ΤΟ "ΚΟΝΤΑΚΙΟΝ" ΤΟΥ ΡΩΜΑΝΟΥ ΤΟΥ ΜΕΛΩΔΟΥ ΣΤΗΝ ΚΥΡΙΑΚΗ ΤΩΝ ΑΠΟΚΡΕΩ ΑΠΟ ΤΟΝ ΘΟΔΩΡΟ ΑΝΤΩΝΙΟΥ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου

Ενενήντα χρόνια συμπληρώνονται φέτος από τη γέννηση του μεγάλου συνθέτη Θόδωρου Αντωνίου (1935-2018). Ας θυμηθούμε, λοιπόν, ένα από τα πρώτα και εμβληματικά έργα του. 

Tο 1965, πριν 60 χρόνια, ο αείμνηστος Θόδωρος Αντωνίου συνέθεσε το έργο του Κοντάκιον, σε ποίηση του Ρωμανού του Μελωδού. Ένα έργο εσχατολογικό από κάθε άποψη! 
Το έργο ήταν παραγγελία της Διεθνούς Εταιρίας Χάινριχ Σύτς.

Ο Θ. Αντωνίου επιλέγει να επεξεργαστεί το Κοντάκιον της Μελλούσης Κρίσεως, το οποίο ψάλλουμε στην Εκκλησία την Κυριακή των Απόκρεω, όταν διαβάζεται η περίφημη παραβολή της Δευτέρας Παρουσίας. 

Ὅταν ἔλθῃς ὁ Θεός, ἐπὶ γῆς μετὰ δόξης, καὶ τρέμωσι τὰ σύμπαντα, ποταμὸς δὲ τοῦ πυρὸς πρὸ τοῦ Βήματος ἕλκῃ, καὶ βίβλοι ἀνοίγωνται, καὶ τὰ κρυπτὰ δημοσιεύωνται, τότε ῥῦσαί με, ἐκ τοῦ πυρὸς τοῦ ἀσβέστου, καὶ ἀξίωσον, ἐκ δεξιῶν σου μὲ στῆναι, Κριτὰ δικαιότατε. 
Ακολουθεί ένα κείμενο σχετικό με την Ανάληψη και την μέλλουσα κρίση, που πρέπει να ερευνηθεί ως προς την προέλευσή του, καθώς δεν είναι ο Οίκος του Τριωδίου. Πιθανόν είναι κάποιος άλλος Οίκος του Κοντακίου. Έχει ως εξής:
"Υπό αγγέλων υμνούμενος ανελήλυθε μετά δόξης ο Κύριος, βλεπόντων των μαθητών αυτού. Ούτω προτρεχόντων των αγγέλων ελεύσεται. Ο μεν λιμός μέγας γενήσεται και αρνήσεται και η γη τους καρπούς αυτής. Όλα τα μνήματα σείονται και ανοίγονται ενηχούσης της σάλπιγγος. Έσονται δε τότε άφθαρτοι και αθάνατοι μετ’ ανάστασιν άπαντες. Μη απορρίψης με από του προσώπου σου, Κριτά δικαιότατε."

Το Κοντάκιον, έργο 27 για 5 σολίστ, 5φωνη μικτή χορωδία και έγχορδα παρουσιάστηκε στο Βερολίνο στις 7 Μαϊου 1965. Την επόμενη χρονιά, το 1966, παρουσιάστηκε στην Α' Ελληνική Εβδομάδα Σύγχρονης Μουσικής (14-21 Απριλίου) στο Ζάππειο Μέγαρο στην Αθήνα, από το Μουσικό Τμήμα της Πανεπιστημιακής Φοιτητικής Λέσχης του ΑΠΘ, υπό την διεύθυνση του αείμνηστου Γιάννη Μάντακα. Σε συνέντευξή του στην εφημερίδα "Δράσις" (25 Απριλίου 1966), ο Γ. Μάντακας απαντώντας σε ερώτηση "Πώς σας υπεδέχθη το κοινό;", είπε: 

"Η υποδοχή του κοινού ήταν εξαιρετική για το έργο "Αντιγόνη" του Γ. Παπαϊωάννου, καθώς και το "Κοντάκιο" του Αντωνίου, που κατόπιν επιμονής επαναλάβαμε για δεύτερη φορά". 

Ένα μήνα αργότερα το "Κοντάκιον" παρουσιάστηκε για πρώτη φορά στην Θεσσαλονίκη (16/5), στο Θέατρο της Εταιρείας Μακεδονικών Σπουδών, σε συναυλία του Μουσικού Τμήματος της Πανεπιστημιακής Φοιτητικής Λέσχης, πάντοτε υπό την διεύθυνση του ακάματου Γιάννη Μάντακα. Έγραψε στο πρόγραμμα εκείνης της συναυλίας ο Γ. Μάντακας για το "Κοντάκιον" του Θ. Αντωνίου:

"Το ΚΟΝΤΑΚΙΟΝ έργον 27 του Θόδωρου Αντωνίου γράφτηκε στα 1965 για την Διεθνή Εβδομάδα H. Schütz και πρωτοπαίχθηκε στο Βερολίνο πέρσι το Μάϊο. Αποτελεί μελοποίηση ενός εξαίσιου ύμνου του Ρωμανού του Μελωδού που αναφέρεται στην Δεύτερη Παρουσία. Η χορωδιακή γραφή όπως και των σολίστ σε βυζαντινά πρότυπα κατά ένα ποσοστό, είναι ταυτόχρονα σύγχρονη σε αντίληψη. Τα έγχορδα τονίζουν με νεότροπη γραφή την δραματική υφή του έργου". 

Παραθέτουμε στη συνέχεια ολόκληρο το πρόγραμμα εκείνης της συναυλίας.

   

Το έργο, όμως, παρουσιάστηκε και στο Βέλγιο, τον Αύγουστο του 1967, με την χορωδία του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης υπό τον Γιάννη Μάντακα, ο οποίος - ας σημειωθεί - πέθανε την ίδια ημέρα με τον Θ. Αντωνίου, είκοσι χρόνια πριν (26-12-1998). 

Σύμφωνα με σχετικό δημοσίευμα της εφημερίδας «Θεσσαλονίκη» (18-8-1967):

Ο μουσικοκριτικός της εφημερίδος των Βρυξελλών Λίμπρ Μπελζίκ στο φύλλο της 5ης Αυγούστου σημειώνει: «Ακούσαμε κατόπιν το Κοντάκιον του νεαρού Έλληνα συνθέτη Θ. Αντωνίου. Το έργο, που διηύθυνε ο Έλληνας μαέστρος Γιάννης Μάντακας με εκτελεστές κατά κύριο λόγο την χορωδία του πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, τοποθετείται στην περιοχή της Αβάν Γκαρντ. Φέρνει το νου ένα θέμα σύγχρονο αλλά επίσης και μια παλιά ελληνική τραγωδία. Η παρτιτούρα του Κοντακίου γεμάτη παγίδες, λαμπρά αποδόθηκε από τον Μάντακα και τους εκτελεστές τους». 

Στην «Λε Σουάρ» των Βρυξελλών ο μουσικοκριτικός Ζακ Στεμάν σημειώνει στο φύλλο της 5ης Αυγούστου: «Ένας νεαρός σύγχρονος Έλληνας συνθέτης, ο Θόδωρος Αντωνίου, έκανε την εμφάνισή του στο πρόγραμμα με το «Κοντάκιον», σύνθεση πάνω σε κείμενο Ρωμανού Μελωδού για την δεύτερη παρουσία. Μια μουσική σκληρή, ένα ρετσιτατίβο πολύ ελεύθερο, ηχοχρώματα φωνητικά και οργανικά συχνά παράξενα, συντελούν στο να προκαλέσουν μια ένταση και ένα μεγαλείο. Μουσική εκπληκτική με τον μοντερνισμό της ανάμεσα σε μια ατμόσφαιρα κλασσική, όπου βρισκόμασταν, αυτό το έργο θα άξιζε μια δεύτερη ακρόαση. Το διηύθυνε ο Γ. Μάντακας με τις χορωδίες πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης και Βίλυ Τραίντερ, τα έγχορδα της ραδιοφωνίας του Σάαρ-μπρυκεν και σολίστ την Φάνη Μπαμπούρη – Δελφινοπούλου σοπράνο, Γιούργκεν Κέχελ τενόρο και Τάκη Χασαπίδη βαρύτονο». 

Στην εφημερίδα της Ναμύρ «Βερς Λ’ Αβενίρ», ο μουσικοκριτικός Ζωρς Φάμπρι, μεταξύ άλλων γράφει στο φύλλο της 5ης Αυγούστου: «Υπάρχουν στις σελίδες του Κοντακίου αναμνήσεις πάρα πολύ παλιάς μουσικής. Τεχνικά το έργο παρουσιάζεται σαν μια συσσώρευση παγίδων, εν τούτοις ο μαέστρος Γ. Μάντακας και οι χορωδοί, σολίστ και μουσικοί του τις ξεπέρασαν αυτές τις παγίδες μ’ ένα μπρίο εντυπωσιακό. Πραγματικά, να μια ωραία εργασία!». 

