Ο Γιάννης Ψυχάρης,το «Ταξίδι» του και το κίνημα του Δημοτικισμού

https://www.timesnews.gr/

Ο Γιάννης Ψυχάρης (Οδησσός, 15 Μαΐου 1854 – 29 Σεπτεμβρίου 1929) ήταν φιλόλογος και λογοτέχνης, συγγραφέας, καθηγητής της Ελληνικής γλώσσας στο Παρίσι, γνωστός για τον ρόλο του στο κίνημα του Δημοτικισμού και τον αγώνα του για την καθιέρωση της Δημοτικής σε επίσημη γλώσσα του ελληνικού κράτους. Σημαντικότατο έργο του το πεζογράφημα Το ταξίδι μου, γραμμένο με ιδιαίτερη προσοχή με τους μέχρι τότε αδημοσίευτους κανόνες της δημοτικής γλώσσας, το οποίο έλαβε ευρύτατη δημοσιότητα, αλλά και αρνητική κριτική από τους υποστηρικτές της καθαρεύουσας.

Γιάννης Ψυχάρης: O δημοτικιστής και ο άνθρωπος μέσα από το αρχείο του

Κάθε σεντούκι με προσωπικά αντικείμενα όταν ανοίγει αφηγείται μια ολόκληρη ζωή. Πολλώ μάλλον όταν πρόκειται για δύο μπαούλα και δεκαεννέα μεγάλα χαρτοκιβώτια που φτάνουν στην Ελλάδα συσκευασμένα από το Παρίσι το 1924 και κλείνουν μέσα, στις λεπτομέρειές της, τη ζωή του γλωσσολόγου Γιάννη Ψυχάρη (1854-1929). 

Τα πολλά πρόσωπα του ανθρώπου που σήμερα είναι κυρίως γνωστός ως ο πρωτεργάτης του δημοτικισμού, ως το μυθικό σύμβολο στον αγώνα του γλωσσικού ζητήματος που με το έργο του «Το ταξίδι μου» (1888) συνέβαλε στην επικράτηση της δημοτικής γλώσσας στην πεζογραφία, παρέλασαν στη συνεδριακή αίθουσα της Βουλής στη λεωφόρο Αμαλίας όπου το βράδυ της Τρίτης έγινε η παρουσίαση του Αρχείου Ψυχάρη με την ευκαιρία της ολοκλήρωσης της ταξινόμησής του και της διάθεσής του στο κοινό και στους ερευνητές. 

Ο μαχητικός δημοτικιστής ήταν επίσης ο πατέρας που έχασε δυο γιούς στον Α΄ Παγκόσμιο πόλεμο. Ηταν ένας διαβητικός με μόνιμα προβλήματα υγείας αλλά με λατρεία για το κακάο και τα μικρά γλυκίσματα. Ενας συγγραφέας που επιθυμούσε ένα βραβείο Νομπέλ. Ενας άνδρας που, όπως ομολογεί, ερωτεύτηκε 46 φορές –επτά από αυτές θανάσιμα– και χώρισε την πρώτη του σύζυγο Νοεμί, την κόρη του γάλλου φιλοσόφου Ερνέστου Ρενάν, προκειμένου να παντρευτεί την πολύ νεότερή του Ιρέν Μπομ. Ηταν ένας Ελληνας της Διασποράς και ένας γάλλος διανοούμενος, ένας αγωνιστής, ένας ερευνητής και ένας δάσκαλος, που έζησε στο σταυροδρόμι μεταξύ Ανατολής και Δύσης, Ελλάδας-Γαλλίας, 19^ου-20ού αιώνα, επιστήμης και λογοτεχνίας. 

