Η ΙΟΥΛΙΤΑ ΗΛΙΟΠΟΥΛΟΥ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΙΟΝΑΤΟΣ

Της ποιήτριας Ιουλίτας Ηλιοπούλου 

Αυθεντική καλλιτέχνις! Μια σπάνια περίπτωση γυναίκας δημιουργού. Με βαθιά φωνή και ευαισθησία, με πηγαίο μουσικό ένστικτο, με νοημοσύνη ποιητική, η Αγγελική Ιονάτος ήξερε να βιώνει τη βαθύτερη αλήθεια της ζωής μέσα από την τέχνη, μέσα από την αξεχώριστη σύζευξη ποίησης και μουσικής. 

Δεν ξέρω αν κάποτε ακροβατούσε στη ζωή, ξέρω όμως πως πάντα πατούσε στέρεα πάνω στην σκηνή, όπου με αφάνταστη ενέργεια και γοητεία ξαναγεννούσε τον κόσμο, τον κόσμο της. Πίσω από μια κιθάρα που ήξερε αλλιώς να χορδίζει, να την κάνει αλλιώς να μιλά, μια πάλλουσα χορδή η ίδια, μια φωνή απ’ το βάθος των αισθημάτων, πυροδοτούσε τις λέξεις της με την τόλμη του πρωτόπλαστου, του άναρχου, του παιδιού, που από ένστικτο μιλά αλήθεια. Συνέθετε μουσική με τον αρχέγονο τρόπο του αιμάτινου παλμού, με τον ρυθμό της ψυχικής έντασης, με τις επαναλήψεις της επιθυμίας. 

Συνέθετε μουσική, μια μουσική των λέξεων που πρόφερε σαν για πρώτη φορά, μια σωματική μουσική για το πιο ιδανικό γι’ αυτήν όργανο, την φωνή της. Και η κιθάρα; Η κιθάρα ήταν αυτή που έδινε στο μικρό της δέμας το μέγεθος του ουρανού, η βάρκα που την πήγαινε στο βαθύ μπλε της ανοιχτής θαλάσσης. 

Τελευταία μας συνάντηση στο σπίτι της, στο Παρίσι, πριν από τέσσερα χρόνια, ένα μικρό διαμέρισμα με εξωτερικά πολλές κλειστές πόρτες. Τώρα, τις άνοιξε όλες. 

Καλό ταξίδι, Αγγελική.

Book Press

Η Αγγελική Ιονάτου, τραγουδοποιός, τραγουδίστρια και κιθαρίστρια που έκανε καριέρα ως Angélique Ionatos και αγαπήθηκε πολύ, ιδίως στην Γαλλία όπου έζησε πάνω από τρεις δεκαετίες, πέθανε σε ηλικία 67 ετών.

"Ετσι κοιμάται ολόγυμνη μέσα στις άσπρες κερασιές μια τρυφερή μου αγάπη, ένα κορίτσι αμάραντο σα μυγδαλιάς κλωνάρι..."

Αμοργός, Ίκαρος 1997

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου

Η Αμοργός, έργο 46 (1970 - 1987) του Μάνου Χατζιδάκι, είναι μια καντάτα βασισμένη στο ομώνυμο ποίημα του Νίκου Γκάτσου, για μια γυναικεία φωνή, δυο ανδρικές, μικτή χορωδία και συμφωνική ορχήστρα.

H μουσική σχέση του Μάνου Xατζιδάκι μ' αυτό το μοναδικό ποίημα του Γκάτσου δεν θα μπορούσε να ερμηνευθεί παρά μόνο μέσω της σχέσης του με τον Nίκο Γκάτσο, σχέσης πολυετούς, βαθιάς, σχέσης ζωής. Όταν πρωτογνωρίστηκαν, ο Χατζιδάκις ήταν δεκαεπτά ετών και ο Γκάτσος εικοσιοκτώ. 

Παρά το γεγονός ότι ο Χατζιδάκις απέφυγε, από πεποίθηση,  - με λίγες εξαιρέσεις - τη μελοποίηση ποιητικών έργων, ασχολήθηκε με την Αμοργό, την οποία θεωρούσε "ένα ελληνικό ποίημα, με χρήση κάποιων υπερρεαλιστικών στοιχείων, τα οποία όμως υπάρχουν στην ίδια την ελληνική παράδοση. Γι αυτό και ο Γκάτσος δεν δυσκολεύτηκε να τα μεταφέρει στο νεοελληνικό τραγούδι, δίνοντας μια καινούργια αίσθηση, αλλά στην ουσία επαναφέροντας τα διαχρονικά στοιχεία που περιείχε η ελληνική παράδοση".

