεγαλύτερο σε έκταση. Αρχίζει και τελειώνει με το ημερολόγιο του φοιτητή και επίδοξου ποιητή Χουάν Γκαρσία Μαδέρο, νεοεισαχθέντος στον κύκλο των ενστικτορεαλιστών. Στην αρχή, αφηγείται τις πρώτες του περιπέτειες στους ποιητικούς κύκλους της Πόλης του Μεξικού, τη γνωριμία του με τον Μπελάνο και τον Λίμα και περιγράφει την παρακμή, τα αδιέξοδα, αλλά και τις αναζητήσεις της γενιάς του. Στο τέλος, ακολουθεί τους δύο πρωταγωνιστές σε ένα ταξίδι, αναζήτηση της Σεσάρεα Τιναχέρο, αλλά και φυγάδευση μιας νεαρής πόρνης κυνηγημένης από τον νταβατζή της.

Πολυπρισματική αφήγηση

Ενδιάμεσα, ο κορμός του μυθιστορήματος απλώνει σε 480 σελίδες μια πολυπρισματική αφήγηση, την ιστορία μιας εικοσαετίας (1976 - 1996) την οποία συνθέτουν πολυάριθμες φωνές - μαρτυρίες ανθρώπων που έζησαν εκείνα τα χρόνια στο Μεξικό, στη Βαρκελώνη, στο Παρίσι, στη Βιέννη, στην Ιερουσαλήμ, την Αγκόλα και αλλού. Ανθρωποι περιπλανώμενοι, εξόριστοι Λατινοαμερικανοί, δραπέτες για λόγους πολιτικούς, οικονομικούς, αισθητικούς, υφαίνουν ο καθένας τη δική του σύντομη αφήγηση.

Δεν θα μπορούσε να μας διαφύγει η ομηρική καταγωγή των «Αγριων ντετέκτιβ»: με Οδυσσέα τον έναν από τους δύο πρωταγωνιστές του, τον Ουλίσες Λίμα, και Τηλέμαχο τον νεαρό Γκαρσία Μαδέρο, με τις δίχως τέλος περιπλανήσεις των ηρώων του σε όλα τα μήκη και πλάτη του κόσμου, με τους δεκάδες δευτερεύοντες ήρωές τους που στιγμιαία γίνονται πρωταγωνιστές της δικής τους ιστορίας, ο Μπολάνιο, ενώνοντας λογοτεχνία, πολιτική και ζωή, γράφει το έπος των μεταπρωτοποριών, μια saga της εξορίας, της παρακμής και της αδυναμίας (δεν είναι τυχαία η επαναλαμβανόμενη αναφορά στη σεξουαλική ανικανότητα πολλών ηρώων του). Οχι μια οδύσσεια που εκτοξεύεται σαν κομήτης στον ουρανό της νεωτερικότητας, όπως ο Οδυσσέας του Ιρλανδού Τζόυς, αλλά ένα απαισιόδοξο λατινοαμερικανικό έπος, ύμνος μιας περιπλάνησης που διαρκώς φλερτάρει με τον θάνατο και την ερήμωση.

Απαισιόδοξος και σκοτεινός, συγγραφέας που αφήνει πάντα μια γεύση θανάτου, ο Μπολάνιο καταφέρνει ωστόσο να εμπνέει ομότεχνους και αναγνώστες, προσφέροντάς τους την πεποίθηση πως παρ’ όλα αυτά αξίζει τον κόπο κανείς να ζήσει αυτήν την περιπέτεια και ότι ακόμη και σε έναν κόσμο όπου όλα έχουν ειπωθεί, μπορεί έστω για μια στιγμή να δώσει όνομα στο ακατονόμαστο.

Σύγχρονοι «Δαιμονισμένοι»

Τους πλάνητες, χωρίς πρόσωπο, ήρωες του Μπολάνιο σώζει το πάθος για την Ποίηση

Ρομπέρτο Μπολάνιο: Πουτάνες φόνισσες, εκδ. Αγρα, 312 σελ.