Εδώ παραθέτουμε το ηχητικό ντοκουμέντο της παρουσίασης του έργου στα Δημήτρια του έτους 1976, ευχαριστώντας το ιστορικό, πλέον, Αρχείο Ελλήνων Μουσουργών Θωμά Ταμβάκου, για την ευγενική παραχώρηση.
Στις 20 (και κατά μία διαφορετική εκδοχή - προφανώς από λάθος - του ίδιου έντυπου προγράμματος, στις 13) Οκτωβρίου 1976 στην Ροτόντα της Θεσσαλονίκης, πραγματοποιήθηκε μια ξεχωριστή συναυλία με έργα σύγχρονων ελλήνων συνθετών.
Παρουσιάστηκε, αρχικά, το Βυζαντινό Λειτουργικό Δράμα του 11ου αιώνος «Τρεις Παίδες εν καμίνω» και στη συνέχεια: «Ψαλμός», του Άλκη Μπαλτά, «Φωτώνυμο» του Μιχάλη Αδάμη και «Κοντάκιον» του Θόδωρου Αντωνίου.
Σολίστ σε όλα τα έργα – πλην του «Ψαλμού» του Α. Μπαλτά» - ήταν ο αείμνηστος Λυκούργος Αγγελόπουλος, ο πρώτος ψάλτης που ασχολήθηκε με την σύγχρονη νεοελληνική μουσική και γράφτηκαν έργα ειδικά γι’ αυτόν, κυρίως από τον Μιχάλη Αδάμη.
Ο Λυκούργος Αγγελόπουλος συμμετείχε για μία και μοναδική φορά στο «Κοντάκιον» του Θ. Αντωνίου, ενώ τα υπόλοιπα έργα τα είχε ερμηνεύσει πολλάκις.
Την Πανεπιστημιακή Χορωδία Δωματίου και το οργανικό σύνολο διηύθυνε ο Γιάννης Μάντακας, στον οποίο η νεοελληνική μουσική οφείλει πολλά!

   

Στη συνέχεια το «Κοντάκιον» του Θ. Αντωνίου σε μια μεταγενέστερη εκτέλεση: 
Η Ορχήστρα και η χορωδία της ΕΡΤ, υπό τον Άλκη Μπαλτά. 
Διδασκαλία χορωδίας: Αντώνης Κοντογεωργίου.

ΜΝΗΜΟΝΕΥΕΤΕ ΡΩΜΑΝΟ ΜΕΛΩΔΟ ΚΑΙ ΜΝΗΜΟΝΕΥΕΤΕ ΟΔΥΣΣΕΑ ΕΛΥΤΗ

Artwork: Ιωάννης - Πορφύριος Καποδίστριας

Με αφορμή την εορτή του Αγίου Ρωμανού του Μελωδού (1 Οκτωβρίου), του ποιητού των Κοντακίων, δημοσιεύουμε στην συνέχεια το κείμενο "Ο Ρωμανός ο Μελωδός του Οδυσσέα Ελύτη" του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου από την Ετήσια έκδοση χριστιανικού διαλόγου και προβληματισμού "Ανθίβολα", τεύχος 2ο, Αφιέρωμα: Εκκλησία και Τέχνη (2018).

Ανάμεσα στις μεγάλες πόλεις της Συρίας που έχουν υποστεί ανυπολόγιστες καταστροφές από τον πολυετή εμφύλιο πόλεμο που μαίνεται στη χώρα —και δυστυχώς δεν φαίνεται να έχει τελειωμό— είναι η Χομς: η αρχαία Έμεσα, η γενέτειρα του Ρωμανού του Μελωδού. Σύρος ο Ρωμανός, το λέει κι ο Ελύτης, αλλά και πολίτης της μεγάλης Αυτοκρατορίας της Νέας Ρώμης, οπότε υπηρέτησε διάκονος στη Βηρυτό και κατέληξε στην Κωνσταντινούπολη. Σήμερα οι χριστιανοί της Συρίας δοκιμάζονται σκληρά. Και καλό θα ήταν να μην τους ξεχνάμε. Η ποίηση του Ρωμανού λειτουργεί παραμυθητικά για όλους μας. Και δεν θα μπορούσε να λειτουργεί διαφορετικά, δεδομένου ότι πρόκειται για μεγάλη ποίηση. Από αυτή την άποψη, λοιπόν, δεν ξενίζει καθόλου το γεγονός ότι ο Ρωμανός ο Μελωδός ανήκει στην προσωπική μυθολογία του Οδυσσέα Ελύτη. Η σχέση του Νεοέλληνα ποιητή με τον Βυζαντινό μελωδό του 6ου αιώνα φαίνεται να διατρέχει ολόκληρη την ποίησή του, ανιχνεύεται στα δοκιμιακά του κείμενα, ομολογείται σε προφορικές συνεντεύξεις του, κατεξοχήν όμως μνημειώθηκε στο περίφημο δοκίμιό του για τον Ρωμανό. 

Το δοκίμιο του Ελύτη για τον Ρωμανό 

Ο Ελύτης γράφει το δοκίμιό του για τον Ρωμανό τον Μελωδό το 1975. Το κείμενό του παραμένει αδημοσίευτο ως το 1986, οπότε δημοσιεύεται στο τριμηνιαίο περιοδικό λογοτεχνίας, θεωρίας της λογοτεχνίας και κριτικής Εκηβόλος (τεύχος 15). Αναδημοσιεύεται πολύ αργότερα και στον τόμο Εν λευκώ του ποιητή, τον δεύτερο - μετά τα Ανοιχτά Χαρτιά - με πεζά του (1972–1995).

Γράφει ο Ελύτης: 
Το φως της λαμπάδας που άναψε αυτός ο νεαρός διάκονος της Βηρυτού, φτάνοντας μία μέρα στη Βασιλεύουσα μ’ ένα τυλιχτάρι κάτω από τη μασχάλη, για να κλειστεί σ’ ένα καμαράκι και να γράψει εκατοντάδες ποιήματα, δεν ομολογεί απλώς πίστη και αφοσίωση στην εκκλησία του Χριστού· καίει και θρέφεται από μια παράδοση που δεν είχε ίσως κανένα πλέον αντίκρισμα στον απέραντο ελληνόφωνο πληθυσμό (ηττημένη καθώς ήτανε από τον μονοθεϊσμό και τις νέες ανθρωπιστικές αξίες), κρατιότανε όμως γερά, σαν τρόπος εκφραστικός, αγκιστρωμένη από τη γλώσσα κι έτοιμη, μέσ’ απ’ αυτήν, να περάσει στο αντίπαλο στρατόπεδο, για να κατισχύσει με τον ίδιο τρόπο ακριβώς που ο φορέας της είχε, ειρηνικά κι εκείνος, πετύχει να βρεθεί, από υποτελής, κυρίαρχος και ιδρυτής μιας παντοδύναμης αυτοκρατορίας. Οι μυστικές πνευματικές δυνάμεις καθώς βλέπουμε, ακολουθούν κάποτε τη μοίρα των πολιτικών ή το αντίστροφο, που σημαίνει ότι, σ’ ένα βάθος απώτατο, και οι δύο τους βρίσκονται σε συνεχή συνάρτηση. 

Αν ο Μέγας Κωνσταντίνος ήταν αδύνατον να προβλέψει το αποτέλεσμα που θα μπορούσε να είχε η μετακίνησή του, πόσο μάλλον ο Ρωμανός. Λίγοι, ελάχιστοι, ακόμη και σήμερα, έχουμε συνειδητοποιήσει ότι το χαρτί που του έδωσε κάποια νύχτα η Παναγία να καταβροχθίσει, όπως μας λένε τα συναξάρια, τον έκανε άξιο να μεταμοσχεύσει από τον κορμό του αρχαίου στον κορμό του μεσαιωνικού ελληνισμού έναν ειδικό τρόπο του εκφράζεσθαι που έφτασε σώος ως τις μέρες μας. Είναι κάτι τόσο μεγάλο αυτό και - δυστυχώς - σε τόσο μικρό ποσοστό φανερωμένο, που η δυσκολία να το αποδείξεις το αφήνει να πάρει μοιραία το σχήμα της υπερβολής.

Ολόκληρο το κείμενο στη συνέχεια.

 

Ένας στίχος του Ρωμανού αρκεί:  

Κυματούνται μου τα σπλάχνα 

ου χωρεί μου την χαράν η ψυχή

Και αυθόρμητα μου 'ρχεται στο νου ο παρεμφερής στίχος του Διονυσίου Σολωμού: 

"Τα σπλάχνα μου κι η θάλασσα ποτέ δεν ησυχάζουν" (Ελεύθεροι Πολιορκημένοι, Σχεδίασμα Γ'). 