Παρά την μακρόχρονη σχέση του με το ποίημα και τις επανειλημμένες εξαγγελίες ολοκλήρωσης του, στην πράξη ο Χατζιδάκις αφιερώθηκε αποκλειστικά στη σύνθεσή του σε δύο συγκεκριμένες χρονικές περιόδους:

H πρώτη ήταν το καλοκαίρι του 1972 στη Nέα Yόρκη, λίγο πριν την επιστροφή του στην Eλλάδα. Στην πρώτη εκείνη μορφή του έργου προβλέπονταν αφηγηματικά μέρη ανάμεσα στα τραγούδια, με τον Aλέξη Mινωτή ως αφηγητή, και τον Δημήτρη Χορν στο ρόλο του Βυζαντινού χρονογράφου.

Δεκαπέντε χρόνια μετά, το 1986 γράφει το Πόσο πολύ σ’ αγάπησα, και σχεδιάζει κάποιες μελωδίες για μερικούς από τούς τελευταίους στίχους του ποιήματος: Xρόνια και χρόνια πάλεψα. Tον Mάιο και τον Iούνιο του 1987 καταπιάνεται για τελευταία φορά με το έργο. 

Το 1981, καλεί τον Νίκο Κυπουργό από το Παρίσι να αναλάβει την ενορχήστρωση του έργου, υπό την καθοδήγησή του, ώστε εκείνος να αφοσιωθεί αποκλειστικά στην ολοκλήρωση της μελοποίησης, εν όψει της επικείμενης εκτέλεσης του έργου στα πλαίσια του Mουσικού Aυγούστου στο Hράκλειο Kρήτης. Tελικά, υπό την πίεση του χρόνου, στην Kρήτη αρκέστηκε να παρουσιάσει έξι από τα τραγούδια που ήδη είχε συνθέσει στην Aμερική, για φωνή (Σπύρος Σακκάς) και πιάνο (ο ίδιος ο Χατζιδάκις). 
Να σημειώσουμε εδώ ότι στην πρώτη μορφή του έργου, όπως την είχε συλλάβει ο Χατζιδάκις, προβλέπονταν δύο τραγουδιστές (ο Σπύρος Σακκάς και η Φλέρυ Nταντωνάκη), χορωδία και «μικρή ομάδα μουσικών». 
Αυτά τα έξι τραγούδια της Αμοργού (για φωνή και πιάνο) τα άκουσα σαν ήμουν νέος φοιτητής από το Γ' Πρόγραμμα, από την εκπομπή του Βασίλη Νικολαϊδη, τα ηχογράφησα - σε μια κασέτα τότε - και τα έκανα κτήμα μου.

Πολύ αργότερα, τo καλοκαίρι του 2003, η Αμοργός παρουσιάστηκε για πρώτη φορά στο Hρώδειο (26 Iουνίου) και κυκλοφόρησε δυο χρόνια μετά από τον Σείριο (σε ενορχήστρωση - αναπροσαρμογή Νίκου Κυπουργού), παραμένοντας ανολοκλήρωτο ως έργο του Χατζιδάκι.

Επιλέγω από την Αμοργό να σας παρουσιάσω το τραγούδι - ποίημα Έτσι κοιμάται ολόγυμνη, το οποίο ανήκει στην ομάδα των πρώτων έξι τραγουδιών που μελοποίησε ο Χατζιδάκις στην Αμερική το 1972. 
Έτσι κοιμάται ολόγυμνη μέσα στις άσπρες κερασιές 
μια τρυφερή μου αγάπη, 
Ένα κορίτσι αμάραντο σα μυγδαλιάς κλωνάρι 
Με το κεφάλι στον αγκώνα της γερτό και την παλάμη 
πάνω στο φλουρί της 
Πάνω στην πρωινή του θαλπωρή όταν σιγά-σιγά σαν 
τον κλέφτη, 
Από το παραθύρι της άνοιξης μπαίνει ο αυγερινός να την 
ξυπνήσει!

 

Το τραγούδι έχει γνωρίσει τρεις επίσημες - ας τις πούμε έτσι - εκτελέσεις και ηχογραφήσεις. Οι δύο ιστορικές!

