ΚΚΕ: Συνέδριο για τον Κώστα Βάρναλη

Η ΚΕ του ΚΚΕ διοργανώνει διήμερο επιστημονικό συνέδριο, με θέμα «Κώστας Βάρναλης, φως που πάντα καίει» το Σάββατο 16 (10.00-20.00) και την Κυριακή 17 Απρίλη (10.00-15.00) στην έδρα της ΚΕ, στον Περισσό. Θα απευθύνουν χαιρετισμό η ΓΓ της ΚΕ του ΚΚΕ, Αλέκα Παπαρήγα, και ο Γραμματέας του ΚΣ της ΚΝΕ Θοδωρής Χιώνης.

Διήμερο επιστημονικό συνέδριο για τον Κώστα Βάρναλη

Το Σαββατοκύριακο διοργανώνεται από την ΚΕ του ΚΚΕ στην έδρα της, στον Περισσό

Παπαγεωργίου Βασίλης

Η ΚΕ του ΚΚΕ διοργανώνει διήμερο επιστημονικό συνέδριο, με θέμα «Κώστας Βάρναλης, φως που πάντα καίει» το Σάββατο 16 (10.00. - 20.00) και την Κυριακή 17 Απρίλη (10.00 - 15.00).

Πρόκειται για το δεύτερο συνέδριο του είδους μετά από αυτό που διοργανώθηκε από την ΚΕ στις 21-22/11/2009 για το Γιάννη Ρίτσο, τα υλικά του οποίου διατίθεται από τις εκδόσεις της «Σύγχρονης Εποχής», ενώ θα ακολουθήσουν και άλλα. Τα συνέδρια αυτά αποσκοπούν στη μελέτη και ανάδειξη του έργου μεγάλων κομμουνιστών δημιουργών, Ελλήνων και ξένων, και αποτελούν σημαντικό όπλο στην πολύπλευρη σύγχρονη ιδεολογικοπολιτική διαπάλη.

Στο συνέδριο θα απευθύνουν χαιρετισμό η ΓΓ της ΚΕ του ΚΚΕ, Αλέκα Παπαρήγα, στις 10.00 π.μ., και θα ακολουθήσει ο Γραμματέας του ΚΣ της ΚΝΕ Θοδωρής Χιόνης.

Την εναρκτήρια ομιλία θα κάνει η Ελένη Μηλιαρονικολάκη, υπεύθυνη του Πολιτιστικού Τμήματος και μέλος της ΚΕ του ΚΚΕ: «Και στον ίδρο το δικό, γίνε συ τ' αφεντικό».

Οι ενότητες του συνεδρίου είναι οι εξής:

Ενότητα 1η:

«Οδηγητής μιας νέας εποχής»

Εισηγήσεις:

-- Αντα Κατσίκη Γκίβαλου, καθηγήτρια παιδαγωγικού τμήματος δημοτικής εκπαίδευσης πανεπιστημίου Αθηνών: «Ανθρώπινες στιγμές στην ποιητική δημιουργία του Κ. Βάρναλη».

- Μάκης Μαΐλης, μέλος της ΚΕ του ΚΚΕ, υπεύθυνος του Τμήματος Ιστορίας: «Το ιστορικό πλαίσιο της πορείας του Κ. Βάρναλη».

- Ηρακλής Κακαβάνης, δημοσιογράφος - διορθωτής του «Ριζοσπάστη»: «Ο δημοτικιστής Βάρναλης».

- Ρίτα Νικολαΐδου, φιλόλογος, διευθύντρια της τρίμηνης επιθεώρησης «Θέματα Παιδείας»: «Χρειάζεται και χαρακτήρας...».

- Μαρία Πεσκετζή, Διδάκτορας Λογοτεχνίας, σχολική σύμβουλος δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης: «Ο Βάρναλης, ο Αισχύλος κι ο σχολικός λογοτεχνικός κανόνας».

- Λατζεζάρ Ελένκοφ, ποιητής, εκπρόσωπος του ΚΚ Βουλγαρίας και της Ενωσηςτων Βουλγάρων Συγγραφέων: «Κώστας Βάρναλης, ασυμβίβαστη και ανήσυχη καμπάνα».

- Βασίλ Ιβάνοβ Πετκόβ, εκπρόσωπος του Κόμματος Βουλγάρων Κομμουνιστών και συντάκτης της εφημερίδας του κόμματος «Νόβο Ραμπότνιτσεσκο Ντέλο»: «Ο Κώστας Βάρναλης και η Βουλγαρία».

Ενότητα 2η:

Πρωτοπόρα αισθητική θεωρία και πράξη

Εισηγήσεις:

- Ερατοσθένης Καψωμένος, καθηγητής Νέας Ελληνικής Φιλολογίας και Θεωρίας της Λογοτεχνίας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων: «O Προσκυνητής».

- Χρίστος Αλεξίου, καθηγητής του Πανεπιστημίου του Μπέρμινχαμ και διευθυντής του θεωρητικού περιοδικού «Θέματα Λογοτεχνίας»: «ΤO ΦΩΣ ΠΟΥ ΚΑΙΕΙ» και οι «ΣΚΛΑΒΟΙ ΠΟΛΙΟΡΚΗΜΕΝΟΙ» ορόσημo και οδόσημο στην ποίηση του Βάρναλη.

- Γιάννης Πλάγγεσης, καθηγητής φιλοσοφίας και παιδαγωγικής του ΑΠΘ: Κ. Βάρναλης, ιστορικός υλισμός, κριτική της θρησκείας, πολιτική και ιδεολογία (αναφορά στην Αληθινή Απολογία του Σωκράτη).

- Σπύρος Τουλιάτος, εκπαιδευτικός, οργανωτικός γραμματέας της Πανελλήνιας Ενωσης Φιλολόγων: Το ιστορικό και υλιστικό περιεχόμενο της «Αληθινής Απολογίας του Σωκράτη».

- Μαρία Αντωνοπούλου, υποψήφια διδάκτορας Πανεπιστημίου του Μπέρμιγχαμ: «Ο σοσιαλιστικός ρεαλισμός στην αισθητική σκέψη του Βάρναλη»..

- Αννεκε Ιωαννάτου, μεταφράστρια και διδάκτορας κλασικής φιλολογίας του Πανεπιστημίου της Ουτρέχτης: «Η διαλεκτική της αισθητικής του Βάρναλη».

- Θωμάς Συμεού, εκπρόσωπος του ΑΚΕΛ, Γ. Γραμματέας της Ενωσης Λογοτεχνών Κύπρου: «Η επίδραση του Βάρναλη στους Κύπριους ποιητές».

- Γιάννης Σκαρπερός, ζωγράφος, μέλος του Πολιτιστικού Τμήματος της ΚΕ του ΚΚΕ: Κ. Βάρναλης, ξυπνητήρι της ιστορίας στην τέχνη της εποχή μας.

Ενότητα 3η:

Βαθιά λαϊκό και πολυδιάστατο φιλολογικό έργο

Εισηγήσεις:

- Γεωργία Λαδογιάννη, επίκουρος καθηγήτρια Νεοελληνικής Λογοτεχνίας και Δραματουργίας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων: «Ο Σολωμός χωρίς μεταφυσική»: η θαρραλέα χρήση του ιστορικού υλισμού από τον Κ. Βάρναλη.

- Δημήτρης Πατίλας διδάκτορας φιλολογίας, εκπαιδευτικός: Κ. Βάρναλής: Tα Κριτικά - Νεοελληνικά.

- Ζωή Βαλάση, συγγραφέας και διδάκτορας φιλολογίας του Πανεπιστημίου της Σορβόννης: «Ο Βάρναλης και το παιδί».

- Θανάσης Καραγιάννης, διδάκτορας παιδαγωγικής, κριτικός/μελετητής θεάτρου για παιδιά: «Ο Ατταλος ο Γ' του Κώστα Βάρναλη: η μοναδική, αλλά σημαντική συμβολή του στη δραματουργία μας».

- Γιώργος Κεντρωτής, καθηγητής Θεωρίας της Μετάφρασης του Ιόνιου πανεπιστήμιου: «Ο μεταφραστής Βάρναλης».

- Ολγα Ταμπόλινα, δημοσιογράφος εκπρόσωπος του ΚΕΚΡ: «Η διεθνής σημασία του έργου του Κ. Βάρναλη».

- Γιώτης Νικολαΐδης, φιλόλογος: «Yπάρχει γλωσσικό ζήτημα σήμερα»;

Σε όλες τις ενότητες θα ακολουθήσουν παρεμβάσεις για πλευρές του πολύπλευρου έργου του Κ. Βάρναλη.

Στην έναρξη θα υπάρξει θεατρικό αναλόγιο, ενώ μετά το κλείσιμο ακολουθεί λαϊκή συναυλία με μελοποιημένα έργα του Βάρναλη - ορισμένα σε πρώτη εκτέλεση - με τη συμμετοχή γνωστών συνθετών και ερμηνευτών (Βασίλης Λέκκας, Αφροδίτη Μάνου, Γεράσιμος Ανδρεάτος, Ειρήνη Σακκαλή, Σταμάτης Σαμοΐλης, Γιώργος Γεωργακάκης, Ευγενία Παναγιωτοπούλου, Νατάσα Μουσάδη). Η είσοδος σε όλες τις εργασίες του συνεδρίου είναι ελεύθερη.

Το συνέδριο για τον Κώστα Βάρναλη

Πρωτοπόρος κομμουνιστής δημιουργός

Το Σαββατοκύριακο (16 - 17/4), πραγματοποιείται στον Περισσό το διήμερο συνέδριο για τον Κώστα Βάρναλη, που διοργανώνει η ΚΕ του ΚΚΕ

Στον Κώστα Βάρναλη είναι αφιερωμένο το διήμερο επιστημονικό συνέδριο, με τίτλο «Κ. Βάρναλης, φως που πάντα καίει», που πραγματοποιεί η ΚΕ του ΚΚΕ στις 16 (10.00. - 20.00) και 17 Απρίλη (10.00 - 15.00), στην αίθουσα Συνεδρίων στην έδρα της Κεντρικής Επιτροπής, στον Περισσό, μετά την επιτυχία του επιστημονικού συνεδρίου για τον Γ. Ρίτσο, που διοργάνωσε στις 21-22/11/2009 η ΚΕ (το βιβλίο με τα υλικά από αυτό το συνέδριο διατίθεται από τις εκδόσεις της «Σύγχρονης Εποχής»).

Τα συνέδρια αυτά αποσκοπούν στη μελέτη και ανάδειξη του έργου μεγάλων κομμουνιστών δημιουργών, Ελλήνων και ξένων, και αποτελούν σημαντικό όπλο στην πολύπλευρη σύγχρονη ιδεολογικοπολιτική διαπάλη. Απευθύνονται στην εργατική τάξη, στη νεολαία και ιδιαίτερα στους κομμουνιστές και φιλο-κομμουνιστές καλλιτέχνες, καθώς επιδιώκουν παράλληλα να φωτίσουν τις αρχές της μαρξιστικής αισθητικής και να διερευνήσουν τη μέθοδο του σοσιαλιστικού ρεαλισμού μέσα από το έργο κορυφαίων εκφραστών του, με σκοπό οι σημερινοί δημιουργοί να διδαχτούν απ' τα επιτεύγματά τους και να τα ξεπεράσουν.

Στο συνέδριο θα χαιρετίσουν η Αλέκα Παπαρήγα, ΓΓ της ΚΕ του ΚΚΕ και ο Θοδωρής Χιόνης, Γραμματέας του ΚΣ της ΚΝΕ Την εισηγητική ομιλία θα κάνει η Ελένη Μηλιαρονικολάκη, υπεύθυνη του Πολιτιστικού Τμήματος και μέλος της ΚΕ του ΚΚΕ, με θέμα «Και στον ίδρο το δικό, γίνε συ τ΄ αφεντικό».