Το Αρχείο Ψυχάρη περιλαμβάνει περίπου 150.000 φύλλα (αλληλογραφία, χειρόγραφα και δακτυλόγραφα έργων του, αποκόμματα Τύπου και ποικίλα ντοκουμέντα προσωπικά, οικονομικά κ.ά.). Αφορούν τη περίοδο από το 1840 ως το 1929 και έφτασαν στην Ελλάδα μαζί με τους τόμους της Βιβλιοθήκης Ψυχάρη (την οποία αγόρασε ο Εμμανουήλ Μπενάκης το 1924, ενόσω ζούσε ο Ψυχάρης, και δώρισε στη Βουλή των Ελλήνων) ή αποτελούν δωρεά της συζύγου του Ιρέν Μπομ. Η ανασυγκρότηση και η ηλεκτρονική καταγραφή του Αρχείου άρχισε το 2006. Επιθυμία του Ψυχάρη ήταν, όπως όριζε στη διαθήκη του, το Αρχείο του να καταλήξει στην Ελλάδα και να ανοιχτεί πενήντα χρόνια μετά τον θάνατό του. Αν και το Αρχείο γίνεται καθυστερημένα ανοιχτό στην έρευνα, η μελέτη του, όπως επισήμανε η ιστορικός Ευτυχία Λιάτα, υπεύθυνη της ομάδας που ανέλαβε την ανασυγκρότηση του Αρχείου, θα φωτίσει άγνωστες πτυχές και θα προσφέρει νέες προσεγγίσεις στο έργο του Ψυχάρη. Η αλληλογραφία –«με τους πάντες»– και τα αποκόμματα Τύπου είναι πολύτιμα τόσο για τους βιογράφους, καθώς μαρτυρούν τη δραστηριότητα του Ψυχάρη σε μια έντονη περίοδο της ευρωπαϊκής ιστορίας, αλλά και για τους ιστορικούς, διότι προσφέρουν τεκμήρια για την ελληνική αλλά και για την ευρωπαϊκή ιστορία (πολλά για την υπόθεση Ντρέιφους).

Στη διάρκεια της εκδήλωσης, διαγράφηκε στις ανακοινώσεις των ομιλητών, όλη η ιστορία του γλωσσικού ζητήματος. Σήμερα όμως που το γλωσσικό ζήτημα δεν είναι επίκαιρο, ποιο μπορεί να είναι το ενδιαφέρον για τον πρωτεργάτη του μαχητικού δημοτικισμού Γιάννη Ψυχάρη; αναρωτήθηκε ο ιστορικός της εκπαίδευσης Αλέξης Δημαράς. Την απάντηση έδωσε ο ίδιος: «Η ειρωνεία και η θυμοσοφία του αξίζει, στις μέρες μας, να μείνουν ως αντίδοτο στην αλαζονεία των ηγετών».

Η Βιβλιοθήκη Ψυχάρη, περίπου 34.000 τόμοι, στεγάζεται προσωρινά στο κτίριο της Βιβλιοθήκης της Βουλής στο πρώην Καπνεργοστάσιο στην οδό Λένορμαν, ενώ το Αρχείο Ψυχάρη φυλάσσεται στην Κεντρική Βιβλιοθήκη στο Μέγαρο της Βουλής.

• Ας είναι καλά οι δούλες

«Περνώ γι’ αντάρτης, παναστατικός, αναρχικός στο δημόσιο και θαρρώ πώς δεν είναι διόλου σωστό. Για να πειστήτε και σεις που με διαβάζετε, θέλω σήμερα να σας διηγηθώ πώς έμαθα τη μητρική μας τη γλώσσα. Δε γνώρισα τη μάννα μου. Πέθανε όταν είμουνε δεκοχτώ μηνώ μωρουδάκι …. Γεννήθηκα στη Ρουσσία και πρωτόκλαψα ρούσσικα. Ρούσσικα πρωτομίλησα … Στην Πόλη ο πατέρας μού έμαθε τα γαλλικά. Πού τολοιπόν έμαθα τα ρωμαίικα; … Τάμαθα στο σπίτι μας του Γαλατά ή στης Πρίγκιπος το ξοχικό μας, τάμαθα με τα δουλικά, που ο Θεός και η ψυχή τους! Ας είναι καλά οι δούλες, οι πλύστρες, οι ράφτρες, οι μπαξεβάνηδες, οι μαγέροι…»

 

Από το κείμενο «Αντάρτης (από τη ζωή μου)», που τυπώθηκε από χειρόγραφο του Αρχείου Ψυχάρη, με την ευκαιρία της ολοκλήρωσης της ταξινόμησής του.