Μία με τον ίδιο τον Χατζιδάκι να παίζει πιάνο και να τραγουδάει, η οποία περιλαμβάνεται στον δίσκο Μάνος Χατζιδάκις 2000Μ.Χ. Η ερμηνεία του συνθέτη είναι καταλυτικά αυθεντική. Μόνον εδώ, πριν ο Χατζιδάκις αρχίσει να τραγουδάει το Έτσι κοιμάται ολόγυμνη, προτάσσονται σε ρετσιτατίβο οι στίχοι:

Έτσι σ’ ένα πιθάρι βαθύ το σταφύλι ξεραίνεται και στο

καμπαναριό μιας συκιάς κιτρινίζει το μήλο

Έτσι με μια γραβάτα φανταχτερή

Στην τέντα της κληματαριάς το καλοκαίρι ανασαίνει

Με τον Σπύρο Σακκά και τον συνθέτη στο πιάνο από ρεσιτάλ στον Μουσικό Αύγουστο το 1981.

Παραθέτουμε στη συνέχεια ολόκληρο το ρεσιτάλ, από το αρχείο της ΕΡΤ,  όπου και η Αμοργός.

 

Και, τέλος, αυτή του Δώρου Δημοσθένους που περιέχεται στο cd με την Αμοργό που επιμελήθηκε ο Νίκος Κυπουργός.

 

Κι ακόμα, η Αγαθή Δημητρούκα διαβάζει το ποίημα. 

Η καθεμιά από τις εκτελέσεις του τραγουδιού αυτή είναι εντελώς διαφορετική από την άλλη. Τις παραθέτουμε εδώ για να καταλάβει ο καθείς τη δύναμη αυτού του τραγουδιού, που μπορεί να μας συγκινεί με τον βαθύ ερωτισμό του χωρίς να τον…διαλαλεί.
Το τραγούδι στη συνέχεια σε μια εκδοχή για δύο κιθάρες και φωνή: Από τη συναυλία "Νυχτερινός κήπος", με την Αγγελική Ιονάτου και την Κατερίνα Φωτεινάκη. 

Kι ακόμη μία: Η Κατερίνα Φωτεινάκη στην κιθάρα και στο τραγούδι και ο Στάμος Σέμσης στη βιόλα. 

ΑΝΑΧΩΡΗΣΕ ΓΙΑ Τ' ΑΣΤΡΑ Η ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΙΟΝΑΤΟΣ (Angelique Ionatos)

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου

Αναχώρησε για τ' άστρα η Angélique Ionatos, μια σπάνια περίπτωση Eλληνίδας τραγουδοποιού, που ερμήνευε η ίδια με αρχέγονο πάθος τις συνθέσεις της.  

Η Αγγελική Ιονάτου, Ιωαννάτου ή Anqelique Ionatos, έζησε πάνω από τρεις δεκαετίες στη Γαλλία και μελοποίησε και κοινώνησε στο γαλλικό κοινό ελληνική ποίηση. Σαπφώ, Ελύτης, Ρίτσος, Παλαμάς, Σαχτούρης, Βάρναλης, Καβάφης είναι κάποιοι από τους ποιητές που είχε μελοποιήσει, δημιουργώντας τραγούδια τα οποία, πρέπει να σημειώσουμε, ότι τα ερμήνευε στα ελληνικά. 

Ξεχωριστή στιγμή η ερμηνεία της στο έργο του Μίκη Θεοδωράκη, «Μια θάλασσα» σε ποίηση Δήμητρας Μαντά (1994). Το 2004 κυκλοφόρησαν στην Ελλάδα κυκλοφόρησαν δύο δίσκοι της. Ο πρώτος με τον τίτλο «Ανθολογία» περιλαμβάνει μια εκλογή από τη δισκογραφία της που αριθμεί περισσότερους από δεκαπέντε δίσκους, με κεντρικό άξονα, όπως είπαμε, τα μελοποιημένα ποιήματα. Έτσι, στο δίσκο αυτό, συναντάμε ποιήματα των Ελύτη, Σαπφώς, Μαντά, Χουλιαρά, Μορτόγια κ.ά. Το δεύτερο άλμπουμ, το οποίο κυκλοφόρησε την ίδια εποχή και στην Γαλλία, είναι μελοποιήσεις (ποιητικών) αποσπασμάτων από το ημερολόγιο της Μεξικάνας ζωγράφου, Frida Kahlo, σε μουσική και ενορχήστρωση του Christian Boissel. 

Αλλά ήταν μια ανήσυχη φύση και μια παθιασμένη καλλιτέχνις κι έτσι με τον τίτλο «Le soleil sait» («Ξέρει ο ήλιος»), κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Cheyne μια ανθολογία της ποίησης του Οδυσσέα Ελύτη (δίγλωσση), μεταφρασμένη από την ίδια. 