Και ο αντίστοιχος του Ελύτη από το Άξιον εστί: "Τα σπλάχνα μου αναδεύουν". 

Με τον Ρωμανό του Ελύτη ασχολήθηκα αρκετά νωρίς, όταν έκανα εκπομπή με το θέμα αυτό στον Τηλεοπτικό Σταθμό "Λύχνος" της Μητροπόλεως Πατρών, πριν είκοσι πέντε χρόνια (1996). 

Τα τελευταία χρόνια πραγματοποίησα δύο διαλέξεις για τον Ρωμανό τον Μελωδό του Οδυσσέα Ελύτη. 

Η πρώτη στο Πνευματικό Κέντρο του Ι. Ναού Ευαγγελιστρίας Πειραιώς (στο πλαίσιο του Ενορία εν δράσει) και η δεύτερη στον Ι. Ναό Παναγούλας Μπανάτου στη Ζάκυνθο (στο πλαίσιο του Ε7 Αληθώς). 

Το κείμενο της ομιλίας στο Μπανάτο της Ζακύνθου εδώ. 

ΠΑΝΑΓΙΩΤΗ ΑΝΤ. ΑΝΔΡΙΟΠΟΥΛΟΥ: Ο ΡΩΜΑΝΟΣ Ο ΜΕΛΩΔΟΣ ΤΟΥ ΟΔΥΣΣΕΑ ΕΛΥΤΗ

Artwork: Ιωάννης - Πορφύριος Καποδίστριας

Με αφορμή την σημερινή (1 Οκτωβρίου) εορτή του Αγίου Ρωμανού του Μελωδού, του ποιητού των Κοντακίων, δημοσιεύουμε στην συνέχεια το κείμενο "Ο Ρωμανός ο Μελωδός του Οδυσσέα Ελύτη" του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου από την Ετήσια έκδοση χριστιανικού διαλόγου και προβληματισμού "Ανθίβολα", τεύχος 2ο, Αφιέρωμα: Εκκλησία και Τέχνη (2018).

Ανάμεσα στις μεγάλες πόλεις της Συρίας που έχουν υποστεί ανυπολόγιστες καταστροφές από τον πολυετή εμφύλιο πόλεμο που μαίνεται στη χώρα —και δυστυχώς δεν φαίνεται να έχει τελειωμό— είναι η Χομς: η αρχαία Έμεσα, η γενέτειρα του Ρωμανού του Μελωδού. Σύρος ο Ρωμανός, το λέει κι ο Ελύτης, αλλά και πολίτης της μεγάλης Αυτοκρατορίας της Νέας Ρώμης, οπότε υπηρέτησε διάκονος στη Βηρυτό και κατέληξε στην Κωνσταντινούπολη. Σήμερα οι χριστιανοί της Συρίας δοκιμάζονται σκληρά. Και καλό θα ήταν να μην τους ξεχνάμε. Η ποίηση του Ρωμανού λειτουργεί παραμυθητικά για όλους μας. Και δεν θα μπορούσε να λειτουργεί διαφορετικά, δεδομένου ότι πρόκειται για μεγάλη ποίηση. Από αυτή την άποψη, λοιπόν, δεν ξενίζει καθόλου το γεγονός ότι ο Ρωμανός ο Μελωδός ανήκει στην προσωπική μυθολογία του Οδυσσέα Ελύτη. Η σχέση του Νεοέλληνα ποιητή με τον Βυζαντινό μελωδό του 6ου αιώνα φαίνεται να διατρέχει ολόκληρη την ποίησή του, ανιχνεύεται στα δοκιμιακά του κείμενα, ομολογείται σε προφορικές συνεντεύξεις του, κατεξοχήν όμως μνημειώθηκε στο περίφημο δοκίμιό του για τον Ρωμανό. 

Το δοκίμιο του Ελύτη για τον Ρωμανό 

Ο Ελύτης γράφει το δοκίμιό του για τον Ρωμανό τον Μελωδό το 1975. Το κείμενό του παραμένει αδημοσίευτο ως το 1986, οπότε δημοσιεύεται στο τριμηνιαίο περιοδικό λογοτεχνίας, θεωρίας της λογοτεχνίας και κριτικής Εκηβόλος (τεύχος 15). Αναδημοσιεύεται πολύ αργότερα και στον τόμο Εν λευκώ του ποιητή, τον δεύτερο - μετά τα Ανοιχτά Χαρτιά - με πεζά του (1972–1995).

Γράφει ο Ελύτης: 
Το φως της λαμπάδας που άναψε αυτός ο νεαρός διάκονος της Βηρυτού, φτάνοντας μία μέρα στη Βασιλεύουσα μ’ ένα τυλιχτάρι κάτω από τη μασχάλη, για να κλειστεί σ’ ένα καμαράκι και να γράψει εκατοντάδες ποιήματα, δεν ομολογεί απλώς πίστη και αφοσίωση στην εκκλησία του Χριστού· καίει και θρέφεται από μια παράδοση που δεν είχε ίσως κανένα πλέον αντίκρισμα στον απέραντο ελληνόφωνο πληθυσμό (ηττημένη καθώς ήτανε από τον μονοθεϊσμό και τις νέες ανθρωπιστικές αξίες), κρατιότανε όμως γερά, σαν τρόπος εκφραστικός, αγκιστρωμένη από τη γλώσσα κι έτοιμη, μέσ’ απ’ αυτήν, να περάσει στο αντίπαλο στρατόπεδο, για να κατισχύσει με τον ίδιο τρόπο ακριβώς που ο φορέας της είχε, ειρηνικά κι εκείνος, πετύχει να βρεθεί, από υποτελής, κυρίαρχος και ιδρυτής μιας παντοδύναμης αυτοκρατορίας. Οι μυστικές πνευματικές δυνάμεις καθώς βλέπουμε, ακολουθούν κάποτε τη μοίρα των πολιτικών ή το αντίστροφο, που σημαίνει ότι, σ’ ένα βάθος απώτατο, και οι δύο τους βρίσκονται σε συνεχή συνάρτηση. 

Αν ο Μέγας Κωνσταντίνος ήταν αδύνατον να προβλέψει το αποτέλεσμα που θα μπορούσε να είχε η μετακίνησή του, πόσο μάλλον ο Ρωμανός. Λίγοι, ελάχιστοι, ακόμη και σήμερα, έχουμε συνειδητοποιήσει ότι το χαρτί που του έδωσε κάποια νύχτα η Παναγία να καταβροχθίσει, όπως μας λένε τα συναξάρια, τον έκανε άξιο να μεταμοσχεύσει από τον κορμό του αρχαίου στον κορμό του μεσαιωνικού ελληνισμού έναν ειδικό τρόπο του εκφράζεσθαι που έφτασε σώος ως τις μέρες μας. Είναι κάτι τόσο μεγάλο αυτό και —δυστυχώς— σε τόσο μικρό ποσοστό φανερωμένο, που η δυσκολία να το αποδείξεις το αφήνει να πάρει μοιραία το σχήμα της υπερβολής.

Ολόκληρο το κείμενο στη συνέχεια. 

Δείτε δύο διαλέξεις του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου για τον Ρωμανό τον Μελωδό του Οδυσσέα Ελύτη εδώ. 

ΠΑΝΑΓΙΩΤΗ ΑΝΤ. ΑΝΔΡΙΟΠΟΥΛΟΥ: Ο ΡΩΜΑΝΟΣ Ο ΜΕΛΩΔΟΣ ΤΟΥ ΟΔΥΣΣΕΑ ΕΛΥΤΗ

Artwork: Ιωάννης - Πορφύριος Καποδίστριας

Με αφορμή την σημερινή (1 Οκτωβρίου) εορτή του Αγίου Ρωμανού του Μελωδού, του ποιητού των Κοντακίων, δημοσιεύουμε στην συνέχεια το κείμενο "Ο Ρωμανός ο Μελωδός του Οδυσσέα Ελύτη" του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου από την Ετήσια έκδοση χριστιανικού διαλόγου και προβληματισμού "Ανθίβολα", τεύχος 2ο, Αφιέρωμα: Εκκλησία και Τέχνη (2018).

Δείτε δύο διαλέξεις του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου για τον Ρωμανό τον Μελωδό του Οδυσσέα Ελύτη εδώ. 

ΤΟ "ΚΟΝΤΑΚΙΟΝ" ΤΟΥ ΘΟΔΩΡΟΥ ΑΝΤΩΝΙΟΥ ΓΙΑ ΤΗΝ ΜΕΛΛΟΥΣΑ ΚΡΙΣΗ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου

Tο 1965 ο αείμνηστος Θόδωρος Αντωνίου συνέθεσε το έργο του Κοντάκιον, σε ποίηση του Ρωμανού του Μελωδού. Ένα έργο εσχατολογικό από κάθε άποψη! 
Το έργο ήταν παραγγελία της Διεθνούς Εταιρίας Χάινριχ Σύτς.