• Διαβάστε περισσότερα: http://www.tovima.gr/default.asp?pid=2&ct=4&artId=373324&dt=16/12/2010#ixzz18Lbk4e1I

Ανέκδοτος Ψυχάρης

Από τη Μ. Θεοδοσοπούλου

• Ψυχάρης, Η νίκη του πόνου και της αγάπης, εισαγωγή-επιμέλεια έκδοσης: Γεωργία Πατερίδου. Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών, σ. 206, 18,81 ευρώ

Εκ πρώτης όψεως, φαίνεται παράξενο να δημοσιοποιούνται ακόμη σήμερα «ευρήματα» της γενιάς του 1880. Ιδιαίτερα όταν δεν πρόκειται για έργα κάποιου ελάσσονος εκπροσώπου της, αλλά για λανθάνον διήγημα Παπαδιαμάντη ή για καταχωνιασμένο μυθιστόρημα Ψυχάρη. Το μόνο που αποδεικνύουν παρόμοια «ευρήματα» είναι η ολιγωρία των φιλολόγων. Βιβλιογραφίες, τακτοποίηση αρχείων, συγκεντρωτικές εκδόσεις συνιστούν μια «κουζινική», την οποία οι νεότεροι φιλόλογοι αντιμετωπίζουν μάλλον με υπεροψία, διακατεχόμενοι από τη γενικότερη τάση προς τις θεωρητικές ενασχολήσεις. Οπως και να έχει, το νεοφανές μυθιστόρημα του Ψυχάρη εντοπίστηκε το 2003 από τη Γεωργία Πατερίδου, ενόσω ολοκλήρωνε στο Πανεπιστήμιο του Μπίρμιγχαμ διδακτορική διατριβή για τα μυθιστορήματα του Ψυχάρη κι έκανε στην Αθήνα ένα τελικό τσεκάρισμα του Αρχείου του. Φαίνεται ότι το «εύρημα» δεν αξιολογήθηκε δεόντως, δεδομένου ότι δεν έγινε κάποια δημοσίευση, πέραν της αναφοράς του στην εκπονούμενη, τότε, διατριβή. Παρεμπιπτόντως, η ίδια σχετική αδιαφορία είχε επιδειχθεί πριν από δύο χρόνια και για ένα παπαδιαμάντειο «εύρημα». Το μυθιστόρημα του Ψυχάρη εκδόθηκε έξι χρόνια μετά τον εντοπισμό του, λίγο πριν συμπληρωθεί αιώνας, αφότου εκείνος είχε βάλει τελεία στο χειρόγραφο που βασάνιζε τουλάχιστον μία επταετία. «Σαββάτο, 16 του Μάη, 7 το βράδυ, 1914», σημειώνει στο τέλος, προσθέτοντας, «θα είναι αρχινημένο από το 1907· πρέπει να ερεβνηθεί». Ο Ψυχάρης σχεδίαζε την άμεση έκδοσή του, όπως δείχνει η σελίδα τίτλου, που είχε ετοιμάσει, με μότο από τη «Θεία Κωμωδία» του Δάντη, καθώς το συνήθιζε, και χρόνο έκδοσης το 1914.