Μετέφραζε χρόνια η Ionatos, αλλά αυτή είναι η πρώτη της μεταφραστική δουλειά που εκτυπώθηκε και κυκλοφόρησε. Και βέβαια δεν είναι η πρώτη φορά που μετέφρασε Ελύτη, αφού στις συναυλίες της πάντα μετέφραζε τους στίχους (και άλλων ελλήνων ποιητών) πριν τους ερμηνεύσει. Άλλωστε, το μεγαλύτερο μέρος της συνθετικής της δουλειάς είναι εμπνευσμένο από την ποίηση του Οδυσσέα Ελύτη και μας είναι γνωστό από τους ψηφιακούς δίσκους που κυκλοφορούν. Όσο για την ανθολογία «Le soleil sait», η συνθέτρια και μεταφράστρια ακολούθησε μια δική της διαδρομή στην επιλογή των έργων, με ποιήματα απ’ όλες σχεδόν τις συλλογές, ήτοι μια Ελυτική ανθολογία.

Ας έχει τις ευχές όλων των ποιητών που αγάπησε και τραγούδησε, αυτή η Μούσα η Ελληνική! 

Παραθέτουμε ένα μεταφραστικό δείγμα από το ΑΞΙΟΝ ΕΣΤΙ

ΑΞΙΟΝ ΕΣΤΙ τὸ φῶς καὶ ἡ πρώτη 

χαραγµένη στὴν πέτρα εὐχὴ τοῦ ἀνθρώπου 

ἡ ἀλκή µὲς στὸ ζῷο που ὁδηγεῖ τὸν ἥλιο 

τὸ φυτό ποὺ κελάηδησε καὶ βγῆκε ἡ µέρα 

Loués soient la lumière et le premier 

vœu de l’homme gravé sur la pierre 

la vigueur dans la bête qui guide le soleil 

la plante qui a chanté pour que le jour se lève

ΕΛΥΤΗΣ ΜΕΤΑΦΡΑΖΟΜΕΝΟΣ ΝΥΝ ΚΑΙ ΑΕΙ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου

Ο ποιητής της Ιδιωτικής Οδού στις γειτονιές του κόσμου! 

Σχεδόν είκοσι χρόνια μετά την αναχώρηση του Οδυσσέα Ελύτη, κυκλοφόρησαν τρεις νέες μεταφράσεις έργων του, στα γαλλικά και στα ιαπωνικά!
Στα ιαπωνικά κυκλοφόρησε μια ανθολογία του ποιητικού έργου του Οδυσσέα Ελύτη, μεταφρασμένη από τον ελληνιστή Chihiro Higashi, καθηγητή του πανεπιστημίου Kokugakuin. Η νέα αυτή έκδοση φτάνει στην ιαπωνική αγορά οκτώ χρόνια μετά την πρώτη, δίγλωσση έκδοση ποιημάτων του Έλληνα Νομπελίστα. Σ’ αυτή την ευρύτερη ανθολόγηση του έργου του Ελύτη, παρουσιάζονται ποιήματα, αποσπάσματα από πεζά κείμενα, αλλά και μια ενδεικτική επιλογή του εικαστικού έργου του ποιητή. Άλλωστε το εξώφυλλο της έκδοσης έχει ένα κολάζ του Ελύτη. 

Στη Γαλλία τώρα, με τον τίτλο «Le soleil sait» («Ξέρει ο ήλιος»), κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Cheyne μια ακόμη ανθολογία της ποίησης του Ελύτη (δίγλωσση), μεταφρασμένη από την Αγγελική Ιονάτος (Angelique Ionatos), την ελληνικής καταγωγής τραγουδίστρια και μουσικό, η οποία είναι ιδιαίτερα δημοφιλής στη Γαλλία. Μεταφράζει χρόνια η Ionatos, αλλά αυτή είναι η πρώτη της μεταφραστική δουλειά που εκτυπώνεται και κυκλοφορεί. Και βέβαια δεν είναι η πρώτη φορά που μεταφράζει Ελύτη, αφού στις συναυλίες της πάντα μεταφράζει τους στίχους (και άλλων ελλήνων ποιητών) πριν τους ερμηνεύσει. Άλλωστε, το μεγαλύτερο μέρος της συνθετικής της δουλειάς είναι εμπνευσμένο από την ποίηση του Οδυσσέα Ελύτη και μας είναι γνωστό από τους ψηφιακούς δίσκους που κυκλοφορούν. Όσο για την ανθολογία «Le soleil sait», η συνθέτρια και μεταφράστρια ακολούθησε μια δική της διαδρομή στην επιλογή των έργων, με ποιήματα απ’ όλες σχεδόν τις συλλογές, ήτοι μια Ελυτική ανθολογία.