Κάθε εποχή έχει τους αναγνωρισμένους συγγραφείς της. Και κάθε τέχνη, στη σημερινή εποχή της αέναης ανακύκλωσης καταναλωτικών προϊόντων, στηρίζεται εν πολλοίς στα κατασκευασμένα είδωλά της – άλλοτε περισσότερο κι άλλοτε λιγότερο δικαιολογημένα. Ωστόσο η εμφάνιση ενός συγγραφέα στον οποίο ομόθυμοι αναγνώστες και κριτικοί ένθεν κακείθεν του Ατλαντικού σπεύδουν να υποκλιθούν αναγνωρίζοντάς τον πάραυτα ως κλασικό, είναι σπάνιο, αν όχι και μοναδικό φαινόμενο.

Η σπάνια αυτή περίπτωση είναι ο Χιλιανός συγγραφέας και ποιητής Ρομπέρτο Μπολάνιο (1953 - 2003), για τον οποίο οι διθυραμβικές κριτικές στον Τύπο και στο Διαδίκτυο αυγατίζουν μαζί με τους απανταχού θαυμαστές του. Η αναγωγή του Μπολάνιο σε «κλασικό» συγγραφέα δεν είναι αδικαιολόγητη, αλλά ούτε και βιαστική. Ολόκληρο το έργο του θα μπορούσε να χαρακτηριστεί μια σύγχρονη εκδοχή των «Δαιμονισμένων» του Ντοστογιέφσκι. Μια αποτύπωση της σημερινής κοινωνίας ως κόσμου δαιμονισμένων ανθρώπων. Με τη διαφορά ότι ο κόσμος του Μπολάνιο κατοικείται μονάχα από Σταυρόγκιν και αμετανόητους (καθότι βρίσκονται πέραν του καλού και του κακού) Ρασκόλνικοφ.

Στο έργο του Μπολάνιο δεν υπάρχει πρίγκιπας Μίσκιν ή Αλιόσα. Οι ήρωές του είναι όλοι τους τρόπον τινά «Πουτάνες φόνισσες» ή «Πόρνοι Φονιάδες», αλλά συνάμα και ποιητές. Εξ ου και τα διηγήματα της ομώνυμης συλλογής μπορούν να διαβαστούν ως μια χαρακτηριστική τοιχογραφία των ηρώων που απαρτίζουν τον κόσμο του Χιλιανού συγγραφέα. Ολόκληρο το έργο του μπορεί να εκληφθεί ως επαληθευτικό σχόλιο της διάσημης ντοστογιεφσκικής ρήσης «αν δεν υπάρχει Θεός (και στην περίπτωση του Μπολάνιο, αν έχουν πεθάνει και οι ιδεολογίες) όλα επιτρέπονται».

• Αφηγήσεις περιπλανήσεων

Οι ήρωες του Μπολάνιο είναι ως επί το πλείστον ποιητές, συγγραφείς και εν πάση περιπτώσει φανατικοί βιβλιόφιλοι αναγνώστες, αλλά και αριστεροί, ακροδεξιοί, ομοφυλόφιλοι, οδοντίατροι, ποδοσφαιριστές, πορνοστάρ, ανεπάγγελτοι, άεργοι και συνήθως πλάνητες. Πλάνητες (flaneurs), με την μποντλεριανή και μπενγιαμινική σημασία του όρου. Τα μυθιστορήματα και κυρίως τα διηγήματα του Μπολάνιο αποτελούν αφηγήσεις περιπλανήσεων. «Τα υπόλοιπα δεν ήταν τόσο ιστορία ή αφήγηση, όσο μια διαδρομή», ομολογεί ο αφηγητής του διηγήματος «Σίλβα το Μάτι». Οι διαδρομές των ηρώων του δεν έχουν αρχή και τέλος. (Οποτε, βεβαίως, κατορθώνουν να ξεγελάσουν –προσωρινά– τον θάνατο. «Αλλά τη βία, την αληθινή βία δεν μπορεί να την αποφύγει κανείς».) Περνούν και χάνονται, αφήνοντας πίσω τους θραύσματα μιας θρυμματισμένης ύπαρξης. Τα περισσότερα διηγήματα - θραύσματα τελειώνουν με τον ίδιο απότομο τρόπο που άρχισαν.