Την έκδοση, προφανώς, τη ματαίωσε η κήρυξη του Πολέμου, που ανέκοψε και την περιοδεία του στα Επτάνησα, την οποία θα πρέπει να ξεκίνησε μετά την ολοκλήρωση του μυθιστορήματος. Σε εκείνον τον Πόλεμο, ο Ψυχάρης έχασε τους δύο γιους του, τον πρώτο, μάλιστα, τον ποιητή Ερνέστο Ψυχάρη, τριάντα ενός ετών, στο ξεκίνημα των εχθροπραξιών, στις 22 Αυγούστου 1914. Μένει ζητούμενο, γιατί δεν το εξέδωσε στα υπολειπόμενα 15 χρόνια της ζωής του. Πολλοί παράγοντες μπορεί να λειτούργησαν ανασταλτικά, όπως το κατά πόσον η υπόθεση στηρίζεται σε προσωπικές εμπειρίες του συγγραφέα και οι ηρωίδες εμπνέονται από τις γυναίκες της ζωής του. Δεδομένου, μάλιστα, ότι με το συγκεκριμένο μυθιστόρημα ασχολήθηκε πιο εντατικά, σύμφωνα με την καταληκτική σημείωση, το καλοκαίρι του 1913. Δηλαδή, μια μεταβατική για «τα ψυχοφυσιολογικά του» περίοδο, καθώς βρισκόταν μεταξύ διαζυγίου και δεύτερου γάμου. Ισως, πάλι, ο Ψυχάρης των τελευταίων χρόνων να απείχε πολύ από εκείνον του 1893, που έδινε στην Αθήνα, τη παρουσία των Βασιλέων, διάλεξη για το Φιλί και σχεδίαζε με τον φίλο του Αργύρη Εφταλιώτη να μαζέψουν «πονηρά» ποιήματα στο «βιβλίο της ψ. και του μ».

Δεν γνωρίζουμε πόσο ενδιαφέρον προκαλεί σήμερα «Το Ταξίδι μου» ή «Τ' όνειρο του Γιαννίρη». Πάντως, το λανθάνον μυθιστόρημα του Ψυχάρη, γραμμένο σε μια γλώσσα περισσότερο φιλική από εκείνη των πρώτων βιβλίων του, είναι ένα από τα αισθησιακότερα μυθιστορήματά του. Είμαστε πεπεισμένοι ότι όποιος το πιάσει στα χέρια του θα το διαβάσει απνευστί, για να χρησιμοποιήσουμε τη δημοσιογραφική φρασεολογία. Τουλάχιστον εκείνη η μερίδα των αναγνωστών που ενθουσιάστηκαν με τον «Μεγάλο Ανατολικό» του Ανδρέα Εμπειρίκου. Κι εδώ δεν αναφερόμαστε στην ελευθεριότητα των σχέσεων που περιγράφονται, αλλά στις ατελείωτες στρατηγικές και τα κόλπα που μηχανεύεται ο ώριμος άντρας, όταν «λιμπίζεται» μια μικρή. Ιδιαίτερα, όμως, στη γλαφυρότητα της γλώσσας, όταν αραδιάζει χαϊδευτικά για το ποθητό θηλυκό, από τα ακροδάχτυλά του μέχρι τα «στηθάκια» του. Θα λέγαμε πως δύο λάτρεις της γυναίκας, ένας δημοτικιστής και ένας καθαρευουσιάνος, συναγωνίζονται σε λυρικό οίστρο.[...] ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ

• Βιβλιοθήκη, Παρασκευή 19 Μαρτίου 2010

Άγνωστο μυθιστόρημα του Ψυχάρη εξέδωσε το ΑΠΘ

Ένα άγνωστο μυθιστόρημα του Ψυχάρη και μία μελέτη για τη μορφολογία των τουρκικών δανείων της ελληνικής γλώσσας, εξέδωσε τον τελευταίο μήνα το Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών του ΑΠΘ, το κληροδότημα που άφησε ο φιλόλογος, γλωσσολόγος και διανοούμενος, Μανώλης Τριανταφυλλίδης, πριν από πενήντα χρόνια.

Το Ινστιτούτο ιδρύθηκε το 1959, κατόπιν κληροδότηματος που άφησε ο ίδιος ο Τριανταφυλλίδης, με στόχο την καλλιέργεια και αξιοποίηση της δημοτικής γλώσσας, την έκδοση βιβλίων και την προαγωγή της παιδείας γενικότερα.