Στην έναρξη θα υπάρχει θεατρικό αναλόγιο βασισμένο στο λογοτεχνικό έργο του Βάρναλη, ενώ στο διήμερο θα γίνουν δεκάδες εισηγήσεις και παρεμβάσεις από εκπροσώπους του επιστημονικού, καλλιτεχνικού κόσμου και του λαϊκού κινήματος, Ελληνες και ξένους για το στρατευμένο στα κομμουνιστικά ιδανικά, πρωτοπόρο ποιητή, στο πλαίσιο των τριών ενοτήτων: «Οδηγητής μιας νέας εποχής», «Πρωτοπόρα αισθητική θεωρία και πράξη», «Βαθιά λαϊκό και πολυδιάστατο φιλολογικό έργο». Σε όλες τις εργασίες του συνεδρίου, η είσοδος είναι ελεύθερη.

• Αυλαία με συναυλία

Το συνέδριο θα κλείσει με συναυλία (Κυριακή το μεσημέρι), όπου θα παρουσιαστεί ένα απάνθισμα τραγουδιών, που γεννήθηκαν από τη γόνιμη «συνάντηση» παλιότερων και νεότερων συνθετών με την ποίηση του Βάρναλη. Το πρόγραμμα περιλαμβάνει: «Το καμάρι ο Θοδωρής» (Μάκης Γεωργακάκης), «Χρυσή πατρίδα» και «Αρχή σοφίας» (το δεύτερο σε α' εκτέλεση - Σωτήρης Ρεμπάπης), «Υμνος στη νιότη», «Ενας όλοι», «Βάστα καρδιά» (Σπύρος Σαμοΐλης), «Το πέρασμά σου» («Χειμερινοί Κολυμβητές»), «Η Μπαλάντα του Αντρίκου» και «Οι Μοιραίοι» (Μίκης Θεοδωράκης), «Το τραγούδι του τρελού» και «Το τραγούδι του καλού λαού» (Νίκος Μαμαγκάκης), «Το τέρμα» (Γιάννης Ζουγανέλης), «Πόνοι της Παναγιάς» και «Μπαλάντα του κυρ Μέντιου» (Λουκάς Θάνος), «Ο Οδηγητής» (Χρήστος Λεοντής).

Ερμηνευτές θα είναι οι: Βασίλης Λέκκας, Αφροδίτη Μάνου, Γεράσιμος Ανδρεάτος, Ειρήνη Σακκαλή, Σταμάτης Σαμοΐλης, Γιώργος Γεωργακάκης, Ευγενία Παναγιωτοπούλου, Νατάσα Μουσάδη.

Την ορχήστρα απαρτίζουν οι: Ευγενία Βρέλλη (φλάουτο), Γιάννης Καραλιάς (κλαρινέτο), Δημήτρης Κουφαλάκος (φαγκότο), Μιχάλης Τουμανίδης (κιθάρα), Αλέξης Παπανικολάου και Πάνος Τσίτσικας (μπουζούκι), Κώστας Σταυρόπουλος (μπάσο), Νίκος Εξαρχος (πιάνο), Δημήτρης Γιαννούχος (κρουστά), Μιχάλης Τετώρος, Νίκος Σαρρής και Γιώργος Καλτσούνης (τρομπέτες), Μιχάλης Τετώρος και Γιώργος Κουφαλάκος (βιολί). Ενορχηστρώσεις - μουσική επιμέλεια: Δημήτρης Κουφαλάκος και Κώστας Σταυρόπουλος. Μουσική διεύθυνση: Σπ. Σαμοΐλης, Δ. Κουφαλάκος.

• ΡΙΖΟΣΠΑΣΤΗΣ, Τετάρτη 13 Απρίλη 2011

ΠΑΡΟΜΟΙΑ ΘΕΜΑΤΑ

12/4/2011

 -- «Και στον ίδρο το δικό, γίνε συ τ' αφεντικό»

7/4/2011

 -- «... φως που πάντα καίει»

7/4/2011

 -- «... φως που πάντα καίει»

13/3/2011

 -- Η επαναστατική τέχνη αναπόσπαστο συστατικό της ιδεολογικής αντεπίθεσης

8/5/2010

 -- Αύριο η μεγάλη εκδήλωση στο Σπόρτιγκ

ΚΩΣΤΑΣ ΒΑΡΝΑΛΗΣ: «Και στον ίδρο το δικό, γίνε συ τ' αφεντικό»

Το πρόγραμμα συνεδρίου για τον Κώστα Βάρναλη, στην αίθουσα Συνεδρίων στην έδρα της Κεντρικής Επιτροπής στον Περισσό, στις 16 και 17 Απρίλη

Ξεκινάει στις 16 Απρίλη το διήμερο συνέδριο αφιερωμένο στον Κώστα Βάρναλη, με τον τίτλο: «Κ. Βάρναλης, φως που πάντα καίει», στην αίθουσα Συνεδρίων στην έδρα της ΚΕ του ΚΚΕ στον Περισσό. Στόχος των συνεδρίων αυτών (το 2009 πραγματοποιήθηκε συνέδριο για τον Γιάννη Ρίτσο) είναι η ουσιαστική προσέγγιση και κατανόηση της πρωτοπόρας τέχνης της εποχής μας, αναζητώντας το φως στην τέχνη - «ξυπνητήρι» της λαϊκής συνείδησης. Τα συνέδρια αυτά απευθύνονται στην εργατική τάξη και την αυριανή βάρδιά της, γιατί η επαναστατική τέχνη είναι απαραίτητη όσο ποτέ στις σύγχρονες απαιτήσεις της πάλης της. 

Το πλήρες πρόγραμμα του Συνεδρίου έχει ως εξής: Σάββατο 16/04/2011 (10.00. - 20.00) και Κυριακή 17/04/2011 (10.00 - 15.00). Οργανωτική Επιτροπή: Βαγγελιώ Κυριαζίδου, Ελένη Μηλιαρονικολάκη, Ρίτα Νικολαΐδου, Βαγγελιώ Πλατανιά, Γιάννης Σκαρπερός. Χαιρετισμοί: Αλέκα Παπαρήγα Γενική Γραμματέας της ΚΕ του ΚΚΕ.Θοδωρής Χιόνης Γραμματέας ΚΣ της ΚΝΕ. Εισήγηση: Ελένη Μηλιαρονικολάκη, υπεύθυνη του Πολιτιστικού Τμήματος και μέλος της ΚΕ του ΚΚΕ.

Ενότητα 1η: «Οδηγητής μιας νέας εποχής»: Εισηγήσεις: Αντα Κατσίκη Γκίβαλου, καθηγήτρια Πανεπιστημίου Αθηνών, Μάκης Μαΐλης, μέλος της ΚΕ του ΚΚΕ, Ηρακλής Κακαβάνης, δημοσιογράφος - διορθωτής του «Ριζοσπάστη», Ρίτα Νικολαΐδου, φιλόλογος, διευθύντρια της τρίμηνης επιθεώρησης «Θέματα Παιδείας», Μαρία Πεσκετζή, διδάκτορας Λογοτεχνίας, σχολική σύμβουλος δευτεροβάθμιας εκπαίδευση, Λατζεζάρ Ελένκοφ, ποιητής, εκπρόσωπος του ΚΚ Βουλγαρίας και της Ενωσηςτων Βουλγάρων Συγγραφέων, Βασίλ Ιβάνοβ Πετκόβ, εκπρόσωπος του Κόμματος Βουλγάρων Κομμουνιστών και συντάκτης της εφημερίδας του κόμματος «Νόβο Ραμπότνιτσεσκο Ντέλο». Παρεμβάσεις: Τώνια Χαρατσίδου, Βασίλης Κολοβός.

Ενότητα 2η: «Πρωτοπόρα αισθητική θεωρία και πράξη»: Εισηγήσεις: Ερατοσθένης Καψωμένος, καθηγητής Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, Χρίστος Αλεξίου, καθηγητής του Πανεπιστημίου του Μπέρμινχαμ, διευθυντής του περιοδικού «Θέματα Λογοτεχνίας», Σπύρος Τουλιάτος, εκπαιδευτικός, οργανωτικός γραμματέας της Πανελλήνιας Ενωσης Φιλολόγων, Αννεκε Ιωαννάτου, μεταφράστρια, διδάκτορας κλασικής φιλολογίας του Πανεπιστημίου Ουτρέχτης, Μαρία Αντωνοπούλου, υποψήφια διδάκτορας Πανεπιστημίου Μπέρμιγχαμ, Θωμάς Συμεού, εκπρόσωπος του ΑΚΕΛ, γ. γραμματέας της Ενωσης Λογοτεχνών Κύπρου, Γιάννης Σκαρπερός, ζωγράφος, μέλος του Πολιτιστικού Τμήματος της ΚΕ του ΚΚΕ. Παρεμβάσεις: Μπάμπης Παπαδόπουλος, Γιώργος Μηλιώνης, Γιάννης Παπαοικονόμου.

Ενότητα 3η: «Βαθιά λαϊκό και πολυδιάστατο φιλολογικό έργο»: Εισηγήσεις: Γεωργία Λαδογιάννη επίκουρος καθηγήτρια Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, Δημήτρης Πατίλας διδάκτορας φιλολογίας, εκπαιδευτικός, Ζωή Βαλάση συγγραφέας, διδάκτορας φιλολογίας του Πανεπιστημίου Σορβόννης, Θανάσης Καραγιάννης, διδάκτορας παιδαγωγικής, κριτικός θεάτρου για παιδιά, Γιώργος Κεντρωτής, καθηγητής Ιονίου πανεπιστήμιου, Ολγα Ταμπόλινα, δημοσιογράφος εκπρόσωπος του ΚΕΚΡ, Γιώτης Νικολαΐδης, φιλόλογος. Παρεμβάσεις: Γρηγόρης Τραγγανίδας, Bαγγελιώ Πλατανιά, Γιώργος Ηρακλέους, Σπύρος Σαμοΐλης.

ΠΑΡΟΜΟΙΑ ΘΕΜΑΤΑ

7/4/2011

 -- «... φως που πάντα καίει»

20/11/2009

 -- Αύριο και την Κυριακή στον Περισσό

17/11/2009

 -- Για τα 100 χρόνια από τη γέννηση του Γιάννη Ρίτσου

8/11/2009

 -- Η ΚΕ του ΚΚΕ διοργανώνει επιστημονικό συνέδριο με θέμα: «Γιάννης Ρίτσος: πάντα παρών στο κάλεσμα της εποχής»

1/11/2009

 -- Επιστημονικό συνέδριο του ΚΚΕ προς τιμήν του Γιάννη Ρίτσου

Ο μάστορας του χρονογραφήματος

Μικρή αναφορά στη σχέση του μεγάλου διανοούμενου Κώστα Βάρναλη, με τη δημοσιογραφία

Δημοσιογραφική ταυτότητα του Βάρναλη το 1934

Σημαντική πλευρά του πολυσχιδούς έργου του Κώστα Βάρναλη αποτελεί η δημοσιογραφική. Μπορεί η «ένταξη» της δημοσιογραφίας στο δημιουργικό «πανόραμα» ενός διανοούμενου του μεγέθους του Βάρναλη να ξενίζει, πολύ περισσότερο που ο ίδιος την αντιμετώπισε - τουλάχιστον αρχικά - ως ένα είδος «αναγκαίου κακού» για να μπορέσει να ζήσει, ωστόσο είναι τόσο βαθύ το «χνάρι» που άφησε και σε αυτόν τον τομέα, που αντικειμενικά καθιστά προβληματική μια συνολική προσέγγιση του έργου του που θα απέκλειε τα δημοσιογραφικά του κείμενα. 

Η δημοσιογραφία, στην περίπτωση του Βάρναλη, δεν είναι ένα ακόμη «προσωπείο» ενός εκρηκτικού πνεύματος, ή, μάλλον, είναι κάτι περισσότερο από αυτό. Διότι ο Βάρναλης ως δάσκαλος δεν είναι «άλλος» από τον Βάρναλη ως λογοτέχνη ή ως δημοσιογράφο.