Ο Θ. Αντωνίου επιλέγει να επεξεργαστεί το Κοντάκιον της Μελλούσης Κρίσεως, το οποίο ψάλλουμε στην Εκκλησία την Κυριακή των Απόκρεω, όταν διαβάζεται η περίφημη παραβολή της Δευτέρας Παρουσίας. 

Ὅταν ἔλθῃς ὁ Θεός, ἐπὶ γῆς μετὰ δόξης, καὶ τρέμωσι τὰ σύμπαντα, ποταμὸς δὲ τοῦ πυρὸς πρὸ τοῦ Βήματος ἕλκῃ, καὶ βίβλοι ἀνοίγωνται, καὶ τὰ κρυπτὰ δημοσιεύωνται, τότε ῥῦσαί με, ἐκ τοῦ πυρὸς τοῦ ἀσβέστου, καὶ ἀξίωσον, ἐκ δεξιῶν σου μὲ στῆναι, Κριτὰ δικαιότατε. 
Ακολουθεί ένα κείμενο σχετικό με την Ανάληψη και την μέλλουσα κρίση, που πρέπει να ερευνηθεί ως προς την προέλευσή του, καθώς δεν είναι ο Οίκος του Τριωδίου. Πιθανόν είναι κάποιος άλλος Οίκος του Κοντακίου. Έχει ως εξής:
"Υπό αγγέλων υμνούμενος ανελήλυθε μετά δόξης ο Κύριος, βλεπόντων των μαθητών αυτού. Ούτω προτρεχόντων των αγγέλων ελεύσεται. Ο μεν λιμός μέγας γενήσεται και αρνήσεται και η γη τους καρπούς αυτής. Όλα τα μνήματα σείονται και ανοίγονται ενηχούσης της σάλπιγγος. Έσονται δε τότε άφθαρτοι και αθάνατοι μετ’ ανάστασιν άπαντες. Μη απορρίψης με από του προσώπου σου, Κριτά δικαιότατε."

Το Κοντάκιον, έργο 27 για 5 σολίστ, 5φωνη μικτή χορωδία και έγχορδα παρουσιάστηκε στο Βερολίνο στις 7 Μαϊου 1965. Όμως παρουσιάστηκε και στο Βέλγιο, τον Αύγουστο του 1967, με την χορωδία του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης υπό τον αείμνηστο Γιάννη Μάντακα, ο οποίος πέθανε την ίδια ημέρα με τον Θ. Αντωνίου, είκοσι χρόνια πριν (26-12-1998). 

Σύμφωνα με σχετικό δημοσίευμα της εφημερίδας «Θεσσαλονίκη» (18-8-1967):

Ο μουσικοκριτικός της εφημερίδος των Βρυξελλών Λίμπρ Μπελζίκ στο φύλλο της 5ης Αυγούστου σημειώνει: «Ακούσαμε κατόπιν το Κοντάκιον του νεαρού Έλληνα συνθέτη Θ. Αντωνίου. Το έργο, που διηύθυνε ο Έλληνας μαέστρος Γιάννης Μάντακας με εκτελεστές κατά κύριο λόγο την χορωδία του πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, τοποθετείται στην περιοχή της Αβάν Γκαρντ. Φέρνει το νου ένα θέμα σύγχρονο αλλά επίσης και μια παλιά ελληνική τραγωδία. Η παρτιτούρα του Κοντακίου γεμάτη παγίδες, λαμπρά αποδόθηκε από τον Μάντακα και τους εκτελεστές τους». 

Στην «Λε Σουάρ» των Βρυξελλών ο μουσικοκριτικός Ζακ Στεμάν σημειώνει στο φύλλο της 5ης Αυγούστου: «Ένας νεαρός σύγχρονος Έλληνας συνθέτης, ο Θόδωρος Αντωνίου, έκανε την εμφάνισή του στο πρόγραμμα με το «Κοντάκιον», σύνθεση πάνω σε κείμενο Ρωμανού Μελωδού για την δεύτερη παρουσία. Μια μουσική σκληρή, ένα ρετσιτατίβο πολύ ελεύθερο, ηχοχρώματα φωνητικά και οργανικά συχνά παράξενα, συντελούν στο να προκαλέσουν μια ένταση και ένα μεγαλείο. Μουσική εκπληκτική με τον μοντερνισμό της ανάμεσα σε μια ατμόσφαιρα κλασσική, όπου βρισκόμασταν, αυτό το έργο θα άξιζε μια δεύτερη ακρόαση. Το διηύθυνε ο Γ. Μάντακας με τις χορωδίες πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης και Βίλυ Τραίντερ, τα έγχορδα της ραδιοφωνίας του Σάαρ-μπρυκεν και σολίστ την Φάνη Μπαμπούρη – Δελφινοπούλου σοπράνο, Γιούργκεν Κέχελ τενόρο και Τάκη Χασαπίδη βαρύτονο». 

Στην εφημερίδα της Ναμύρ «Βερς Λ’ Αβενίρ», ο μουσικοκριτικός Ζωρς Φάμπρι, μεταξύ άλλων γράφει στο φύλλο της 5ης Αυγούστου: «Υπάρχουν στις σελίδες του Κοντακίου αναμνήσεις πάρα πολύ παλιάς μουσικής. Τεχνικά το έργο παρουσιάζεται σαν μια συσσώρευση παγίδων, εν τούτοις ο μαέστρος Γ. Μάντακας και οι χορωδοί, σολίστ και μουσικοί του τις ξεπέρασαν αυτές τις παγίδες μ’ ένα μπρίο εντυπωσιακό. Πραγματικά, να μια ωραία εργασία!». 

Εδώ ακούμε το «Κοντάκιον» του Θ. Αντωνίου σε μια αμιγώς ελληνική εκτέλεση: Η Ορχήστρα και η χορωδία της ΕΡΤ, υπό τον Άλκη Μπαλτά. Διδασκαλία χορωδίας: Αντώνης Κοντογεωργίου.

ΚΑΤΕΥΟΔΙΟ ΣΤΟΝ ΘΟΔΩΡΟ ΑΝΤΩΝΙΟΥ ΜΕ ΤΟ "ΚΟΝΤΑΚΙΟΝ" ΤΟΥ

Του Π.Α. Ανδριόπουλου

Προπέμψαμε σήμερα στην αιωνιότητα τον δάσκαλο Θόδωρο Αντωνίου. 

Νομίζω πως την εξόδιο ακολουθία του την είχε γράψει ο ίδιος από το 1965, όταν συνέθεσε το Κοντάκιον, σε ποίηση του Ρωμανού του Μελωδού. Ένα έργο εσχατολογικό από κάθε άποψη! 

Ο Θ. Αντωνίου επιλέγει να επεξεργαστεί το Κοντάκιον της Μελλούσης Κρίσεως, το οποίο ψάλλουμε στην Εκκλησία την Κυριακή των Απόκρεω, όταν διαβάζεται η περίφημη παραβολή της Δευτέρας Παρουσίας. 

Ὅταν ἔλθῃς ὁ Θεός, ἐπὶ γῆς μετὰ δόξης, καὶ τρέμωσι τὰ σύμπαντα, ποταμὸς δὲ τοῦ πυρὸς πρὸ τοῦ Βήματος ἕλκῃ, καὶ βίβλοι ἀνοίγωνται, καὶ τὰ κρυπτὰ δημοσιεύωνται, τότε ῥῦσαί με, ἐκ τοῦ πυρὸς τοῦ ἀσβέστου, καὶ ἀξίωσον, ἐκ δεξιῶν σου μὲ στῆναι, Κριτὰ δικαιότατε. 

Το Κοντάκιον, έργο 27 για 5 σολίστ, 5φωνη μικτή χορωδία και έγχορδα παρουσιάστηκε στο Βερολίνο στις 7 Μαϊου 1965. Όμως παρουσιάστηκε και στο Βέλγιο, τον Αύγουστο του 1967, με την χορωδία του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης υπό τον αείμνηστο Γιάννη Μάντακα, ο οποίος πέθανε την ίδια ημέρα με τον Θ. Αντωνίου, είκοσι χρόνια πριν (26-12-1998). 

Σύμφωνα με σχετικό δημοσίευμα της εφημερίδας «Θεσσαλονίκη» (18-8-1967):

Ο μουσικοκριτικός της εφημερίδος των Βρυξελλών Λίμπρ Μπελζίκ στο φύλλο της 5ης Αυγούστου σημειώνει: «Ακούσαμε κατόπιν το Κοντάκιον του νεαρού Έλληνα συνθέτη Θ. Αντωνίου. Το έργο, που διηύθυνε ο Έλληνας μαέστρος Γιάννης Μάντακας με εκτελεστές κατά κύριο λόγο την χορωδία του πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, τοποθετείται στην περιοχή της Αβάν Γκαρντ. Φέρνει το νου ένα θέμα σύγχρονο αλλά επίσης και μια παλιά ελληνική τραγωδία. Η παρτιτούρα του Κοντακίου γεμάτη παγίδες, λαμπρά αποδόθηκε από τον Μάντακα και τους εκτελεστές τους». 