Με αφορμή τη συμπλήρωση, φέτος, 50 χρόνων λειτουργίας του, το Ινστιτούτο και η πρυτανεία του ΑΠΘ διοργανώνουν αύριο, Σάββατο 21 Νοεμβρίου, εκδήλωση στην αίθουσα τελετών της παλιάς Φιλοσοφικής Σχολής του ΑΠΘ.

Πριν από μία εβδομάδα, το Ινστιτούτο εξέδωσε το μυθιστόρημα του Ψυχάρη «Η νίκη του πόνου και της αγάπης», που βρέθηκε χειρόγραφο στη Βιβλιοθήκη της Βουλής. Η συγγραφή του ολοκληρώθηκε το 1914, όταν ο Ψυχάρης έκλεινε την έκτη δεκαετία της ζωής του, αποπνέει νεανική ορμή, με το προκλητικό ερωτικό θέμα του και την αμεσότητα της αφήγησης. Καμία όμως από τις επιλογές αυτές δεν μπορεί να θεωρηθεί έκπληξη από έναν συγγραφέα που, όπως δήλωνε ο ίδιος, ερωτεύτηκε σαράντα έξι φορές, από τις οποίες εφτά «θανάσιμα».

Με φόντο δύο κοσμοπολίτικα κέντρα, δύο διαφορετικά κοινωνικά, γλωσσικά και πολιτισμικά πεδία, την Κωνσταντινούπολη και το Παρίσι και μέσα από δύο αδέρφια με ανόμοια νοοτροπία και ψυχοσύνθεση, ο συγγραφέας διερευνά την ερωτική συμπεριφορά ως μέρος της διαφορετικής ταυτότητας του Δυτικοευρωπαίου και του Ανατολίτη. Γραμμένο με το προσωπικό ύφος, για το οποίο τόσες φορές κατακρίθηκε ο Ψυχάρης, το έργο παρουσιάζεται ως μια μορφή αυτοβιογραφίας, ένα είδος ψευδο-ημερολογίου ή σημειωματάριου σκέψεων.

Η δεύτερη έκδοση αφορά τη «Μορφολογία των τουρκικών δανείων της ελληνικής γλώσσας» του Παναγιώτη Κυρανούδη (μοναχός Κοσμάς Σιμωνοπετρίτης) και το βιβλίο φιλοδοξεί να καλύψει υπαρκτά κενά στην έρευνα των τουρκισμών της ελληνικής, έχοντας δύο βασικούς ερευνητικούς στόχους: τη μελέτη της μορφολογικής προσαρμογής τους και την περιγραφή των δάνειων τουρκικών παραγωγικών μορφημάτων.

Η έρευνα αφορά γλωσσικό υλικό της ελληνικής και της τουρκικής, που εκτείνεται στους περίπου οκτώ αιώνες των ελληνοτουρκικών επαφών. Η διαδιαλεκτική έρευνα αφορά κυρίως τους τουρκισμούς των βόρειων ιδιωμάτων και της ποντιακής. Η μελέτη των δάνειων τουρκικών μορφημάτων συσχετίζεται με τη χρήση της γλώσσας από διάφορες κοινωνικές ομάδες, που καθορίζονται με βάση χαρακτηριστικά, όπως το φύλο, η κοινωνική τάξη, η ηλικία, η μόρφωση, η καταγωγή κλπ.

Σύμφωνα με τον επίκουρο καθηγητή Γλωσσολογίας και διευθυντή του Ινστιτούτου Νεοελληνικών Σπουδών του ΑΠΘ, Γιώργο Παπαναστασίου, προετοιμάζονται δύο συλλογικοί τόμοι «Νεοελληνικές διάλεκτοι» και «Αρχαίες ελληνικές διάλεκτοι», ο πρώτος εκ των οποίων πρόκειται να κυκλοφορήσει το 2010.

Στο Ίδρυμα υλοποιείται, επίσης, ένα ερευνητικό πρόγραμμα, στόχος του οποίου είναι η δημιουργία ενός corpus φυσικού προφορικού λόγου για την ελληνική γλώσσα, που αυτή τη στιγμή περιλαμβάνει συνομιλίες σε φιλικές παρέες, τηλεφωνικές συνδιαλέξεις, τηλεοπτικά δελτία ειδήσεων κ.ά.