Δηλαδή, το εννοιολογικό περιεχόμενο και, άρα, ο ιδεολογικός και πολιτικός προσανατολισμός του δεν «εξαρτώνται» από τα εκφραστικά του μέσα, αλλά προσαρμόζονται στο πλαίσιο της αντικειμενικής αναγκαιότητας να ακολουθηθεί η δημοσιογραφική τυπολογία, για παράδειγμα. Πιο απλά, ο Βάρναλης, όχι μόνο δεν κάνει «εκπτώσεις» στον ιδεολογικοπολιτικό του προσανατολισμό όταν δημοσιογραφεί - για μια σειρά προσχηματικούς λόγους - με τον ίδιο τρόπο που δεν το κάνει στη λογοτεχνική του δημιουργία. Και ακόμη πιο απλά με τον μοναδικό τρόπο του ίδιου του ποιητή, όπως μας τον μετέφερε ο αξέχαστος σύντροφος και δάσκαλός μας, Νίκος Καραντηνός, από τη δική του χρονογραφική στήλη στον «Ρ», το Δεκέμβρη του 2003:

«Σ' αυτήν την εκδήλωση (σ.σ. το 1966 η ΕΣΗΕΑ απένειμε στον Βάρναλη το Χρυσό Εύσημο Δημοσιογραφίας) ο Κ. Βάρναλης απαντητικά θα πει και ετούτα τα λόγια: (...) ΜΠΟΡΩ να σας διαβεβαιώσω πως σ' όλη μου τη ζωή, του δασκάλου, του λογοτέχνη και του δημοσιογράφου, ποτέ, ούτε έκανα, ούτε έγραψα τίποτα παρά τη συνείδησή μου και εναντίον του λαού, εναντίον της ελευθερίας και των ελευθεριών του». Αυτό έκανε ο Βάρναλης. Εγραψε υπέρ της ελευθερίας και των ελευθεριών του λαού, είτε σαν δημοσιογράφος, είτε σαν ποιητής. Και δίδαξε υπέρ αυτών και ως δάσκαλος.

• «Βάθυνε» τη δημοσιογραφία

«Ριζοσπάστης» 7 Μάρτη 1936. Διακρίνεται το χρονογράφημα του Κώστα Βάρναλη

 Ο ποιητής έρχεται σε επαφή με τον Τύπο από νωρίς, από τα είκοσί του χρόνια, όταν το 1904 το περιοδικό «Ακρίτας» του Σ. Σκίπη δημοσιεύει μερικά ποιήματά του. Θα ακολουθήσουν κι άλλες δημοσιεύσεις σε εφημερίδες και περιοδικά, τόσο ποιημάτων όσο και μεταφράσεων και αργότερα θεωρητικών κειμένων του. Δεν πρόκειται όμως ακόμη περί δημοσιογραφίας και είναι πιθανό ότι η σχέση του Βάρναλη με τον Τύπο θα συνέχιζε να είναι σχέση ενός διανοούμενου - συνεργάτη με αυτόν, παρά δημοσιογράφου, αν δεν έρχονταν οι διώξεις εναντίον του την περίοδο του μεσοπολέμου. Συγκεκριμένα, το 1925 και ενώ εργάζεται στην Παιδαγωγική Ακαδημία, τιμωρείται με εξάμηνη παύση με αφορμή στίχους από το έργο «Το Φως που καίει» και «Ο λαός των μουνούχων». Ηδη από τα τέλη της προηγούμενης δεκαετίας θα έχει αρχίσει να ενστερνίζεται το μαρξισμό.

Ενα χρόνο μετά τιμωρείται με δυσμενή μετάθεση στα Χανιά που θα εξελιχθεί σε οριστική απόλυση, γεγονός που θα τον φέρει στο Παρίσι από όπου και θα ξεκινήσει την αμιγώς δημοσιογραφική του περίοδο εργαζόμενος ως ανταποκριτής της εφημερίδας «Πρόοδος». Επόμενος δημοσιογραφικός «σταθμός» είναι το 1930 με τη συνεργασία του με το περιοδικό «Νέοι Πρωτοπόροι» όπου γίνεται και μέλος της συντακτικής του επιτροπής.

Τον Οκτώβρη του 1934 υπογράφει σειρά δημοσιευμάτων στην εφημερίδα «Ελεύθερος Ανθρωπος» με τις εντυπώσεις του από την ΕΣΣΔ την οποία είχε επισκεφθεί τον Αύγουστο του ίδιου χρόνου προσκεκλημένος, μαζί με τον Γληνό, των Σοβιετικών συγγραφέων, για να παρακολουθήσει το ιστορικό τους, πλέον, Α' Συνέδριο της Ενωσής τους. Αρθρα στα οποία η δημοσιογραφική και λογοτεχνική δεινότητα του Βάρναλη, η παρατηρητικότητα, αλλά και η πλήρης συνειδητοποίηση της ανάγκης να γίνει ο ελληνικός λαός κοινωνός της εποποιίας της σοσιαλιστικής οικοδόμησης, συνδυάστηκαν άψογα, προσφέροντας ακόμη ένα λαμπρό παράδειγμα κομμουνιστικής δημοσιογραφίας.

Το 1935 δημοσίευσε τις εντυπώσεις του από το Διεθνές Συνέδριο Συγγραφέων στο Παρίσι στα «Νεοελληνικά Γράμματα» και συνεργάζεται με τον «Ριζοσπάστη», στον οποίο γίνεται μόνιμος συνεργάτης το 1936, αφού πρώτα φεύγει από την εφημερίδα «Ανεξάρτητος» λόγω του αντικομμουνισμού της.

Το δημοσιογραφικό είδος στο οποίο διέπρεψε ο Βάρναλης και το οποίο θα πλουτίσει με την πένα του είναι το χρονογράφημα. Το οποίο δεν είχε και σε μεγάλη υπόληψη, τουλάχιστον αρχικά. Οπως γράφει ο Καραντηνός, ο Βάρναλης είχε πει ότι «το χρονογράφημα είναι κάτι το πρόχειρο. Κι εγώ δεν μπορώ να γράφω έτσι πρόχειρα». Και ο Γ. Καράντζας (σ.σ. ο ΕΑΜίτης πρόεδρος της ΕΣΗΕΑ στα χρόνια της Κατοχής) του είχε απαντήσει - «προφητικά» μάλλον - ότι «επειδή είσαι τέτοιος που σε ξέρω και δεν μπορείς να γράφεις τόσο πρόχειρα, θα δώσεις κάποιο βάθος στο χρονογράφημα (...)».

Ο παραπάνω διάλογος είχε γίνει το 1940 με αφορμή την πρόταση να εργαστεί ο Βάρναλης στην εφημερίδα «Πρωία», όπως κι έγινε. Λόγω της δικτατορίας του Μεταξά ο Βάρναλης αναγκάστηκε να υπογράφει στην «Πρωία» με τα αρχικά της στήλης του, δηλαδή Τ.Ζ. από το «Τέχνη και Ζωή». Μόνο στις 28 Οκτώβρη και στην κήρυξη του πολέμου ο Βάρναλης υπέγραψε με το όνομά του. Στην «Πρωία» θα δουλέψει μέχρι που έκλεισε, το 1944. Ακολούθησε πάλι ο «Ριζοσπάστης», ο «Ρίζος της Δευτέρας», η «Αυγή» και ο «Προοδευτικός Φιλελεύθερος». Μια πορεία που επιβεβαίωσε την «πρόβλεψη» του Καράντζα ότι ο Βάρναλης θα προσδώσει βάθος στο χρονογράφημα.

Η μαρξιστική του μόρφωση, η πλήρης κατανόηση της διαλεκτικής και η εκπληκτική του δυνατότητα να εμφανίζει το γενικό μέσα από το ειδικό καθιστούν διαχρονικά χρήσιμα τα χρονογραφήματά του, έστω κι αν αντικειμενικά υποτάσσονται στις ανάγκες της συγκυρίας μέσα στην οποία γράφτηκαν. Είτε απαντά στους αστούς ομότεχνούς του, είτε γράφει για το «ταπεινό» κουλούρι, ο Βάρναλης έκανε πράξη αυτό που έγραφε στο χρονογράφημα που δημοσιεύθηκε στις 30/3/1947 στον «Ρ», απαντώντας στους Ουράνη, Αγγ. Τερζάκη, Ι. Μ. Παναγιωτόπουλο, Πέτρο Χάρη και Νάσο Χρηστίδη για τους λόγους παραίτησής τους από την Εταιρία Λογοτεχνών:

«(...) Οι μόνοι πραγματικά λεύτεροι πνευματικοί ηγέτες του λαού, σ' όποιον τόπο και σ' όποιον καιρό, είναι οι αγωνιστές της ελευθερίας του ενάντια σ' όποιο δυνάστη, ντόπιον ή ξένο (...) Δεν υπάρχει λοιπόν Τέχνη εξωπολιτική. Το πρόβλημα είναι τι πολιτική θ' ακολουθήσει: προοδευτικήν ή αντιδραστική; (...) Αν το χρέος του πνευματικού ηγέτη είναι να χτυπάει και να γκρεμίζει το κακό και να οικοδομεί το καλό σε κάθε καιρό, αυτό το χρέος γίνεται πιο μεγάλο και πιο άμεσα στα χρόνια του αποφασιστικού αναμετρήματος των δυο κόσμων: του κόσμου που ξόφλησε και του κόσμου που πάει να αντικαταστήσει. Σ' αυτά τα χρόνια ο παλιός και σάπιος κόσμος γίνεται πιο ανελεύθερος, πιο απολυταρχικός και προσπαθεί να πνίξει στο αίμα κάθε ιδέα και κάθε κίνημα ελευθερίας (...) Οπως δεν υπάρχει άνθρωπος έξω από την κοινωνία, έτσι δεν υπάρχει και εξωταξικός άνθρωπος και συνεπούμενα αταξική τέχνη σε ταξική κοινωνία (...)».

Γρηγόρης ΤΡΑΓΓΑΝΙΔΑΣ, ΡΙΖΟΣΠΑΣΤΗΣ, Κυριακή 3 Απρίλη 2011

ΠΑΡΟΜΟΙΑ ΘΕΜΑΤΑ

1/8/2004

 -- Ο Κ. ΒΑΡΝΑΛΗΣ

21/12/2003

 -- ΤΟ «ΦΩΣ ΠΟΥ ΚΑΙΕΙ»

16/12/2001

 -- ΚΩΣΤΑΣ ΒΑΡΝΑΛΗΣ

19/12/1999

 -- Ο ΧΡΟΝΟΓΡΑΦΟΣ Κ. ΒΑΡΝΑΛΗΣ

13/12/1998

 -- ΑΤΙΤΛΟ

Μελωδός ενός καλύτερου κόσμου

Δεκάδες μουσικοί δημιουργοί εμπνεύστηκαν από το έργο του Κώστα Βάρναλη και μελοποίησαν ποιήματά του

Γρηγοριάδης Κώστας

Μπολιασμένη με την υπέρτατη αξία της απελευθέρωσης του ανθρώπου από τα κοινωνικά του δεσμά, η ποίηση του Κώστα Βάρναλη, λυρική, σατιρική, ριζοσπαστική, στοχαστική, βαθιά ανθρώπινη, επηρέασε δεκάδες Ελληνες μουσικούς δημιουργούς. Γοητεύτηκαν από το έργο και την αισθητική του, ένιωσαν το βαθύ ανθρωπισμό και στοχασμό του, την αγωνία του για την απαλλαγή του ανθρώπου από την καταπίεση και την εκμετάλλευση, αφουγκράστηκαν τη μουσική του στίχου του και μελοποίησαν διαλεχτά ποιήματά του... 

Οσο για τον ίδιο τον Βάρναλη, όπως γράφει ο Μ. Μ. Παπαϊωάννου, «από νωρίς εξοικειώνεται με τη γλώσσα και το τραγούδι των κουτσαβάκηδων, αυτών που αργότερα επικράτησε να λέγονται ρεμπέτες». Αναφέρει μάλιστα πως στην πρώτη δεκαετία του 20ού αιώνα, ο Κωνσταντίνος Χρηστομάνος (συγγραφέας της «Αυτοκράτειρας Ελισσάβετ» και ιδρυτής της «Νέας Σκηνής»), είχε προσλάβει με μισθό τον Κώστα Βάρναλη όπως και τον Μάρκο Αυγέρη για να του μαζεύουν δημοτικά τραγούδια. «Καθισμένοι δίπλα - δίπλα με τον Αυγέρη στο μοναδικό μας τραπέζι αντιγράφαμε τα δημοτικά τραγούδια από τη συλλογή του Πόσσωβ - δέκα δεκάρες τη σελίδα - για το Χρηστομάνο.