Στην «Λε Σουάρ» των Βρυξελλών ο μουσικοκριτικός Ζακ Στεμάν σημειώνει στο φύλλο της 5ης Αυγούστου: «Ένας νεαρός σύγχρονος Έλληνας συνθέτης, ο Θόδωρος Αντωνίου, έκανε την εμφάνισή του στο πρόγραμμα με το «Κοντάκιον», σύνθεση πάνω σε κείμενο Ρωμανού Μελωδού για την δεύτερη παρουσία. Μια μουσική σκληρή, ένα ρετσιτατίβο πολύ ελεύθερο, ηχοχρώματα φωνητικά και οργανικά συχνά παράξενα, συντελούν στο να προκαλέσουν μια ένταση και ένα μεγαλείο. Μουσική εκπληκτική με τον μοντερνισμό της ανάμεσα σε μια ατμόσφαιρα κλασσική, όπου βρισκόμασταν, αυτό το έργο θα άξιζε μια δεύτερη ακρόαση. Το διηύθυνε ο Γ. Μάντακας με τις χορωδίες πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης και Βίλυ Τραίντερ, τα έγχορδα της ραδιοφωνίας του Σάαρ-μπρυκεν και σολίστ την Φάνη Μπαμπούρη – Δελφινοπούλου σοπράνο, Γιούργκεν Κέχελ τενόρο και Τάκη Χασαπίδη βαρύτονο». 

Στην εφημερίδα της Ναμύρ «Βερς Λ’ Αβενίρ», ο μουσικοκριτικός Ζωρς Φάμπρι, μεταξύ άλλων γράφει στο φύλλο της 5ης Αυγούστου: «Υπάρχουν στις σελίδες του Κοντακίου αναμνήσεις πάρα πολύ παλιάς μουσικής. Τεχνικά το έργο παρουσιάζεται σαν μια συσσώρευση παγίδων, εν τούτοις ο μαέστρος Γ. Μάντακας και οι χορωδοί, σολίστ και μουσικοί του τις ξεπέρασαν αυτές τις παγίδες μ’ ένα μπρίο εντυπωσιακό. Πραγματικά, να μια ωραία εργασία!». 

Εδώ ακούμε το «Κοντάκιον» του Θ. Αντωνίου σε μια αμιγώς ελληνική εκτέλεση: Η Ορχήστρα και η χορωδία της ΕΡΤ, υπό τον Άλκη Μπαλτά. Διδασκαλία χορωδίας: Αντώνης Κοντογεωργίου.

ΨΗΛΑΦΩΝΤΑΣ ΤΟΝ ΡΩΜΑΝΟ ΤΟΥ ΕΛΥΤΗ (ΒΙΝΤΕΟ)

Artwork: Ιωάννης Πορφύριος - Καποδίστριας

Του Αγίου Ρωμανού του Μελωδού σήμερα κι ένας του στίχος αρκεί:  

Κυματούνται μου τα σπλάχνα 

ου χωρεί μου την χαράν η ψυχή

Και αυθόρμητα μου 'ρχεται στο νου ο παρεμφερής στίχος του Διονυσίου Σολωμού: 

"Τα σπλάχνα μου κι η θάλασσα ποτέ δεν ησυχάζουν" (Ελεύθεροι Πολιορκημένοι, Σχεδίασμα Γ'). 

Και ο αντίστοιχος του Ελύτη από το Άξιον εστι: "Τα σπλάχνα μου αναδεύουν". 

Με τον Ρωμανό του Ελύτη ασχολήθηκα αρκετά νωρίς, όταν έκανα εκπομπή με το θέμα αυτό στον Τηλεοπτικό Σταθμό "Λύχνος" της Μητροπόλεως Πατρών, πριν είκοσι δύο χρόνια (1996). 

Τα τελευταία χρόνια πραγματοποίησα δύο διαλέξεις για τον Ρωμανό τον Μελωδό του Οδυσσέα Ελύτη. 

Η πρώτη στο Πνευματικό Κέντρο του Ι. Ναού Ευαγγελιστρίας Πειραιώς (στο πλαίσιο του Ενορία εν δράσει) και η δεύτερη στον Ι. Ναό Παναγούλας Μπανάτου στη Ζάκυνθο (στο πλαίσιο του Ε7 Αληθώς). 

Το κείμενο της ομιλίας στο Μπανάτο της Ζακύνθου εδώ. 
Στο τεύχος 2 (2018) του περιοδικού Ανθίβολα - Ετήσια έκδοση Διαλόγου και Πολιτισμού, με το γενικό θέμα: "Εκκλησία και Τέχνη", περιλαμβάνεται και ένα κείμενό μου για τον Ρωμανό του Ελύτη, όχι οριστικό για το θέμα. Φαίνεται πως θα επανέλθω...

"...Το φως της λαμπάδας που άναψε αυτός ο νεαρός διάκονος της Βηρυτού, φτάνοντας μία μέρα στη Βασιλεύουσα μ' ένα τυλιχτάρι κάτω από τη μασχάλη, για να κλειστεί σ' ένα καμαράκι και να γράψει εκατοντάδες ποιήματα, δεν ομολογεί απλώς πίστη και αφοσίωση στην εκκλησία του Χριστού, καίει και θρέφεται από μια παράδοση που δεν είχε ίσως κανένα πλέον αντίκρισμα στον απέραντο ελληνόφωνο πληθυσμό (ηττημένη καθώς ήτανε από τον μονοθεϊσμό και τις νέες ανθρωπιστικές αξίες), κρατιότανε όμως γερά, σαν τρόπος εκφραστικός, αγκιστρωμένη από τη γλώσσα κι έτοιμη, μεσ' απ' αυτήν, να περάσει στο αντίπαλο στρατόπεδο, για να κατισχύσει με τον ίδιο τρόπο ακριβώς που ο φορέας της είχε, ειρηνικά κι εκείνος, πετύχει να βρεθεί, από υποτελής, κυρίαρχος και ιδρυτής μιας παντοδύναμης αυτοκρατορίας. Οι μυστικές πνευματικές δυνάμεις καθώς βλέπουμε, ακολουθούν κάποτε τη μοίρα των πολιτικών ή το αντίστροφο, που σημαίνει ότι, σ' ένα βάθος απώτατο, και οι δύο τους βρίσκονται σε συνεχή συνάρτηση. 

Αν ο Μέγας Κωνσταντίνος ήταν αδύνατον να προβλέψει το αποτέλεσμα που θα μπορούσε να είχε η μετακίνησή του πόσο μάλλον ο Ρωμανός. Λίγοι, ελάχιστοι, ακόμη και σήμερα, έχουμε συνειδητοποιήσει ότι το χαρτί που του έδωσε κάποια νύχτα η Παναγία να καταβροχθίσει, όπως μας λένε τα συναξάρια, τον έκανε άξιο να μεταμοσχεύσει από τον κορμό του αρχαίου στον κορμό του μεσαιωνικού ελληνισμού έναν ειδικό τρόπο του εκφράζεσθαι που έφτασε σώος ως τις μέρες μας... Ούτε καν Έλληνας δεν ήταν, Σύρος ή , κατά τον Μaas, Εβραίος, έγραψε στην κοινή του καιρού του, μια μεταβατική φάση της ελληνικής, που υπάρχουνε πολλά δείγματα-τη χειρίσθηκε με τους δισταγμούς και τα παραπατήματα ενός ξένου. Κάτι περίπου σαν τους μεγάλους σύγχρονους ποιητές μας που δεν ήξεραν καλά ελληνικά, όπως έλεγε ο Σεφέρης για τον Σολωμό, τον Κάλβο και τον Καβάφη και που ωστόσο -ίσως γι' αυτό- αναπαρθενεύσανε από έναν δρόμο απροσδόκητον ο καθένας τους, τον ποιητικό λόγο...".

Από το δοκίμιο του Οδυσσέα Ελύτη για τον Ρωμανό τον Μελωδό

Ο ΡΩΜΑΝΟΣ Ο ΜΕΛΩΔΟΣ ΤΟΥ ΟΔΥΣΣΕΑ ΕΛΥΤΗ (ΒΙΝΤΕΟ)

Δύο διαλέξεις του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου για τον Ρωμανό τον Μελωδό του Οδυσσέα Ελύτη. 

Η πρώτη στο Πνευματικό Κέντρο του Ι. Ναού Ευαγγελιστρίας Πειραιώς (στο πλαίσιο του Ενορία εν δράσει) και η δεύτερη στον Ι. Ναό Παναγούλας Μπανάτου στη Ζάκυνθο (στο πλαίσιο του Ε7 Αληθώς). 

Το κείμενο της ομιλίας στο Μπανάτο της Ζακύνθου εδώ. 