Παραθέτουμε ένα μεταφραστικό δείγμα από το ΑΞΙΟΝ ΕΣΤΙ

ΑΞΙΟΝ ΕΣΤΙ τὸ φῶς καὶ ἡ πρώτη 

χαραγµένη στὴν πέτρα εὐχὴ τοῦ ἀνθρώπου 

ἡ ἀλκή µὲς στὸ ζῷο που ὁδηγεῖ τὸν ἥλιο 

τὸ φυτό ποὺ κελάηδησε καὶ βγῆκε ἡ µέρα 

Loués soient la lumière et le premier 

vœu de l’homme gravé sur la pierre 

la vigueur dans la bête qui guide le soleil 

la plante qui a chanté pour que le jour se lève

Τώρα, οι εκδόσεις L’Echoppe έχουν ήδη εκδώσει οκτώ τόμους με πεζά κείμενα του Οδυσσέα Ελύτη. Αυτός που μόλις κυκλοφόρησε είναι ο ένατος και έχει τίτλο «L’Espace de l’Egge» («Σχέδιο για μια εισαγωγή στον χώρο του Αιγαίου» είναι ο τίτλος στο πρωτότυπο). Τη μετάφραση επιμελήθηκε η Malamati Soufarapis, ενώ τα σχέδια υπογράφει η Etel Adnan. Η μεταφράστρια έχει αναλάβει το βάρος της μετάφρασης όλων των τόμων με τα πεζά που εκδίδονται στον γαλλικό εκδοτικό οίκο, κι έχει καταπιαστεί μ’ αυτό το έργο από το 2000. 

Τα έργα του Οδυσσέα Ελύτη έχουν μεταφραστεί σε πολλές γλώσσες. Να θυμίσουμε ότι το πρώτο του ποίημα μεταφράστηκε το 1939, όταν ο Samuel Baud Bovy δημοσίευσε ένα άρθρο για την ελληνική ποίηση στο ελβετικό περιοδικό Formes et Couleurs. 

Και να θυμίσουμε, επίσης, ότι μεγάλο τμήμα του έργου του αποτελούν έργα άλλων που έχουν τη δική του μεταφραστική υπογραφή. Είτε πρόκειται για σκόρπια ποιήματα που μετέφρασε για λογοτεχνικά περιοδικά, είτε για θεατρικά έργα. «Ο κύκλος με την κιμωλία» του Μπέρτολτ Μπρεχτ, ανέβηκε πρόσφατα στο "Παλλάς", ενώ «Οι Δούλες» του Ζαν Ζενέ, παρουσιάστηκαν τον χειμώνα από το Εθνικό Θέατρο. Και τα δύο θεατρικά σε μετάφραση Ελύτη.

Κατά συγκυρία, αυτές τις μέρες βρίσκεται στο Παρίσι η ποιήτρια Ιουλίτα Ηλιοπούλου, προκειμένου να μιλήσει για τον Ελύτη και το έργο του σε διάφορες εκδηλώσεις που οργανώνονται εκεί, από διάφορους φορείς.
Αύριο 10 Ιουνίου θα πραγματοποιηθεί εκδήλωση με τη συμμετοχή και της Angelique Ionatos. Δείτε περισσότερα εδώ. 

Δείτε, επίσης, την παλαιότερη ανάρτησή μας Ο ...ΚΙΝΕΖΟΣ ΕΛΥΤΗΣ.

ΜΕΛΟΠΟΙΗΜΕΝΟΣ ΕΛΥΤΗΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΙΟΝΑΤΟΣ

H Αγγελική Ιονάτος, η οποία μένει μόνιμα στο Παρίσι εδώ και πολλά χρόνια, έχει μελοποιήσει πολύ Ελύτη, μ' ένα δικό της, πρωτότυπο θαρρώ, τρόπο και γι' αυτό παρουσιάζει ξεχωριστό ενδιαφέρον.
Επιλέγω, λοιπόν, αγαπητοί συνοδίτες, τα "Παιχνίδια" (Games) από τον δίσκο της Ιονάτος O erotas. Πρόκειται για δυο στροφές απ' την αρχή των Προσανατολισμών του Ελύτη, με τον τίτλο Του Αιγαίου (ΙΙ)

Παιχνίδια τα νερά
Στα σκιερά περάσματα
Λένε με τα φιλιά τους την αυγή
Που αρχίζει
Ορίζοντας -

Και τ' αγριοπερίστερα ήχο
Δονούνε στη σπηλιά τους
Ξύπνημα γαλανό μες στην πηγή
Της μέρας
Ήλιος -