Επρεπε να γράφουμε δέκα σελίδες την ημέρα για να πάρουμε δίφραγκο!», γράφει στα «Φιλολογικά απομνημονεύματά» του ο Βάρναλης. «Ηταν στον καιρό που αγκομαχούσανε για το ψωμί τους», σημείωνε ο Μ. Μ. Παπαϊωάννου. «Απ' αυτή τη δούλεψη στον εξωφρενικό εστέτ βγήκε το "Τραγούδι της τάβλας" και τα άλλα μεσαιωνικά δημοτικοφανή τραγούδια του Αυγέρη και το βλάμικο "Ρωμαίικο" του Βάρναλη, το δημοσιευμένο στο περιοδικό των νέων ποιητών "Ηγησώ" (1908):

"Τη νύχτα το νταϊλίκι μου το διαλαλεί η κουμπούρα - και τ' αμαξιού το καμουτσί το ντέρτι κελαϊδάει^.- τραγούδια που ξεθύμαναν στων δρόμων τα κανάλια - βραχνά σου λέει η παρέα μου σε παράταιρη κιθάρα^.- και συ κολλάς στην αγκαλιά της μάνας σου σα φίδι^.- Κακός δεν είμαι: η αγάπη σου με χάλασε. Η δουλιά μου - έρεψε κ' η κατάντια μου χνώτο έγινε ταβέρνας". Στο ίδιο τεύχος (9, Γενάρης 1908) δημοσιεύτηκε και το "Τσιγγάνικό" του».

• Τραγούδια «Μοιραίων» και «Σκλάβων Πολιορκημένων»

«Μες στην υπόγεια την ταβέρνα/, μες σε καπνούς και σε βρισιές/, (απάνου εστρίγγλιζε η λατέρνα)/ όλη η παραία πίναμε εψές/, εψές, σαν όλα τα βραδάκια/, να πάνε κάτου τα φαρμάκια/. Σφιγγόταν ο ένας πλάι στον άλλο/ και κάπου εφτυούσε καταγής/, ω! πόσο βάσανο μεγάλο/ το βάσανο είναι της ζωής!/ Οσο κι ο νους αν τυραννιέται/ άσπρην ημέρα δε θυμιέται!..»

«Οι Μοιραίοι», ένα από τα πιο γνωστά ποιήματα του Κ. Βάρναλη, που πρωτοδημοσιεύτηκαν το 1922 στο περιοδικό «Νεολαία» της ΟΚΝΕ, είναι ένα από τα δύο ποιήματά του, που μελοποίησε ο Μίκης Θεοδωράκης, το 1964, ως ελάχιστο φόρο τιμής στον μεγάλο ποιητή. Το άλλο ήταν η «Μπαλάντα του Αντρίκου». Και τα δύο τραγούδια, ερμηνευμένα από τον Γρηγόρη Μπιθικώτση, συμπεριλήφθηκαν στον κύκλο τραγουδιών «Πολιτεία Β'». Αξίζει να σημειωθεί ότι «Οι Μοιραίοι» μελοποιήθηκαν και από τον Χρήστο Χαιρόπουλο, με ερμηνευτή τον Γιάννη Μάνο.

Ο Μ. Θεοδωράκης μελοποίησε και άλλα ποιήματα του Κ. Βάρναλη: Στη δίπρακτη όπερά του «Κώστας Καρυωτάκης» (μαζί με ποίηση Κ. Καρυωτάκη), «Η Μάνα του Χριστού» (στη δεύτερη διασκευή της «Σουίτας αρ. 2), έργο για τρίφωνη γυναικεία χορωδία και ορχήστρα - 1955, «Οι πόνοι της Παναγιάς» (σχέδιο) για μεικτή χορωδία - 1958. «Οταν ανθίζουν πασχαλιές», τιτλοφορείται ο δισκογραφικός καρπός της «συνάντησης» του Σταύρου Κουγιουμτζή με την ποίηση του Βάρναλη - ερμηνευτής ήταν ο Γιάννης Καλατζής (1971).

«Αϊ! με το γύφτικο ζουρνά,/ με νταγερέ, που κουδουνά,/ σύρε σκοπόν αντάμικο./ Εστράβωσα τη φέσα μου,/ έρωτας που 'ναι μέσα μου/ για να χορέψω τσάμικο./ Χίλια χέρια κι άρματα/ να 'χα να σας φράξω,/ να 'χα και δυο κέρατα/ τον οχτρό να σκιάξω!..»

Το 1974 ο Νίκος Μαμαγκάκης παρουσιάζει τη μελοποίηση του σπουδαίου έργου του Κ. Βάρναλη «Σκλάβοι Πολιορκημένοι», στο οποίο ο ποιητής δίνει το ιστορικό και ψυχολογικό ντοκουμέντο της εποχής του. Η Μαρία Δημητριάδη και ο Δημήτρης Ψαριανός ερμηνεύουν τα κομμάτια: «Το τραγούδι του τρελού», «Μαντινάδες», «Ησουν ωραίος σαν άγγελος», «Το τραγούδι του καλού λαού», «Πόσο οι άνθρωποι είναι μόνοι», «Γεια σου Κωνσταντή», «Η μάνα του Χριστού», «Το τραγούδι του Ιούδα», «Η χαρά του πολέμου». Οι «Σκλάβοι Πολιορκημένοι» κυκλοφόρησαν και το 2008, με νέους ερμηνευτές, τους Ανδρέα Καρακότα, Ναταλί Ρασούλη, Μαρίνα Δακανάλη, Παναγιώτη Παπαϊωάννου.

Το 1974 κυκλοφορεί και το μελοποιημένο από τον Σπύρο Σαμοΐλη «Βάστα καρδιά» του Κ. Βάρναλη, το οποίο ερμήνευσε ο Πέτρος Πανδής στον ομότιτλο δίσκο. Στην «Τρίτη Ανθολογία» (1975) ο Γιάννης Σπανός μελοποιεί και παρουσιάζει «Το πέρασμά σου» με ερμηνευτή τον Κώστα Καράλη, ενώ Βάρναλη μελοποιεί ο Τάκης Βούης στον «Βρώμικο Πόλεμο» (1976) και η Μαρίζα Κωχ στο «Παναγιά μου, Παναγιά μου» (1976) - τον «Τρελό». Το 1977 κυκλοφορεί η «Λαΐκή Ανθολογία Βάρναλη» σε μελοποίηση του Γιάννη Ζουγανέλη και ερμηνευτές τον ίδιο, μαζί με την Ισιδώρα Σιδέρη και την Αφροδίτη Μάνου. Περιλαμβάνει τα τραγούδια: «Της εξορίας», «Θα γεννηθώ ξανά», «Ο Κωνσταντής», «Λευτεριά», «Αγνωστος Ηρωας», «Ο οδηγητής», «Στυλίτης», «Τέρμα», «Χορός Ωκεανίδων», «Χρυσή Πατρίδα».

«Δε λυγάνε τα ξεράδια και πονάνε τα ρημάδια!/ Κούτσα μια και κούτσα δυο της ζωής το ρημαδιό!/ Mεροδούλι, ξενοδούλι! Δέρναν ούλοι: αφέντες, δούλοι/, ούλοι: δούλοι, αφεντικό και μ' αφήναν νηστικό...» Στο δισκογραφικό «Σάλπισμά» του (1978) ο Λουκάς Θάνος παρέδωσε δύο εξαιρετικές μελοποιήσεις του Κ. Βάρναλη, ερμηνευμένες με μοναδικό τρόπο από τον Νίκο Ξυλούρη. Είναι «Η μπαλάντα του κυρ Μέντιου» και οι «Πόνοι της Παναγιάς»: «Πού να σε κρύψω γιόκα μου/ να μη σε φτάνουν οι κακοί/ σε ποιο νησί του ωκεανού/ σε πια κορφή ερημική./ Δε θα σε μάθω να μιλάς/ και τ' άδικο φωνάξεις/ ξέρω πως θα χεις την καρδιά/ τόσο καλή τόσο γλυκή/ που μες τα βρόχια της οργής/ ταχειά, ταχειά θε να σπαράξεις...».

Βάρναλη μελοποίησε ο Νίκος Γεωργούσης στον «Ελεύθερο Κόσμο» (1979), ο Θωμάς Μπακαλάκος στην «Πορεία στη νύχτα» (1977) με ερμηνευτή τον Γιώργο Υδραίο, ο Τίμος Αρβανιτάκης, ο Σωτήρης Ρεμπάπης κ.ά.

• «Οδηγητής» της Νέας Ζωής

«Δεν είμ' εγώ σπορά της Τύχης,/ Ο πλαστουργός της νιας ζωής./ Εγώ 'μαι τέκνο της Ανάγκης/ κι ώριμο τέκνο της Οργής...»

Συνείδηση του ίδιου του λαού, που ξεκίνησε ορμητικά για τον τελειωτικό αγώνα είναι ο «Οδηγητής» του Κ. Βάρναλη, έργο που αναδεικνύει την πρωτοπορία της μάζας που μάχεται και γκρεμίζει το σάπιο κόσμο, για να πλαστουργήσει τη Νέα Ζωή μέσα στο βασίλειο της Δουλιάς και της πανανθρώπινης αγάπης. Ο συνθέτης της Αντίστασης, Αλέκος Ξένος, μελοποιεί τον «Οδηγητή» (για φωνή, πιάνο -1964), καθώς και άλλα ποιήματά του, τη «Θάλασσα», «Το αηδόνι» κ.ά. Σχεδόν δύο δεκαετίες αργότερα, το 1981, κυκλοφόρησε ο μελοποιημένος και ερμηνευμένος από τον Χρήστο Λεοντή «Οδηγητής», με τη συνοδεία Χορωδίας - περιλαμβάνεται στο δίσκο «Χρήστος Λεοντής - Θάνος Μικρούτσικος Συναυλίες '81».

Πολλοί είναι οι συνθέτες της λόγιας μουσικής που εμπνεύστηκαν από το έργο του Κώστα Βάρναλη. Ο Λεωνίδας Ζώρας συνέθεσε το έργο «Στη γης αυτή» (απαγγελία, πιάνο), ο Ιάκωβος Χαλιάσας το «Ηταν αργά» (για μεσόφωνο, τενόρο, μικρό σύνολο), ο Γιώργος Κουρουπός το «Χαιρετισμό στην Ειρήνη», ο Γιώργος Μηνάς το ορατόριο «Στυλίτης», ο Αλκης Μπαλτάς το «Να σ' αγναντεύω θάλασσα» κ.ά. Βάρναλη μελοποίησε και ο Βούλγαρος συνθέτης Σιμεόν Πιρόνκοφ.

Οι συνθέτες Θόδωρος Αντωνίου, Αθανάσιος Ζέρβας, Δημήτρης Θέμελης, Θοδωρής Καραθόδωρος, Ντίνος Κωνσταντινίδης, Χρήστος Σαμαράς, Κυριάκος Σφέτσας, μελοποίησαν ποίηση του Κ. Βάρναλη σε έργα τους που περιλαμβάνονται στο CD «Στα ηχοκύματα υψωμένοι» - Ποιήματα Κώστα Βαρναλη (έκδοση του Συλλόγου «Η Αγχίαλος»).