ΤΑ ΚΑΤ' ΑΛΦΑΒΗΤΟΝ ΠΡΟΕΟΡΤΙΑ ΤΩΝ ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΩΝ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου

Ο προεόρτιος εορτασμός της Γεννήσεως του Κυρίου ξεκινά για τα καλά πέντε μέρες πριν τα Χριστούγεννα. Οι ακολουθίες που ψάλλονται στην Εκκλησία τις μέρες αυτές καλούν τους πιστούς να προετοιμαστούν για την μεγάλη εορτή των Γενεθλίων του Χριστού. Ο χαρακτήρας των ύμνων είναι ιδιαίτερα προτρεπτικός: «Προεορτάσωμεν λαοί Χριστού τα γενέθλια και επάραντες τον νουν, επί την Βηθλεέμ αναχθώμεν τη διανοία…».
Ολόκληρη η κτίσις ετοιμάζεται να γιορτάσει την «χειμωνιάτικη πασχαλιά». Και οι προεόρτιοι ύμνοι των ακολουθιών, με την μελωδική ποικιλία τους και τα υψηλά θεολογικά νοήματα που διατυπώνονται με απαράμιλλο ποιητικό τρόπο, δίνουν τον τόνο της πανηγύρεως.
Ανάμεσα στους προεόρτιους αυτούς ύμνους ξεχωρίζουν στιχηρά προσόμοια και κανόνες «κατά αλφάβητον». Το ποιητικό είδος προβλέπει ώστε τα πρώτα γράμματα του κάθε τροπαρίου να συναποτελούν μια φράση, μια ένδειξη ή ένα όνομα. Ήταν για τους υμνογράφους ένας τρόπος να διοχετεύουν αποσκεπασμένο το όνομά τους ή την καταγωγή τους. Τα δείγματα δεν είναι πολλά μια και η ταπεινοφροσύνη τους δεν επέτρεπε την αυτοπροβολή τους, καθώς μάλιστα είχαν την συνείδηση ότι υπηρετούν την λειτουργική τέχνη της Εκκλησίας. Έτσι, η ακροστιχίδα πολλών κανόνων αναφέρεται στο θέμα της εορτής κι όχι στον ποιητή του είδους. Ας σημειωθεί ότι η ακροστιχίδα ποικίλει ανάλογα με την επιθυμητή έκταση.
Στην περίπτωση, όμως, των κατ’ αλφάβητον κανόνων και προσομοίων τα 24 γράμματα του αλφαβήτου, από το Α ως το Ω, καθορίζουν ακριβώς την έκταση των υμνολογημάτων. Στον όρθρο της 20ης Δεκεμβρίου συναντούμε στιχηρά προσόμοια κατ΄ αλφάβητον «Ποίημα Ρωμανού του Μελωδού». Ψάλλονται στους αίνους τμηματικά μέχρι την 23η Δεκεμβρίου. Αναλυτικά: 20 Δεκεμβρίου, τα τροπάρια Α-Ζ, 21 Δεκ. Η-Μ, 22 Δεκ. Ν-Σ και 23 Δεκ. Τ-Ω. Πρόκειται για την ίδια ακριβώς διαίρεση βάσει της οποίας ψάλλεται ο Ακάθιστος Ύμνος τις τέσσερις πρώτες Παρασκευές της Μεγάλης Τεσσαρακοστής. Τα περίφημα αυτά προεόρτια στιχηρά των Χριστουγέννων «Αι αγγελικαί προπορεύεσθε δυνάμεις…», όπως παρατηρεί ο καθηγητής Ν. Τωμαδάκης, «είναι ουσιαστικώς α’ οίκος ύμνου, έχοντος ακροστιχίδα "Αίνος ταπεινού Ρωμανού εις τα γενέθλια", του οποίου εξέπεσεν το προοίμιον». Είναι αξιοσημείωτο ότι το προοίμιο του Κοντακίου του Ρωμανού στα Χριστούγεννα, το δημοσφιλές «Η παρθένος σήμερον» ψάλλεται μέχρι σήμερα, καθιστώντας τον Ρωμανό διαχρονικό ποιητή.
Σύμφωνα με τον Οδυσσέα Ελύτη ο Ρωμανός αναδεικνύεται ως «ο πλησιέστερος και προς τους αρχαίους και προς τους σύγχρονους ποιητές μας. Ένας κρίκος ανοξείδωτος ανάμεσα σε δύο μεγάλες περιόδους ενός και του ίδιου πολιτισμού».

Στον όρθρο της 21ης Δεκεμβρίου ο προεόρτιος κανόνας «κατά αλφάβητον» είναι ποίημα του μεγάλου υμνογράφου Ιωσήφ (840-883) που καταγόταν από την Κάτω Ιταλία. Ο κανόνας είναι πλήρης (9 ωδές, στην πραγματικότητα 8). Κάθε ωδή περιλαμβάνει τρία τροπάρια, άρα 24 τροπάρια, όσα και τα γράμματα του αλφαβήτου. Η σύνθεση διακρίνεται για τον χρωματικό πλούτο, τον προσωπικό αλλά και δοξαστικό τόνο. Χαρακτηριστικές είναι οι πανηγυρικές προτροπές των δύο προτελευταίων τροπαρίων: «Χορεύσωμεν άπαντες πιστοί, σκιρτήσωμεν, και συμφώνως αλαλάξωμεν…», «Ψαλτήριον άγιε Δαυίδ ανάλαβε, και κιθάραν και μελώδησον…».
Στον όρθρο της 23ης Δεκεμβρίου υπάρχει ένας ακόμη προεόρτιος κανόνας «κατά αλφάβητον», ποίημα και αυτός του Ιωσήφ, με την ίδια ακριβώς μορφή όπως ο αντίστοιχος της 21ης Δεκεμβρίου. Ενώ αυτοί οι δύο κανόνες είναι τονισμένοι σε διαφορετικούς ήχους – της 21ης Δεκ. σε ήχο δ’ και της 23ης σε ήχο β’ – μερικά τροπάρια έχουν το ίδιο περιεχόμενο και ο Ιωσήφ χρησιμοποιεί τις ίδιες λέξεις με άλλη διάταξη. Παράδειγμα και πάλι τα δύο προτελευταία τροπάρια, όπου η ομοιότητα είναι ολοφάνερη με τα παραπάνω.
«Χορεύσωμεν πιστοί, και σκιρτήσωμεν τω πνεύματι…», «Ψαλτήριον τερπνόν, ανάλαβε Προφήτα Δαυίδ και λέγε…».
Την παραμονή των Χριστουγέννων, 24 Δεκεμβρίου, συναντούμε στις ακολουθίες της ημέρας δύο προεόρτιους κανόνες «κατά αλφάβητον», έναν στην ακολουθία του Αποδείπνου και έναν στην ακολουθία του Όρθρου. Ο κανόνας του Αποδείπνου είναι μελοποιημένος κατά το πρότυπο του περίφημου κανόνα του Μ. Σαββάτου «Κύματι θαλάσσης» (ήχος πλ. β’).
Το νόημα των τροπαρίων αυτών αναδεικνύει την Γέννηση του Θεανθρώπου ως το Πάσχα του χειμώνα. Ο αείμνηστος καθηγητής Ιωάννης Φουντούλης παρατηρεί τα εξής καίρια για τη δομή των προεορτίων ακολουθιών των Χριστουγέννων: "Τις ημέρες αυτές ψάλλονται κατά τα απόδειπνα και τα προεόρτια τριώδια και οι κανόνες, ποιήματα Συμεών του Μεταφραστού, που εξαρτώνται και κατά την ακροστιχίδα και κατά το περιεχόμενο από τα αντίστοιχα τριώδια της Μεγάλης Εβδομάδος. Η πρό των Χριστουγέννων εβδομάς παίρνει έτσι τον χαρακτήρα και πλέκεται κατά την μίμησιν της πρό του Πάσχα Μεγάλης Εβδομάδος. Η μίμησις κορυφούται την παραμονή των Χριστουγέννων με την ακολουθία των μεγάλων ωρών και του εσπερινού, που έχουν ποιηθή κατά το πρότυπο των μεγάλων ωρών της Μεγάλης Παρασκευής και του μεγάλου εσπερινού του Πάσχα".Ο κανόνας του όρθρου της 24ης Δεκεμβρίου σε ήχο β’ είναι πάλι ποίημα του υμνογράφου Ιωσήφ του Ιταλιώτου. Περιλαμβάνει 26 τροπάρια, δηλ. δύο παραπάνω από τα γράμματα τουα αλφαβήτου. Μετά το γράμμα Ω, ακολουθούν δύο τροπάρια με αρχικά γράμματα ΙΩ, που υποδηλώνουν το όνομα του υμνογράφου Ιωσήφ. Ο κανόνας διαποτίζεται από το στοιχείο της μεσσιανικής προσδοκίας:
«Γεννηθήναι έρχεται Χριστός…», «εγγίζει ήκει νυν ο Κύριος, προσδοκία Εθνών, και σωτηρία κόσμου…», «Ξενοτρόπως Χριστός εις τα ίδια έρχεται…», «Ιδού εις τα ίδια, εν αλλοτρίω έρχεται ο Πανάγιος Λόγος…».