Με τον τρόπο αυτό προωθείται -μεταξύ άλλων- η λεξικογραφική δραστηριότητα, η διαχρονική μελέτη της ελληνικής γλώσσας, η αντιπαραθετική της μελέτη, η διδασκαλία της ως ξένης κ.ά. [με πληροφορίες από ΑΠΕ- ΜΠΕ]

Επιστολή Ψυχάρη προς Καλομοίρη στο σφυρί

• Χειρόγραφα του συγγραφέα του «Ταξιδιού» Γιάννη Ψυχάρη (1854-1929) και του μουσικοσυνθέτη του «Πρωτομάστορα» και του «Δαχτυλιδιού της μάνας» Μανώλη Καλομοίρη (1883-1962) δύσκολα ανακαλύπτονται. Ενα επιστολικό δελτάριο του Ψυχάρη προς τον Καλομοίρη θα δημοπρατηθεί σήμερα και αύριο (7 μ.μ.), στην 94η Δημοπρασία Σπανίων Βιβλίων Ελλήνων Βιβλιοφίλων, που οργανώνει η «Βιβλιοφιλία» του Κώστα Σπανού (Ενωση Ανταποκριτών Ξένου Τύπου, Ακαδημίας 23). Συνολικά θα «βγουν στο σφυρί» 1.103 βιβλία.

• Η επιστολή με χρονολογική ένδειξη «10 του Φλεβάρη 1909», αποστέλλεται από το Παρίσι στο Χάρκοβο. Ο Γιάννης Ψυχάρης έχει ήδη διαδεχθεί από το 1904 τον Εμίλ Λεγκράν στη Διεύθυνση της Σχολής Ανατολικών Γλωσσών. Ο Μανώλης Καλομοίρης, μετά τις μουσικές σπουδές του στη Βιέννη έχει εγκατασταθεί στο Χάρκοβο της Ουκρανίας (1906-1910), όπου διδάσκει πιάνο. Η επιστολή διαθέτει παιχνιδιάρικο ύφος, καθώς αφαιρεί το γράμμα «μ» από τις λέξεις συμφωνία και σύμφωνος. Ετσι, οι δύο λέξεις «αποσυντονίζονται» νοηματικά και ακούγονται ως συφωνία και σύφωνος. Η επιστολή είναι κατεστραμμένη στο πάνω και στο κάτω αριστερό μέρος, γιατί κάποιος έκοψε τα γαλλικά γραμματόσημα. Ολόκληρο το κείμενο του δελτάριου:

• «10 του Φλεβάρη 1909, Φίλε Καλομοίρη, Βιαστικά- επειδή το χειμώνα δεν αδειάζω να γράφω γράμματα. Βέβαια πως το μ της συμφωνία μεγάλη αμαρτία δεν είναι' μα πιο σωστό, χωρίς μ, αφού αφτό μόλις ακούγεται και αφού λέμε σύφωνος, συφωνία. Λοιπόν και για τη συνείδηση, που λες πιο αναπαφτικό. Το γράμμα του δασκάλου* θα το κρατήσω α μου το δώσει την άδεια, επειδή θα πω κιόλας στο ερχόμενο τόμο "Ρ.κ.Μ." **, Ε', 2 μέρος, να δημοσιεύσω ένα δύο από κείνα που λέει- δίχως εννοείται να πω τ' όνομά του. Κι' από το δικό σου σκόπελο να βάλω την αρχή, α δε σου κακοφαίνεται. ...δικός σου Ψυχάρης».

Το * είναι πιθανότατα ο ποιητής Κωστής Παλαμάς, ενώ το ** το βιβλίο του Ψυχάρη «Ρόδα και Μήλα».

• ΒΑΣΙΛΗΣ ΚΑΛΑΜΑΡΑΣ, ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ - 19/03/2009