Ο ποιητικός λόγος του Κ. Βάρναλη, παρά το πέρασμα του χρόνου, συνεχίζει να εμπνέει νεότερους μουσικούς δημιουργούς. Το 1998, οι «Active Member», στο CD «Μύθοι του βάλτου» καταθέτουν το μελοποιημένο ποίημα του Βάρναλη «Καμπάνα». «Οι πόνοι της Παναγίας» περιλαμβάνονται στο CD της Angelique Ionatos «D' un bleu tres noir» (2000), ενώ «Το πέρασμά σου» παρουσιάζεται από τους «Χειμερινούς Κολυμβητές», στον ομότιτλο δίσκο τους (2007). Από τις πιο πρόσφατες μελοποιήσεις έργων του Κ. Βάρναλη είναι αυτή που έκανε ο Μάκης Γεωργακάκης, νέος δημιουργός από τη Θεσσαλονίκη. Επηρεασμένος απ' το έργο και την αισθητική του Βάρναλη μελοποίησε το σατιρικό και επίκαιρο ποίημά του «Το καμάρι ο Θοδωρής» (από τη συλλογή «Οργή Λαού»), που αναφέρεται στην καρικατούρα του «χαφιέ».

Ρουμπίνη ΣΟΥΛΗ, ΡΙΖΟΣΠΑΣΤΗΣ, Κυριακή 3 Απρίλη 2011

ΠΑΡΟΜΟΙΑ ΘΕΜΑΤΑ

3/5/2009

 -- Μέσα στις φλέβες μου είσαι...

30/11/2008

 -- Το «ταξίδι» του Λόρκα στην ελληνική μουσική

30/4/2008

 -- Τραγούδησε τη Ρωμιοσύνη και την Επανάσταση

16/12/2007

 -- Του δίσκου τα γυρίσματα...

5/7/2003

 -- Ποίηση με τη φωνή του Γ. Μπιθικώτση

ΚΩΣΤΑΣ ΒΑΡΝΑΛΗΣ: Aληθινή η τέχνη που ανοίγει δρόμο στο μέλλον

Διήμερο συνέδριο, με τίτλο: «Κ. Βάρναλης, φως που πάντα καίει», οργανώνει η ΚΕ του ΚΚΕ στις 16 και 17 του Απρίλη

«Σ' όλη τη ζωή του δασκάλου, του λογοτέχνη καιτου δημοσιογράφου, ποτέ ούτε έκανα ούτε έγραψα
τίποτα παρά τη συνείδησή μου ή εναντίον του λαού, εναντίον της ελευθερίας του και των δικαιωμάτων του»
(από το γράμμα του, το 1966, στη βράβευσή του από τους δημοσιογράφους).

Δε θα μπορούσε να είναι διαφορετική η πορεία του Κώστα Bάρναλη. Γνωρίζουμε πόσο συνεπής στάθηκε, στα ιδανικά του. Διώξεις, εξορία, άρνηση κάθε αναγνώρισης, λοιδορίες, ήταν το τίμημα της πίστης στα υψηλά ιδανικά της κομμουνιστικής ιδεολογίας. Αυτός ήταν ο Βάρναλης ο πιο ριζοσπαστικός ποιητής της νεότερης Ελλάδας. Ο σοφός πνευματικός δημιουργός, ένας γνήσιος κι αληθινός άνθρωπος, ο μπάρμπα - Κώστας, ο φίλος του λαού και των προλετάριων. Με την τέχνη του πολέμησε το κοινωνικό κατεστημένο, κατήγγειλε τις αδικίες, την ανισότητα και τις αθλιότητές του. 

«Με της άνοιξης τον ήλιο

μόλις σκάει απ' το βουνό,

ήλιος κι άνοιξη κινάμε

για έναν κόσμο αυριανό

(...)

Σε μια λεύτερη πατρίδα

δίχως άλυσες, ντροπή,

σκέψη λεύτερη και λόγος

θέληση και προκοπή.

(...)

Κι ανεβάζουμε όσο πάει

μ' ολοφώτεινα φτερά

την ανθρώπινη αξία

πιο ψηλά κάθε φορά».

• Ποιητής πλαστουργός μιας «νιας ζωής» 

Ο Βάρναλης συντάχθηκε με τους πρωτοπόρους διανοούμενους, τους φοιτητές, τους εργάτες και η μαρξιστική ιδεολογία άνοιξε νέους ορίζοντες στην ποίησή του. Ο ποιητής πλαστουργός μιας «νιας ζωής» που με το όραμα και τον αγώνα μεταμορφώνει τις συνειδήσεις και τις διαπαιδαγωγεί. Συνήθως, ο λόγος περιστρέφεται γύρω από τον Βάρναλη ποιητή, ή και τον πεζογράφο. Ομως, πίσω από τον λογοτέχνη βρίσκεται ο φιλόσοφος, ο στοχαστής αγωνιστής, ο οποίος από τη στιγμή που εγκαταλείπει τη διονυσιακή, την αισθησιακή τάση, δίνει στην ποίησή του αποκλειστικά κοινωνικό περιεχόμενο. Παραθέτουμε μερικά αποσπάσματα από τα θαυμάσια αισθητικά δοκίμιά του που μαρτυρούν τις απόψεις του Βάρναλη για την τέχνη και το ρόλο του διανοούμενου στην κοινωνία.

Στο αισθητικό δοκίμιο, με τίτλο «Ωφελιμότητα της τέχνης», γράφει μεταξύ άλλων:
«Τα μεγάλα έργα στον καιρό τους, δεν χάνουνε το μεγαλείο τους με τα χρόνια. Ούτε πεθαίνουνε. Ζούνε κι αντιστέκονται στον καιρό χάρη στην πολλαπλότητα των σκοπών, που επιζητούσαν.

Η Τέχνη "ομοψυχοποιεί". Αλλα ποιους; Εκείνους που έχουν από τα πριν την "όμοια" ψυχή. Γιατί δεν έχουν όλοι την ίδια κοινωνική συνείδηση - αφού η κοινωνία είναι χωρισμένη σε τάξεις. Κ' έτσι πάντα υπάρχει πάλη τάξεων. Σε καιρούς καθοδι­κούς, δηλ. καιρούς αποσύνθεσης του κοινωνικού "είναι", η πάλη τούτη των τάξεων εντείνεται κι ο χωρισμός τους μεγαλώνει.

Η Τέχνη των κυρίαρχων (των ολίγων) βάζει σκοπό της: α) να "διασκεδάσει" αυτούς τους ολίγους β) ν' αποτρέψει τους πολλούς (λέγε την ολότητα!) απ' τον πραγματικόν κόσμο κι άπ' τ' ά­μεσα ζωτικά τους συμφέροντα και γ) να ωραιοποιήσει τη σαπί­λα του καθεστώτος κ' έτσι ν' αμβλύνει την αντίθεση του παλιού κόσμου, που καταρρέει, με τον καινούργιο, που ανεβαίνει.

Είναι φανερό, πως η Τέχνη που ζητάει τέτιαν "όμοψυχο- ποιία" του συνόλου, είναι τέχνη αντιδραστική, ψεύτικη, δουλική. Είναι, στα χρόνια μας, η πορνογραφική, γκαγκστερική, εξω­λογική, εξωπραγματική κ' έξωπολιτική Τέχνη.

Αλλά σε τέτιους καιρούς μόνον η Τέχνη που συνειδητο­ποιεί την ανάγκη της αλλαγής κι ανοίγει το δρόμο στο μέλλον, αυτή μόνον είναι Τέχνη αληθινή κι ωφέλιμη και πραγματώνει τον ιστορικό της προορισμό. Αλλά την τέτια Τέχνη, τη ζων­τανή Τέχνη, την καταδιώκουν, ενώ τη νεκρή και την ψεύτικη την υποστηρίζουνε με κάθε τρόπο και την τιμούνε τ' αντιδρα­στικά καθεστώτα»!

...«η αληθινή Τέχνη "ομοψυχοποιεί" το λαό, συνειδητοποιεί τον αγώνα του, τον χωρίζει από τους κυρίους του και τον οδηγεί στον ιδανικό του δρόμο. Και μόνον αυτή η Τέ­χνη, που είναι ζωντανή στον καιρό της, επιζεί σ' όλους τους καιρούς κ' είναι ωφέλιμη».

• Στρατευμένη τέχνη

Ο τιμημένος με το Βραβείο «Λένιν» για την Ειρήνη (1969) Κώστας Βάρναλης, σε εκδήλωση στη Μόσχα, αναφερόμενος στην κατηγορία ότι ανήκει στη «στρατευμένη Τέχνη», απάντησε με αυτά τα σταράτα λόγια:

«...το δόγμα "η Τέχνη δεν κάνει πολιτική" διαψεύδεται από τα πράγματα. Ο Αριστοφάνης, ο Ντάντες, ο Θερβάντες, ο Ζολά, ο Τολστόι κάνουνε πολιτική. Πολιτική κατά των "κακώς κειμένων". Πολιτική έξω απ' τα δόντια. Ποιος μυθολόγος της εξωπολιτικής Τέχνης θα 'χει το κουράγιο να υποστηρίξει πως αυτοί οι ήλιοι του πνευματικού στερεώματος δεν είναι μέγιστοι δημιουργοί του λόγου; Να λοιπόν, μια απόδειξη πως η Τέχνη μπορεί να κάνει πολιτική, χωρίς να πάψει να 'ναι Τέχνη και μάλιστα τρισμεγάλη. Ζήτημα, λοιπόν, υπάρχει μόνο για το ποια πολιτική δίνει ζωή και δύναμη στην Τέχνη και την απλώνει στο χώρο και στο χρόνο και ποια πολιτική τη χαλάει, τη σκοτώνει και τη μεταβάλλει σε καπνό χωρίς φλόγα...».

Σε άλλο αισθητικό δοκίμιο, με τίτλο «Τέχνη και Πολιτική» γράφει μεταξύ άλλων: «Δεν υπάρχει κανένα φανέρωμα του κοινωνικού εποικοδο­μήματος, που να μην είναι πολιτικά (κοινωνικά), καθορισμένο. Θρησκεία, Ηθική, Δίκαιο, Επιστήμη, Φιλοσοφία και Τέχνη είναι δημιουργήματα πολιτικής και την πολιτική (τον κοινωνικόν αγώνα) εξυπηρετούν. Το να λες, πως όλες oι κοινωνικές "αξίες" στέκουν έξω από το κοινωνικό "γίγνεσθαι" είναι σα ν' αρνιέσαι, πως συνεχώς αλλάζουνε· σα να παραδέχεσαι την ακινησία της κίνησης»...
«Το κοινωνικό "γίγνεσθαι" δε σταματάει ούτε στιγμή.

Αλλοτες προχωρεί προς τα πάνω κι άλλοτες προς τα κάτω. Κ' οι "αξίες" του στην περίπτωση ανόδου είναι θετικές και στην περί­πτωση καθόδου αρνητικές. Στη δεύτερη περίπτωση, η Τέχνη, που στηρίζει το σύστημα, που κλονίζεται, είναι αντιδραστική κι η Τέχνη, που βοηθάει τις δυνάμεις του μέλλοντος να νικήσουν είναι προοδευτική (ιδανική). Αλλ' ας τα κάνουνε λιανά. Ας τοποθετηθούμε στην εποχή μας, εποχήν έσχατης παρακμής. Για ποιους γράφουμε; `Η για τους ολίγους χρειοκόπους του συστήματος ή για τον λαό, την ελπίδα της σωτηρίας.

Και μας λένε οι αντιδραστικοί. "Οποιος γράφει για το λαό (για την ελευθερία και τα δίκια του λαού) κάνει πολιτική. Κι οποίος γράφει για τους ολίγους (τη συναισθηματική και την ιδεολογική καθιέρωση της άδικίας τους) δεν κάνει πολιτική. "Οποιος διαφωτίζει και φρονηματίζει το λαό στον αγώνα του κάνει πολιτική κι οποίος τον σκοτίζει και του αποσυνθέτει το ηθικό δεν κάνει πολιτική»...