«Εγώ ειμι το Α και το Ω, λέγει Κύριος ο Θεός…».

Τα αλφαβητάρια τα συναντούμε και στην μεταβυζαντινή ποίηση. Ο Μιχαήλ Περάνθης παρατηρεί: «Κατά κανόνα αποτελούν ένα στιχουργικό παίγνιο για την ενασχόληση ερασιτεχνών. Καλλιεργήθηκαν ωστόσο ευρύτατα και πριν απ’ την Άλωση και μετά τον ιε’ αιώνα. Αφθονούν επίσης στην εκκλησιαστική ποίηση και γνώρισαν γενικά τέτοια διάδοση, ώστε επηρέασαν ακόμη και το δημοτικό μας τραγούδι».

Η συγκεκριμένη παρατήρηση επιβεβαιώνεται από πολλά παραδείγματα. Ενδεικτικά σημειώνουμε την Αλφάβητο της Αγάπης (καταλόγια – στίχοι περί έρωτος και αγάπης) και τα ποντιακά κάλαντα των Χριστουγέννων που μας ενδιαφέρουν εδώ. Το Αλφαβητάρι Κοτυώρων Πόντου είναι τα γνωστά πλέον – και ως «βυζαντινά» - κάλαντα «Άναρχος Θεός…». Το γλωσσικό και το μουσικό ιδίωμά τους παραπέμπουν στην υμνογραφία της Εκκλησίας.

Είναι αποκαλυπτική η είδηση του Τυπικού της Μονής της Κρυπτοφέρρης στη Ρώμη (έτος 1722): «Εν ταύτη τη ημέρα εν τη νυκτί της του Χριστού Γεννήσεως, εν καιρώ της ευλογίας της Τραπέζης, κατά το έθος, δύο ψάλται εκφώνως άδουσι τόδε το Άσμα, κατ’ Αλφάβητον, εις την Γέννησιν του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού». Το άσμα αυτό ψαλλόταν στην Καππαδοκία και από κει, όπως φαίνεται, μεταφέρθηκε στην εν λόγω Μονή της Ρώμης.

Μετά από κάθε στίχο υπάρχει η βυζαντινή επωδός: «Ερουρέμ, ερουρέμ, έρου, ερουρέμ, Χαίρε άχραντε». Η επωδός αυτή αλλάζει ως προς τα λόγια, καθώς ψάλλονται οι κατ’ αλφάβητον στίχοι. Παραμένει βέβαια ίδια η μελωδία: «Εριρέμ, τεριρέμ, εριρέμ και τενενά, Χαίρε Δέσποινα» και «Άγιος, Άγιος, Άγιος υπάρχεις και Κύριος».Τα κάλαντα αυτά εκφράζουν την θεολογία της Εκκλησίας για το μέγα γεγονός της σάρκωσης του Λόγου.

Φαίνεται πως τα «βυζαντινά» κάλαντα έφτασαν και στους Αραβόφωνους Ορθοδόξους! Γι’ αυτό και εδώ το βίντεο σε μια αραβική εκδοχή τους!

ΤΑ ΒΙΝΤΕΟ ΤΗΣ ΕΚΔΗΛΩΣΗΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΡΩΜΑΝΟ ΤΟΝ ΜΕΛΩΔΟ ΤΟΥ ΟΔΥΣΣΕΑ ΕΛΥΤΗ ΣΤΗΝ ΖΑΚΥΝΘΟ

Παραθέτουμε στη συνέχεια τα βίντεο της εκδήλωσης του Μορφωτικού Κέντρου Λόγου ΑΛΗΘΩΣ του Μπανάτου στην Ζάκυνθο, που πραγματοποιήθηκε το περασμένο Σάββατο 20 Φεβρουαρίου 2016, με θέμα τον Ρωμανό τον Μελωδό του Οδυσσέα Ελύτη. 

Ομιλητής ο Παναγιώτης Αντ. Ανδριόπουλος. 
Διαβάστε ολόκληρη την ομιλία στο νυχθημερόν. 

Την όλη εκδήλωση επιμελήθηκε ο φιλόπονος π. Παναγιώτης Καποδίστριας, ο ποιητής, εμπνευστής και διοργανωτής του ΑΛΗΘΩΣ. 

ΑΠΟΨΕ ΣΤΟ ΜΠΑΝΑΤΟ ΤΗΣ ΖΑΚΥΝΘΟΥ ΜΕ ΤΟΝ ΡΩΜΑΝΟ ΤΟΝ ΜΕΛΩΔΟ ΤΟΥ ΟΔΥΣΣΕΑ ΕΛΥΤΗ

Καλησπέρα σας, αγαπητοί συνοδίτες από το Μπανάτο της Ζακύνθου, εδώ όπου σε λίγο θα πραγματοποιηθεί η εκδήλωση του Μορφωτικού Κέντρου "Αληθώς" με θέμα τον Ρωμανό τον Μελωδό του Οδυσσέα Ελύτη, με αφορμή τα 20 χρόνια από τον θάνατο του μεγάλου ποιητή. 

Το βιντεάκι που ετοίμασε ο εμπνευστής και διοργανωτής του "Αληθώς" π. Παναγιώτης Καποδίστριας, αποτελεί μία εισαγωγή στο θέμα.

ΣΤΟ "ΑΛΗΘΩΣ" ΤΟΥ ΜΠΑΝΑΤΟΥ ΤΗΣ ΖΑΚΥΝΘΟΥ ΜΕ ΤΟΝ ΡΩΜΑΝΟ ΤΟΥ ΕΛΥΤΗ

Το Μορφωτικό Κέντρο Λόγου Μπανάτου «Αληθώς», μνημονεύοντας Οδυσσέα Ελύτη, είκοσι (20) χρόνια μετά την εκδημία του (+1996), αφιερώνει την προσεχή 7η εκδήλωση του ε΄ κύκλου του στον μεγάλο Νεοέλληνα Ποιητή και Νομπελίστα, σε συνδυασμό και σχέση με τον κορυφαίο ποιητή του Βυζαντίου και άγιο, Ρωμανό τον Μελωδό (+560). 

Η εν λόγω εκδήλωση θα πραγματοποιηθεί το Σάββατο, 20 Φεβρουαρίου 2016, ώρα 7.30 το βράδυ, στον Ναό της Παναγούλας Μπανάτου. 

Φιλοξενούμενος της βραδιάς θα είναι ο κ. Παναγιώτης Ανδριόπουλος, εκπαιδευτικός θεολόγος και μουσικός, ο οποίος θα αναπτύξει το θέμα: “Η πρόσληψη του Ρωμανού του Μελωδού, του Πίνδαρου της εκκλησιαστικής ποίησης, από τον Οδυσσέα Ελύτη”. 

Στο δεύτερο μέρος της βραδιάς, η Χορωδία “Το όνειρο του παιδιού”, υπό την διεύθυνση του Χοράρχη της και Πρωτοψάλτη Μπανάτου κ. Δημήτρη Κάνδηλα, θα αποδώσει κοντάκια του Ρωμανού του Μελωδού, όπως έχουν αποδοθεί πατροπαράδοτα κατά το ιδιάζον ύφος ψαλτικής των Ζακυνθίων. 

Στο τρίτο μέρος της βραδιάς, με τον μουσικό και συνθέτη κ. Διονύση Μπουκουβάλα στο πιάνο και την Αναστασία Γιακουμέλου στην ερμηνεία, θα αποδοθούν αποσπάσματα από το “Άξιον έστί” του Οδυσσέα Ελύτη, στη μελοποίηση του Μίκη Θεοδωράκη. 

Οι υπεύθυνοι του «Αληθώς» καλούν τους φίλους του Μορφωτικού Κέντρου να συμμετάσχουν και σε αυτή την δράση του! 

[Δημιουργία αφίσας: Ιωάννης-Πορφύριος Καποδίστριας]

Η "συν-οδοιπορία" για την εκδήλωση "Ο Ρωμανός ο Μελωδός του Οδυσσέα Ελύτη" στον Πειραιά

συν-οδοιπορία

Παναγιώτης Ανδριόπουλος: "Σήμερα, που οι Χριστιανοί της Συρίας δοκιμάζονται σκληρά η ποίηση του Ρωμανού λειτουργεί παραμυθητικά για όλους μας" 

Μία ξεχωριστή εκδήλωση είχαν την ευκαιρία να παρακολουθήσουν όσοι βρέθηκαν την Κυριακή 10 Νοεμβρίου 2013 στο Ενοριακό Αρχονταρίκι που πραγματοποιήθηκε και αυτή τη φορά,στα πλαίσια του τρίμηνου προγράμματος «ΕΝΟΡΙΑ εν δράσει…». 