Οι ήρωές του κινούνται σε έναν κόσμο ριζικά διαστρεβλωμένων ή ανυπαρξίας σχέσεων: μοναδικές μορφές διανθρώπινης επαφής που επιζούν είναι το απρόσωπο σεξ και η απρόσωπη βία. Ισως διότι οι ήρωες του Μπολάνιο δεν έχουν πρόσωπο. Ή μ’ άλλα λόγια πασχίζουν, αλλά αδυνατούν να σχετιστούν. Ακόμα και στις περιπτώσεις που αχνοφαίνεται η πιθανότητα γέννησης μιας ψυχικής επαφής, είτε το διήγημα μένει μετέωρο, όπως στο «Περιπλανώμενος στη Γαλλία και στο Βέλγιο», η επαφή διαρρηγνύεται εν τη γενέσει της όπως στο «Γκόμες Παλάσιο» λόγω αδυναμίας των χαρακτήρων να σχετιστούν, είτε επέρχεται ως αδυσώπητη και παράλογη μοίρα ο θάνατος, όπως στο «Σίλβα το Μάτι». Η αδυναμία ίδρυσης και αντίληψης των ανθρώπινων σχέσεων σ’ αυτό το διήγημα είναι ενδεικτική: Το Μάτι κλαίει χωρίς σταματημό, αλλά ασυναίσθητα για την απώλεια των «παιδιών» του, το κορμί του λειτουργεί από μόνο του ερήμην της ψυχής του. Η απόπειρα συναισθηματικής επαφής ξεστρατίζει σχεδόν πάντοτε σε πράξεις νοσηρής βίας ή τον θάνατο. Το «ειδύλλιο» της πόρνης που δείχνει να «ερωτεύεται» τον νεαρό Μαξ, στο διήγημα που έδωσε το όνομά του στη συλλογή, καταλήγει μετά την κορύφωση της σεξουαλικής πράξης στον απηνή βασανισμό και στην κατασπάραξη του Μαξ από τη δολοφονική γυναίκα-αράχνη.

• Αχτίδα φωτός η Τέχνη

Το μόνο που διαφοροποιεί τους ήρωες του Μπολάνιο από τους δαιμονισμένους χοίρους της ευαγγελικής περικοπής, την οποία o Ντοστογιέφσκι θέτει ως motto στο βιβλίο του, εμποδίζοντάς τους να πέσουν ευθύς αμέσως με το κεφάλι στον γκρεμό είναι το πάθος για την Ποίηση. Οι περισσότεροι ήρωές του είτε είναι λογοτέχνες, είτε έχουν «καταπιεί» σύμπασα τη δυτική λογοτεχνία όπως ο ίδιος ο Μπολάνιο. Η λογοτεχνία και δη η ποίηση αποτελεί τη μοναδική αχτίδα φωτός σε έναν παράλογο και βίαιο κόσμο. Παρότι το έργο του Μπολάνιο βρίθει ποιητών που είναι στυγνοί δολοφόνοι (χαρακτηριστικό παράδειγμα ο ήρωας του μυθιστορήματος «Μακρινό αστέρι», Κάρλος Βίντερ) και παρά το γεγονός ότι τίποτα δεν εμποδίζει τους λογοτέχνες να είναι βασανιστές και δολοφόνοι. «Ετσι γράφεται η λογοτεχνία στη Χιλή, έτσι γράφεται η μεγάλη λογοτεχνία της Δύσης», ομολογεί συντετριμμένος ο ήρωας του μυθιστορήματος «Τελευταία νύχτα στη Χιλή» (εκδ. Μεταίχμιο). Παρ’ όλα αυτά η λογοτεχνία και κατ’ επέκταση η τέχνη αποτελεί το μοναδικό δώρο απ’ το οποίο μπορεί να κρατηθεί ο άνθρωπος. Είτε ως παθιασμένοι αναγνώστες, είτε ως αποδέκτες του θείου ταλέντου της γραφής, όπως ο νεαρός ήρωας του διηγήματος «Ο ινδιάνος», οι ήρωες του Μπολάνιο επιζούν χάρη στην ομορφιά της.

Ακόμα και στον ζοφερό κόσμο του Μπολάνιο φαίνεται πως η ομορφιά έχει ακόμα τη δυνατότητα να σώσει τον κόσμο. Αγρια, αντισυμβατική, αποκαλυπτική σύγχρονη κλασική λογοτεχνία.

• Του Σπυρου Γιανναρα,Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, 01/02/2009