• Τέχνη και πολιτική

«Είδαμε, πως το ίδιο ισχυρίζονται (ότι δηλαδή δεν κάνουνε πολιτική) κι η θρησκεία και το Δίκαιο κ' η Επιστήμη κ' η Φιλοσοφία κι ακόμα κι αυτή η... Πολιτική! Ποιος είναι τόσο αφελής να πιστέψει αυτό το ψέμα; Κι ό,τι είναι ψέμα και σκόπιμη απάτη για όλους τους τομείς του κοινωνικού εποικοδομήματος, είναι ψέμα κι άπατη και για την Τέχνη. Η πραγματικότητα (η ιστορία της Τέχνης και προ πάντων της Τέχνης του Λόγου) ανατρέπει αυτό το ψέμα. Μπορεί να λέμε: "Η Τέχνη για την Τέχνη" όμως, αυτοί που το λένε (οι "υπεράνω" ή "έξω", οι "ουδέτεροι") πολιτική κάνουν. Πολιτική αντιδραστική. Αρνιούνται την πολιτική υπέρ των πολλών και της προόδου και συντάσσονται με τους ολίγους κ' υπέρ της σα­πίλας - σε καιρούς παρακμής, όπως ο τωρινός»...

«Ζήτημα λοιπόν δεν υπάρχει για το αν η Τέχνη κάνει πολι­τική και για το αν η πολιτική τη χαλάει. Ζήτημα υπάρχει μό­νον, ποια πολιτική δίνει ζωή και δύναμη στην Τέχνη και την απλώνει στο χώρο και στο χρόνο και ποια πολιτική τη χαλάει, τη σκοτώνει και την μεταβάλλει σε καπνό χωρίς φλόγα. Ποια πολιτική κάνει ψεύτικη Τέχνη και ποια πολιτική κάνει αληθινή Τέχνη, ποια πολιτική κάνει καλή Τέχνη και ποια κάνει Τέχνη κακή».

«Σε καιρούς αποσύνθεσης των κοινωνικών συστημάτων, μόνο η Τέχνη που αγωνίζεται για τη συντριβή τους και για ένα κα­λύτερο μέλλον ελευθερίας και δικαιοσύνης είναι η αληθινή κ' η καλή Τέχνη. Αυτή μόνο μπορεί να κινήσει την Ιστορική αναγ­καιότητα προς τα εμπρός. Η άλλη προσπαθεί να τήνε στα­ματήσει. Αλλά δεν αρκεί να 'ναι η πρόθεση καλή. Πρέπει κ' η αισθη­τική της μετουσίωση να 'ναι πετυχημένη. Δεν αρκεί το καλό πε­ριεχόμενο, πρέπει κ' η αισθητική του μορφοποίηση να 'ναι lege artis»...

«Οταν όμως το περιεχόμενο είναι νεκρό, καμιά τέλεια έκ­φραση δεν μπορεί να το ζωντανέψει. Να το μεταβάλει σε ενέρ­γεια. Και στην περίπτωση αυτήν έχουμε την πιο αντιπαθητική κατάπτωση της Τέχνης: το φορμαλισμό. Την κακή Τέχνη, την ψεύτικη Τέχνη, την αντικοινωνική Τέχνη».

Το σπουδαίο, λοιπόν, δεν είναι το τι γράφει και τι έγραψε κανείς μα το «γιατί γράφει» και «για ποιους»... όπως λέει και σε άλλο σημείο ο Βάρναλης «το καίριο αίτημα για κάθε λογοτέχνημα είναι τούτο: Nα είναι ζωντανό και αληθινό στον καιρό του. Nα μετέχει στον αγώνα των ανθρώπων για λευτεριά και προκοπή, να πατάει γερά στη γη και την ψυχή του συνόλου και να προχωρεί μαζί του στο καλύτερο αύριο και όχι να αντιστέκεται στην ιστορική πορεία...».

• ΡΙΖΟΣΠΑΣΤΗΣ, Κυριακή 3 Απρίλη 2011

ΠΑΡΟΜΟΙΑ ΘΕΜΑΤΑ

26/3/2011

 -- Φλογίστηκε από τα ιδανικά της σοσιαλιστικής επανάστασης

24/3/2009

 -- Η ποίησή του «μύριζε μπαρούτι»

13/3/2009

 -- Η Τέχνη και η Πολιτική

31/12/2005

 -- Πόλεμος και Τέχνη

8/6/2003

 -- «Ζει», θανάτω θάνατον πατήσας

Η επαναστατική τέχνη αναπόσπαστο συστατικό της ιδεολογικής αντεπίθεσης

Ο «Ριζοσπάστης» συζητά με την Ε. Μηλιαρονικολάκη, μέλος της ΚΕ του ΚΚΕ για το διήμερο επιστημονικό συνέδριο που πραγματοποιεί η Κεντρική Επιτροπή στις 16 - 17 Απρίλη με θέμα: «Κώστας Βάρναλης, φως που πάντα καίει».

1959 Ιούλιος Μόσχα. Στην τελετή του βραβείου Λένιν στην Μόσχα το 1959. Αριστερά ο Ιλιά Έρενμπουργκ

Μετά την επιτυχία του περσινού επιστημονικού συνεδρίου για τον Γ. Ρίτσο και στο πλαίσιο ενός γενικότερου σχεδιασμού για τη μελέτη και ανάδειξη του έργου μεγάλων κομμουνιστών δημιουργών, Ελλήνων και ξένων, η ΚΕ του ΚΚΕ προχωράει στην πραγματοποίηση ενός δεύτερου διήμερου συνεδρίου (16 - 17 Απρίλη) αφιερωμένου στον Κώστα Βάρναλη με τον τίτλο: «Κ. Βάρναλης, φως που πάντα καίει», στην αίθουσα Συνεδρίων στην έδρα της Κεντρική Επιτροπής στον Περισσό. Για τη διοργάνωση αυτή, συζητήσαμε με την συντρόφισσα Ελένη Μηλιαρονικολάκη, μέλος της ΚΕ του ΚΚΕ και Υπεύθυνη του Πολιτιστικού Τμήματος.

-- Ποιος είναι ο στόχος του Κόμματος μέσα από αυτή την δραστηριότητα των επιστημονικών συνεδρίων;

-- Τα συνέδρια αυτά επιχειρούν να προσεγγίσουν το θέμα τους ολόπλευρα αληθινά, ζωντανά και όχι ακαδημαϊκά κι επιτηδευμένα. Δεν αφορούν, δηλαδή, ένα στενό κύκλο ειδικών και μυημένων, αλλά τον καθένα που ενδιαφέρεται να γνωρίσει και να κατανοήσει την πρωτοπόρα τέχνη της εποχής μας, όποιον νιώθει να πνίγεται απ' τα πολιτιστικά απόβλητα της εμπορευματοποίησης, όποιον κουράστηκε απ' την ψευτο -πρωτοπορία της Τέχνης της φυγής και της εσωστρέφειας και αναζητά ένα φως στην τέχνη - «ξυπνητήρι» της λαϊκής συνείδησης, όπως γράφει ο Βάρναλης. Προπαντός, όμως, απευθύνονται στην εργατική τάξη και την αυριανή βάρδιά της, γιατί η επαναστατική τέχνη είναι απαραίτητη όσο ποτέ στις σύγχρονες απαιτήσεις της πάλης της. Στα χέρια της εργατικής τάξης, η Τέχνη μπορεί να γίνει ένας πραγματικός οργανωτής του συναισθήματος των μαζών για την κοινωνική τους απελευθέρωση. Γι' αυτό, τα συνέδρια αυτά αποτείνονται ιδιαίτερα και στους κομμουνιστές και φιλο-κομμουνιστές καλλιτέχνες, καθώς επιδιώκουν παράλληλα να φωτίσουν τις αρχές της μαρξιστικής αισθητικής και να διερευνήσουν τη μέθοδο του σοσιαλιστικού ρεαλισμού μέσα από το έργο κορυφαίων εκφραστών του, με σκοπό οι σημερινοί δημιουργοί να διδαχτούν απ' τα επιτεύγματά τους και να τα ξεπεράσουν. Εκ των πραγμάτων, λοιπόν, τα συνέδρια αυτά αποτελούν ταυτόχρονα μια σημαντική συμμετοχή στην ιδεολογική διαπάλη γύρω από την ερμηνεία της Τέχνης και την επιστήμη της αισθητικής, μετά από πολλά χρόνια απουσίας του Κόμματός μας από την ουσία αυτής της διαπάλης. Γι' αυτό πιστεύουμε ότι θα αποδειχθούν εξίσου χρήσιμα και σε όλους εκείνους που συμμερίζονται την ιδεολογία μας και σχετίζονται με την εκπαιδευτική διαδικασία: Εκπαιδευτικούς, φοιτητές - σπουδαστές, μαθητές και γονείς.

Ο μεγάλος επαναστάτης ποιητής

-- Ποιος είναι, ειδικότερα, ο σκοπός του συνεδρίου για τον Κώστα Βάρναλη;

-- Το φετινό συνέδριο είναι θα λέγαμε μια οφειλή προς τον μεγάλο αυτόν ποιητή, που πρώτος καθιέρωσε στη χώρα μας την επαναστατική ποίηση και αισθητική της εποχής μας, της εποχής των σοσιαλιστικών επαναστάσεων. Ο Κ. Βάρναλης, αν και πέρασαν 40 σχεδόν χρόνια από το θάνατό του, εξακολουθεί να είναι πλατιά γνωστός ως στρατευμένος στα κομμουνιστικά ιδανικά ποιητής. Ωστόσο, είναι αμφίβολο σε ποιο βαθμό είναι το ίδιο πλατιά γνωστό και το βαθιά λαϊκό και πολύπλευρο έργο του, εκτός από ορισμένα ποιήματά του, που αρκετά χρόνια πριν τραγουδήθηκαν και αγαπήθηκαν από το λαό, απαγγέλθηκαν από εργάτες, μπήκαν σε λαϊκά σπίτια, όπως τα πολύ γνωστά «Οι Μοιραίοι», «Ο Οδηγητής», η «Μπαλάντα του κυρ Μέντιου». Ετσι, βασικός στόχος του συνεδρίου είναι να φέρει στο προσκήνιο με όσο το δυνατόν μεγαλύτερη πληρότητα το ατίθασο και πάντα σύγχρονο - στο μεγαλύτερο τουλάχιστον μέρος του - έργο του Κ. Βάρναλη. Αυτό θα είναι και μια απάντηση στην αστική κριτική, που μετά από πολύχρονη ανεπιτυχή προσπάθεια να αποσιωπήσει το έργο του Βάρναλη, σήμερα το παρουσιάζει ως «μουσειακό», με πρόσχημα τη δήθεν «παρωχημένη» μορφή του, ακριβώς γιατί ποτέ δεν έπαψε να ενοχλείται από το ανατρεπτικό περιεχόμενό του, που πάντα καίει.

-- Τι θα περιλαμβάνει το διήμερο επιστημονικό συνέδριο;

-- Με την καθοριστική συμβολή 30 διαλεχτών εκπροσώπων των Γραμμάτων και της Τέχνης στη χώρα μας και το εξωτερικό (τέσσερις μελετητές του Βάρναλη από τη Βουλγαρία και τη Ρωσία) θα επιχειρήσουμε χωρίς απλουστεύσεις και μονομέρεια να παρακολουθήσουμε όλη τη δημιουργική πορεία του Βάρναλη - πριν και μετά την ιδεολογική μεταστροφή του από τον ιδεαλισμό στο διαλεκτικό υλισμό - μέσα από το σύνολο σχεδόν του φιλολογικού του έργου, ποιητικού και πεζογραφικού, αλλά και του άγνωστου στους περισσότερους αισθητικού - κριτικού, μεταφραστικού, δημοσιογραφικού, θεατρικού. Οχι, βέβαια, αυθαίρετα και πολυσυλλεκτικά, αλλά με την επιδίωξη να ανταποκριθούμε στο πνεύμα του δημιουργού και να διεισδύσουμε στην ουσία του έργου του. Να προβάλουμε, δηλαδή, τα πιο καίρια και επίκαιρα σημεία της ποιητικής και θεωρητικής αναμέτρησης του ταλέντου του με όλες τις εκφράσεις της αστικής ιδεολογίας: την τέχνη, τη θρησκεία, την επιστήμη, τη φιλοσοφία, την πολιτική. Να αναδείξουμε τη δύναμη της τέχνης του - αυτής της μοναδικής συνάντησης του πικρού ρεαλισμού του με το λυρισμό και τη σάτιρα - στην αποκάλυψη της θηριωδίας των «αδικητάδων» της αστικής εξουσίας και το ρόλο της ωρίμανση της ταξικής συνείδησης των αδικημένων.

Το συνέδριο θα διαρθρωθεί σε τρεις θεματικές ενότητες που είναι οι παρακάτω:

• Ενότητα 1η: Οδηγητής μιας νέας εποχής

Στην ενότητα αυτή θα αναδειχθεί ο καθοδηγητικός ρόλος του Βάρναλη στην επαναστατική ποίηση και φιλολογία της εποχής μας. Θα αναπτυχθούν θέματα που αφορούν τη βιογραφία και την προσωπικότητά του, το ιστορικό πλαίσιο της πορείας του και τους παράγοντες που συνέβαλαν στη διαμόρφωση της ιδεολογικής και λογοτεχνικής φυσιογνωμίας του, την επίδραση που άσκησε στη γενιά του και στις επόμενες γενιές των ποιητών, ο ρόλος της τέχνης του στη λαϊκή αφύπνιση.

• Ενότητα 2η: Πρωτοπόρα αισθητική θεωρία και πράξη

Στην ενότητα αυτή θα αναλυθεί το ποιητικό και πεζογραφικό έργο του Βάρναλη - με έμφαση στις κορυφαίες του στιγμές - και η προσπάθειά του να επεξεργαστεί πρώτος στη χώρα μας σύνθετα αισθητικά προβλήματα, που εξακολουθούν μέχρι τις μέρες μας να προκαλούν οξύτατες θεωρητικές αντιπαραθέσεις, από τη σκοπιά του διαλεκτικού και ιστορικού υλισμού.

• Ενότητα 3η: Πολυδιάστατο και βαθιά λαϊκό φιλολογικό έργο

Εδώ θα παρουσιαστεί το ευρύτερο συγγραφικό - φιλολογικό έργο του Βάρναλη, όπως η κριτική του για τους ομότεχνούς του, η μεταφραστική του εργασία πάνω στους αρχαίους και νεότερους δραματουργούς, το θεατρικό του έργο και η θεατρικότητα του έργου του, η μεγάλη δημοσιογραφική προσφορά του, η ενασχόλησή του με την παιδική λογοτεχνία, η διεθνής απήχηση του έργου του, ειδικά στις πρώην σοσιαλιστικές χώρες, ενώ θα γίνει ιδιαίτερη αναφορά στα διδάγματα του αγώνα του για το γλωσσικό ζήτημα.

Η διοργάνωση θα συνοδευτεί από πλούσιο καλλιτεχνικό μέρος με τη συμβολή και προσφορά πολλών καλλιτεχνών μελών και φίλων του Κόμματος και της ΚΝΕ, εικαστικών, ηθοποιών, σκηνοθετών, συνθετών, μουσικών, ερμηνευτών. Στην έναρξη του συνεδρίου θα υπάρξει θεατρικό αναλόγιο με διάλογους επιλεγμένους από έργα του Βάρναλη, ενώ μετά το κλείσιμο θα ακολουθήσει μεγάλη λαϊκή συναυλία του μουσικού συνόλου ΚΚΕ - ΚΝΕ με μελοποιημένο Βάρναλη από πολλούς και διαφορετικούς μουσουργούς και τη συμμετοχή γνωστών ερμηνευτών. Στη συναυλία αυτή θα παρουσιαστούν και ορισμένα έργα σε πρώτη εκτέλεση.

-- Καταλαβαίνουμε ότι και το συνέδριο αυτό εντάσσεται στη γενικότερη ιδεολογική δουλειά των κομμουνιστών. Τελικά, η επαναστατική τέχνη είναι διαχρονικό εφόδιο για το λαϊκό κίνημα.

-- Ακριβώς. Και με σκοπό την όσο το δυνατόν πιο πλατιά διάδοση και αξιοποίηση των επεξεργασιών του συνεδρίου, από κομματικές Οργανώσεις, εργατικά συνδικάτα και άλλους μαζικούς φορείς, τα πρακτικά του, καθώς και το οπτικοακουστικό και μουσικό υλικό του, θα εκδοθούν στη συνέχεια από τη «Σύγχρονη Εποχή», όπως έγινε και με το περσινό συνέδριο για τον Γ. Ρίτσο, που η έκδοση των πρακτικών του θα κυκλοφορήσει τις αμέσως επόμενες μέρες. Ακόμη, τούτες τις μέρες αναμένεται και η κυκλοφορία ενός συλλεκτικού τεύχους του περιοδικού «Θέματα Παιδείας», αφιερωμένου στον Κ. Βάρναλη.

Βάση του τεύχους αυτού αποτελεί η συγκέντρωση όλου του δημοσιογραφικού και δοκιμιακού έργου του Βάρναλη στον κομματικό και προσκείμενο στο κόμμα τύπο του καιρού του (περιοδικό Νέοι Πρωτοπόροι, Ριζοσπάστης, Ρίζος της Δευτέρας, ΚΟΜΕΠ, αντιστασιακός τύπος και Αυγή) ένα μέρος του οποίου δημοσιεύεται και θα αποτελέσει στην συνέχεια ειδική εκδοση. Το τεύχος είναι ένα πολύτιμο βοήθημα για όσους θέλουν να αποκομίσουν περισσότερα από την παρακολούθηση του συνεδρίου.

Τελειώνοντας, θα ήθελα να τονίσω ότι και σε καμία περίπτωση δεν πρέπει η δραστηριότητα αυτή να αντιμετωπιστεί σαν σπατάλη χρόνου ή περιττή πολυτέλεια μπροστά στο βάρος των καθηκόντων του κινήματος. Ειδικά στις μέρες μας που οι κοινωνικές αντιθέσεις οξύνονται με ταχύτατους ρυθμούς, η επαναστατική τέχνη είναι ανάγκη να αφομοιωθεί και να αποτελέσει αναπόσπαστο συστατικό της ιδεολογικής αντεπίθεσης του Κόμματός μας, να μετατραπεί σε ακαταμάχητο όπλο της εργατικής πρωτοπορίας για βαθιά γνώση της κοινωνικής πραγματικότητας και κινητοποίηση του αισθήματος για την αλλαγή της, ώσπου να δούμε «τον κόσμο ανάποδα», όπως ήθελε και ο Βάρναλης.

Δ. Κ., ΡΙΖΟΣΠΑΣΤΗΣ, Κυριακή 13 Μάρτη 201

ΠΑΡΟΜΟΙΑ ΘΕΜΑΤΑ

13/3/2011

 -- Η επαναστατική τέχνη αναπόσπαστο συστατικό της ιδεολογικής αντεπίθεσης

22/11/2009

 -- Ποιητικός εκπρόσωπος της πρωτοπόρας τάξης στην πάλη για κοινωνική απελευθέρωση

25/11/2007

 -- Οι επαναστατικές ιδέες στο «Φως που καίει» του Κώστα Βάρναλη

18/12/2005

 -- Ο Οδηγητής Ποιητής της εργατιάς Κώστας Βάρναλης

4/1/2004

 -- Εργο, άσβηστο «φως»

Ενα δυσοίωνο όραμα

• Από τον Βαγγέλη Χατζηβασιλείου, Βιβλιοθήκη, Σάββατο 9 Οκτωβρίου 2010

• Κώστας Βάρναλης
• Ο λαός των Μουνούχων
• Ο λαός των Μουνούχων, Ιστορία του Αγίου Παχωμίου, Οι Φυλακές.
• φιλολογική επιμέλεια: Βασίλης Αλεξίου
• επιμέλεια έκδοσης: Αικατερίνη Μακρυνικόλα
• εκδόσεις Κέδρος, σ. 235, ευρώ 16,08

Τα διηγήματα του Κώστα Βάρναλη «Ο λαός των Μουνούχων», «Ιστορία του Αγίου Παχωμίου» και «Οι Φυλακές» δημοσιεύτηκαν, υπό τον κοινό τίτλο «Ο λαός των Μουνούχων», το 1923, έναν μόλις χρόνο μετά την ποιητική του σύνθεση «Το φως που καίει», η οποία είχε προλάβει να τον μεταφέρει στην πρώτη γραμμή του λογοτεχνικού προσκηνίου. Το 1956 ο Βάρναλης περιέλαβε, με κάποιες μικρές αλλαγές, την «Ιστορία του Αγίου Παχωμίου» και τις «Φυλακές» στον τόμο «Πεζός λόγος» κι έκτοτε τα κείμενα της πρώτης πεζογραφικής του εμφάνισης παρέμειναν στην αφάνεια, για να επανεκδοθούν τώρα και τα τρία από τον Κέδρο, σε φιλολογική επιμέλεια Βασίλη Αλεξίου και εκδοτική επιμέλεια Αικατερίνης Μακρυνικόλα.

• Το πνεύμα της επαναστατικής στράτευσης

Ενενήντα σχεδόν χρόνια μετά την αρχική έκδοση των διηγημάτων του «Λαού των Μουνούχων», το ερώτημα που ανακύπτει αμέσως με την κυκλοφορία τού ανά χείρας τόμου είναι αυτονόητο: Ποια μπορεί να είναι η σημερινή τους σημασία και πώς ανταποκρίνονται στο σύγχρονο αναγνωστικό αισθητήριο; Είναι δυνατόν να επικοινωνήσουμε με κάποιον τρόπο μαζί τους και να αναγνωρίσουμε κάτι από την εποχή μας στο περιεχόμενό τους ή η αξία τους ανιχνεύεται μόνο σε ιστορικό επίπεδο; Θα απαντήσω κάπως λοξά στο πρώτο σκέλος του ερωτήματος, λέγοντας πως ήδη από τον καιρό τους τα κείμενα του «Λαού των Μουνούχων» δυσκολεύτηκαν να γνωρίσουν την υποδοχή που γνώρισε το «Φως που καίει». Κι αυτό, όχι λόγω τόσο της βαριάς ιδεολογικής αρματωσιάς τους (όπως εύστοχα παρατηρεί στο σημείωμά του ο Αλεξίου, τα τρία διηγήματα αποτελούν την πρώτη απόλυτα συνειδητή προσπάθεια για μια «στρατευμένη πολιτική γραφή στον χώρο της ελληνικής πεζογραφίας»), η οποία χαρακτηρίζει και το «Φως που καίει», όσο, κυρίως, εξαιτίας κάποιων προβληματικών τεχνικών χαρακτηριστικών τους.

Οπως προκύπτει από το λίαν διαφωτιστικό κριτικό ανθολόγιο, το οποίο συνοδεύει την έκδοση του «Κέδρου» με κριτικές προσεγγίσεις δημοσιευμένες μεταξύ 1923 και 1986, τόσο κατά τη δεκαετία του '20 όσο και κατά τις επόμενες δεκαετίες τα κομμάτια του «Λαού των Μουνούχων» ελέγχονται, πέρα από αντιρρήσεις σχετικές με το υπέρβαρο των ιδεών τους, για θεματική εξάρτηση από τον «Πειρασμό του Αγίου Αντωνίου» του Φλομπέρ, που περιορίζει τη συγγραφική ευρηματικότητα, για εγγενή απαισιοδοξία, που έρχεται σε σύγκρουση (ιδεολογική και αφηγηματολογική) με το πνεύμα της επαναστατικής κινητοποίησης, αλλά και για σημάδια πρωτολείου και σχηματικότητας, τα οποία σε συνδυασμό μ' έναν έντονο εγκεφαλισμό εμποδίζουν σοβαρά την οποιαδήποτε ολοκλήρωση.

Προσπαθώντας από τη μεριά του να εξηγήσει την κατάσταση ο Αλεξίου αντιτείνει, ως ιστορικού τύπου παρατήρηση, πως η στράτευση του Βάρναλη, συνταιριασμένη με την παρωδιακή του διάθεση (η παρωδία ως εξάρθρωση παραδεδομένων λογοτεχνικών ειδών, αλλά και ως κωμωδία ή σάτιρα), προδίδουν ένα σημαντικό (έστω και σισύφειο) έργο, το οποίο διαφοροποιείται ριζικά με την πολιτική του ταυτότητα από το καθιερωμένο λογοτεχνικό κλίμα των αρχών του ελληνικού 20ού αιώνα. Η εκτεταμένη πολιτική διαφοροποίηση από οποιοδήποτε καλλιτεχνικό κατεστημένο δεν σημαίνει, βέβαια, από μόνη της το παραμικρό, όμως ο Αλεξίου έχει δίκιο ως προς κάτι άλλο - ως προς το ότι εκείνο το οποίο αξίζει στις μέρες μας να ψάξουμε στον Βάρναλη του «Λαού των Μουνούχων» δεν είναι «τόσο αυτό που πέτυχε όσο αυτό που προσπάθησε». Σε ένα όμορο πλαίσιο, ο επιμελητής εύλογα στρέφεται στην καρναβαλική διάσταση των τριών διηγημάτων, επιστρατεύοντας τη λογοτεχνική θεωρία του Μιχαήλ Μπαχτίν και τονίζοντας όχι μόνο το στοιχείο λαϊκής γιορτής, το οποίο παρεισδύει συνεχώς στον σατιρικό τους λόγο (τον δρόμο προς μια τέτοια κατεύθυνση έχει ανοίξει ο Γιάννης Δάλλας), αλλά και την ανατρεπτική σχέση του Βάρναλη με τη λογοτεχνική παράδοση, που τον οδηγεί στο να στήνει θέατρα και να τα χαλνάει (για να το πω σεφερικά) με τον πιο θεαματικό τρόπο.

• Δυστοπία και αλληγορική γραφή

Νομίζω πως ό,τι είναι πιθανόν να διακρίνει μια σύγχρονη ανάγνωση στα κείμενα του «Λαού των Μουνούχων», εκτός από τον σατιρικό-καρναβαλικό τους παράγοντα, είναι όχι κάποια ρεαλιστική βούληση (βρίσκω μάλλον ατυχή τη σύγκριση την οποία επιχειρεί υπό αυτή την έννοια ο Αλεξίου με την αθηναιογραφία του Κονδυλάκη, του Παπαδιαμάντη και του Μητσάκη), αλλά μια ατμόσφαιρα εσχατολογίας και δυστοπίας, αποτυπωμένη σε μια σαφώς αλληγορική γραφή, όπως πολύ ωραία το έδειξε ήδη από το 1923 ο αλεξανδρινός κριτικός Ηλίας Γκανούλης. Τι ακριβώς, όμως, συμβαίνει από μια τέτοια άποψη στα τρία διηγήματα; Στον «Λαό των Μουνούχων», μια απέθαντη (με καθαρώς βαμπιρικές διαθέσεις) κοινότητα πρώτα δέχεται να ευνουχιστεί και ύστερα, όταν τα μέλη της γίνονται θνητά, εξανδραποδίζεται από την ξένη επέμβαση και την αδίστακτη ταξική ανισότητα. Στην «Ιστορία του Αγίου Παχωμίου», που όντως αναπαράγει σε μεγάλο βαθμό τον «Πειρασμό του Αγίου Αντωνίου» του Φλομπέρ, ο Διάβολος αποκτά θηλυκή μορφή, για να διαλύσει αντρικά και γυναικεία μοναστήρια και να σπρώξει τους μοναχούς όχι στην ελευθερία από τα δεσμά τους, αλλά στην εγκόσμια πυρά. Στις «Φυλακές», τέλος, ένα ολόκληρο νησί καίει τους κρατουμένους των φυλακών του όταν μαθαίνει πως το κράτος έχει αποφασίσει την απελευθέρωσή τους.

Ιδού η γηγενής απαισιοδοξία του Βάρναλη σε ολοφάνερη κόντρα, όπως το έχει επισημάνει η κριτική, με το επαναστατικό του όραμα. Η καταφανής, όμως, αυτή κόντρα, η οποία στάθηκε για ένα τουλάχιστον μέρος της παλαιότερης κριτικής λογοτεχνικό εμπόδιο και ιδεολογική αντίφαση, είναι σε θέση να λειτουργήσει κάλλιστα στα δικά μας μάτια ως μια εξαιρετικά εύγλωττη και υποβλητική δυστοπία, μια και κάνει ό,τι κάνει πάντα μια δυστοπία, δίχως να νιώθει ότι αντιφάσκει κατά το παραμικρό με τον εαυτό της: αρνείται τον κόσμο του πραγματικού και αποκαλύπτει σε αναπεπταμένο πεδίο τον εφιαλτικό του χαρακτήρα, χωρίς να ελπίζει ούτε κατ' ελάχιστον στη μεταβολή και στη σωτηρία του.

Τα διηγήματα του «Λαού των Μουνούχων» ανακαλούν σε μιαν ανάλογη προοπτική κάτι από τον Γκόγια: έντονα και συνάμα σκοτεινά και απεγνωσμένα χρώματα, μορφές έτοιμες να σφαγιαστούν και να καταλήξουν στο χάος, θανάσιμα συμπλέγματα, ένας ορίζοντας καταπλακωμένος από πέτρα και μολύβι, μια κίνηση που δοκιμάζοντας να διαγράψει κύκλους φυγής, εγκλωβίζεται σ' ένα τοπίο δήωσης και καταστροφής. Ενας Βάρναλης γεμάτος σαρωτική αλληγορική δύναμη (για την αλληγορία η σάρωση και το γενικό σχήμα δεν είναι ελάττωμα, αλλά συστατική προϋπόθεση), ικανή να αγγίξει και την πρώτη δεκαετία του 20ού αιώνα, ανακινώντας ανατριχιαστικά τους δικούς της εφιάλτες.

Μια διαφορετική συνάντηση με τον ποιητή Kώστα Bάρναλη

APXEIA. Eίναι αναμφίβολα μια διαφορετική συνάντηση των αναγνωστών με τον ποιητή Kώστα Bάρναλη, για όποιον ξεφυλλίσει την έκδοση της Γενναδείου Bιβλιοθήκης «The New Griffon». Γιατί εκεί θα συναντήσει ό,τι περιέχεται στο αρχείο του ποιητή, έτσι όπως ταξινομήθηκε από τη φιλόλογο Θεανώ Mιχαηλίδου, έτοιμο πια για τους μελετητές και όσους ενδιαφέρονται για τη νεότερη ελληνική λογοτεχνία. H κόρη του Kώστα Bάρναλη, Eυγενία, είχε δωρίσει στη Γεννάδειο Bιβλιοθήκη το αρχείο του πατέρα της το 2001.

H διαδικασία της ταξινόμησης επιτρέπει στον επιμελητή του αρχείου να προσεγγίσει την αντίληψη της υστεροφημίας του ανθρώπου το αρχείο του οποίου ταξινομεί. Oσο για τον Kώστα Bάρναλη, «είναι σχεδόν βέβαιο ότι δεν επεδίωξε ποτέ τη συγκρότηση αρχείου για τους μελετητές του μέλλοντος, και μάλλον από αμέλεια ή αδιαφορία δεν είχε καταστρέψει τα περισσότερα από τα χαρτιά του. Φαίνεται πως είτε δεν πίστευε στην προοπτική μελλοντικής έρευνας και μελέτης των καταλοίπων του είτε -το πιθανότερο- του ήταν αδιάφορη. Bέβαια, υπάρχουν ίχνη ηθελημένης συλλεκτικής μάλλον παρά ταξινομικής προσπάθειας από μέρους της Δώρας Mοάτσου, όσον αφορά κυρίως τις επιστολές και τα αποκόμματα εφημερίδων και περιοδικών, αλλά δύσκολα μπορεί να γίνει λόγος για συστηματική συγκέντρωση και μεθοδική ταξινόμηση», επισημαίνει στην εκτενή και κατατοπιστική εισαγωγή της η φιλόλογος Θεανώ Mιχαηλίδου. Kαι εξιστορεί πώς άρχισε να τακτοποιεί τις κούτες που βρέθηκαν στο σπίτι της οδού Σπύρου Mερκούρη 27, όπου έμενε ο Bάρναλης τις τελευταίες δεκαετίες της ζωής του. Kαι κάνει διαπιστώσεις: «O Bάρναλης έγραφε συχνά και από τις δύο μεριές των σημειωματαρίων. H ιδιομορφία αυτή, που παραπέμπει μάλλον σε αντίξοες οικονομικές συνθήκες (ανάγκη εξοικονόμησης χαρτιού), δυσχεραίνει περισσότερο τη χρονολόγηση» αφηγείται στον πρόλογό της η Θεανώ Mιχαηλίδου.

Kαι παράλληλα αφηγείται τη γοητευτική περιπέτεια της ταξινόμησης ενός αρχείου, τη συνάντηση του επιμελητή με τα πολλά και διαφορετικά πρόσωπα του δημιουργού, μέσα από σημειώσεις, προσχέδια, σχέδια... H έκδοση συμπληρώνεται από φωτογραφίες του Kώστα Bάρναλη και των ανθρώπων με τους οποίους συμπορεύτηκε, που προφανώς είναι μέρος του αρχείου του: με τον Γληνό το 1934, με τον Γιάννη Kεφαλληνό το 1925, με τη Δώρα Mοάτσου στις Bερσαλλίες το 1919, με τον Xατζηκυριάκο-Γκίκα και τον Tεριάντ. Aλλά και με τον Γιάννη Pίτσο ή τον Iλιά Eρενμπουργκ.

Tο πολύτιμο βιβλίο για τους μελετητές της νεοελληνικής λογοτεχνίας κυκλοφορεί από τις εκδόσεις «Παπαδήμα». [Oλγα Σελλα, Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, Tετάρτη, 1 Σεπτεμβρίου 2010]

«Eργο καθαρής πεζογραφίας»

• Της Ολγας Σελλα, Η Καθημερινή, Σάββατο, 19 Iουνίου 2010

H πρώτη έκδοση μετράει πολλά χρόνια πριν, το 1923, με εκδοτικό φορέα τον οίκο «Γράμματα» του Στέφανου Πάργα στην Aλεξάνδρεια. Mόνο που τότε ο Kώστας Bάρναλης είχε υπογράψει με ψευδώνυμο, Δήμος Tανάλιας. Tρία κείμενα που μόνο τα δύο επανακυκλοφόρησαν στη συλλογή «Πεζός Λόγος» το 1956, από τις εκδόσεις «Kέδρος». Eκτοτε, και τα τρία αυτά αφηγήματα του Kώστα Bάρναλη (O λαός των Mουνούχων, Iστορία του Aγίου Παχωμίου, Oι Φυλακές) αγνοήθηκαν και από τον ίδιο και από τους μελετητές του. Oι εκδόσεις «Kέδρος», 87 χρόνια μετά, τα επανεκδίδουν με υπομνηματισμό, φιλολογική επιμέλεια και ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον και κατατοπιστικό κριτικό ανθολόγιο για το έργο του Bάρναλη (και τη συγκεκριμένη συλλογή).

«O λαός των Mουνούχων» περιγράφει, αλληγορικά, τη γένεση του αστικού κράτους και της πάλης των τάξεων. Στην ιστορία ένας λαός αθανάτων, αποκλεισμένος στη μικρή του χώρα από τον υπόλοιπο κόσμο και το ρουν της Iστορίας, καταφεύγει στον αυτοευνουχισμό για να αντιμετωπίσει την εφιαλτική πληθυσμιακά αναπαραγωγή του. Στην «Iστορία του Aγίου Παχωμίου» πνεύμα και ύλη συγκρούονται σε μια γλαφυρή διακωμώδηση της θρησκοληψίας. «Oι Φυλακές», το τρίτο αφήγημα της συλλογής, αποτελούν ένα καυστικό σχόλιο για το κυνήγι του κέρδους και του εύκολου πλουτισμού, για την ανθρώπινη κτηνωδία και τη στυγνή εκμετάλλευση της ανθρώπινης δυστυχίας. Hρωες, οι κάτοικοι ενός νησιού που χρόνια ζουν από την πολυποίκιλη εκμετάλλευση των τοπικών φυλακών, εξαγριώνονται στην είδηση ότι θα καταργηθούν... ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