«Ο Ρωμανός ο Μελωδός του Οδυσσέα Ελύτη», ήταν το θέμα που εισηγήθηκε ο Θεολόγος και Μουσικός κ. Παναγιώτης Αντ. Ανδριόπουλος. Κατά την ομιλία παρουσιάστηκε το δοκίμιο του ποιητή Οδυσσέα Ελύτη "Ρωμανός ο Μελωδός" και έγινε αναφορά στις επιρροές του ποιητή από τον μεγάλο Βυζαντινό Υμνογράφο και Άγιο της Εκκλησίας μας. 

Στο ξεκίνημα της εισήγησής του, ο κ. Ανδριόπουλος αναφέρθηκε στους λόγους που τον παρακίνησαν να ασχοληθεί με το συγκεκριμένο θέμα. Μεταξύ άλλων ανέφερε πως με αφορμή όλα τα δυσάρεστα γεγονότα που συμβαίνουν στην περιοχή της Συρίας, όπως τα παρακολουθούμε από τα Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης, θυμόμαστε πως η Έμεσα της Συρίας είναι η γενέτειρα του Ρωμανού του Μελωδού, ο οποίος υπηρέτησε διάκονος στη Βηρυτό και κατέληξε στην Κωνσταντινούπολη. «Ειδικά σήμερα, που οι Χριστιανοί της Συρίας δοκιμάζονται σκληρά και η ποίηση του Ρωμανού λειτουργεί παραμυθητικά για όλους μας», συμπλήρωσε ο κ. Ανδριόπουλος.  

Εν συνεχεία, ο κ. Ανδριόπουλος, αναφέρθηκε εκτενώς στη σχέση που συνδέει τον Οδυσσέα Ελύτη με το Ρωμανό το Μελωδό. Όπως είπε χαρακτηριστικά, «Ο Ρωμανός ο Μελωδός ανήκει στην προσωπική μυθολογία του Ελύτη. Αποτελεί μια μορφή που αγαπούσε». Συμπληρώνοντας, ανέφερε πως ο Ρωμανός έχει την τιμητική του στο έργο του Ελύτη. Όπως, μάλιστα, διευκρίνισε, ο Ελύτης συνέθεσε ένα δοκίμιο που ασχολείτο με το Ρωμανό, το οποίο εκδόθηκε το 1986. Στη συνέχεια, ο κ. Ανδριόπουλος, κάνοντας αναφορές σε έρευνες που έχουν γίνει κατά καιρούς από ανθρώπους του πνεύματος, έκανε τη διαπίστωση πως η επιρροή του Ρωμανού του Μελωδού είναι εμφανής στο έργο του Ελύτη. 

Μάλιστα, σημείωσε ότι «όπως έχει ο ίδιος ο Ελύτης αναφέρει, ακολούθησε το παράδειγμα του Ρωμανού για την αρχιτεκτονική του «Άξιον Εστί». Άρα είναι παραπάνω από σαφής η επίδραση του Ρωμανού και στην αρχιτεκτονική και τη μορφή του ‘‘Άξιον Εστί’’, το οποίο, πρέπει να σημειώσουμε πως, αποτελεί ένα από τα πιο σημαντικά έργα του Ελύτη. «Ο Ελύτης είναι ο πρώτος και ο μόνος που ασχολήθηκε μέχρι σήμερα συστηματικά με την ποιητική του Ρωμανού του Μελωδού και τον έχει μελετήσει βαθιά», ανέφερε σε ένα άλλο σημείο της εισήγησής του ο κ. Ανδριόπουλος. Επιπροσθέτως, τόνισε πως «σε μια ενότητα του δοκιμίου του, ο Ελύτης προβαίνει σε μια επί τροχάδην αναφορά στην ελληνική ποίηση για να καταδείξει τη συμβολή του Ρωμανού στην αναζωογόνησή της», τονίζοντας πως ο Ρωμανός έχει μια ιδιαίτερη αξία για τον Ελύτη ως εκφραστή της ελληνικότητας με όχημα τη γλώσσα. Είναι για αυτόν ένας πυλώνας της ελληνικής συνέχειας. Προς το τέλος της εισήγησής του, ο κ. Ανδριόπουλος διάβασε κείμενα του Ελύτη που αναφέρονται στο Ρωμανό το Μελωδό.  

Στη συνέχεια της εκδήλωσης επιλεγμένους ύμνους του Ρωμανού στα ελληνικά και στα αραβικά έψαλε ο Λιβανέζος θεολόγος και φιλόλογος κ. Roni Bou Saba, ενώ τραγούδια από το ''Άξιον Εστί" των Ελύτη - Θεοδωράκη (όπου υπάρχουν αναφορές στον Ρωμανό) ερμήνευσε η κ. Αγγέλα Μεταλληνού, Καθηγήτρια Γερμανικής Φιλολογίας με τη συνοδεία στο πιάνο της Μουσικού κ. Κωνσταντίνας Γύφτουλα.

Αναφορά στην εκδήλωση δείτε και στο νυχθημερόν.

ΑΠΟ ΤΗΝ ΔΙΑΛΕΞΗ ΓΙΑ ΤΟΝ ΡΩΜΑΝΟ ΤΟΥ ΕΛΥΤΗ ΣΤΟΝ ΠΕΙΡΑΙΑ (ΦΩΤΟ ΚΑΙ ΒΙΝΤΕΟ)

Χθες βράδυ, Κυριακή 10 Νοεμβρίου 2013, παρουσιάσαμε τον Ρωμανό τον Μελωδό του Οδυσσέα Ελύτη, στο πλαίσιο των εκδηλώσεων "Ενορία εν δράσει..." του Ιερού Ναού Ευαγγελιστρίας Πειραιώς. 

Κατά την ομιλία παρουσιάστηκε το δοκίμιο του ποιητή Οδυσσέα Ελύτη "Ρωμανός ο Μελωδός" και έγινε αναφορά στις επιρροές του ποιητή από τον μεγάλο βυζαντινό υμνογράφο και άγιο της Εκκλησίας μας. Επιλεγμένους ύμνους του Ρωμανού στα ελληνικά και στα αραβικά έψαλε ο λιβανέζος θεολόγος και φιλόλογος Roni Bou Saba. 

Τραγούδια από το ''Άξιον Εστί" των Ελύτη - Θεοδωράκη (όπου υπάρχουν αναφορές στον Ρωμανό) ερμήνευσε η  Αγγέλα Μεταλληνού, Καθηγήτρια Γερμανικής Φιλολογίας με τη συνοδεία στο πιάνο της μουσικού Κωνσταντίνας Γύφτουλα. Ακούστηκαν τα τραγούδια: "Με το λύχνο του άστρου", "Της αγάπης αίματα", "Της δικαιοσύνης ήλιε νοητέ". 

Παραθέτουμε στη συνέχεια την αρχή της ομιλίας μας: 

Θα μου επιτρέψετε να σας πω αρχικώς, γιατί επέλεξα αυτό το θέμα: Τον Ρωμανό του Ελύτη. Για μια σειρά από λόγους, όσο κι αν φαίνεται περίεργο. 

1. Ακούγοντας στις ειδήσεις ότι η πόλη Χομς της Συρίας υπέστη μεγάλες καταστροφές, λόγω του εμφυλίου που τελειωμό δεν έχει εκεί, όπως ξέρετε, σκέφτηκα: Η Έμεσα της Συρίας, η γενέτειρα του Ρωμανού. Σύρος ο Ρωμανός, το λέει κι ο Ελύτης, αλλά πολίτης της μεγάλης Αυτοκρατορίας της Νέας Ρώμης, οπότε υπηρέτησε διάκονος στη Βηρυτό και κατέληξε στην Κωνσταντινούπολη. Σήμερα οι χριστιανοί της Συρίας δοκιμάζονται σκληρά. Και καλό θα ήταν να μην τους ξεχνάμε. Η ποίηση του Ρωμανού λειτουργεί και παραμυθητικά για όλους μας. Και κάτι ακόμα σήμερα η Εκκλησία του Λιβάνου γιορτάζει τον ιδρυτή της Απόστολο Κουάρτο, ο οποίος ήταν ο πρώτος Επίσκοπος Βηρυτού.
2. Το γνωστό περιοδικό «Πειραϊκή Εκκλησία» που εκδίδει η Μητρόπολή σας 23 χρόνια τώρα – αν θυμάμαι καλά - αφιέρωσε το τεύχος 219 (Οκτώβριος του 2010), στον Άγιο Ρωμανό τον Μελωδό! Και μάλιστα στις σελίδες του αξιόλογου αυτού τεύχους συνάντησα – προς έκπληξίν μου - και ένα κείμενο του γνωστού καθηγητή Βυζαντινής και Νεοελληνικής Φιλολογίας Φώτη Δημητρακόπουλου που αναφέρεται στο θέμα μου: «Ρωμανός ο μελωδός και Οδυσσέας Ελύτης». Το κείμενο αυτό είναι σημαντικό διότι δεν υπάρχει κάτι ανάλογο στον φιλολογικό χώρο, εκτός από ένα κείμενο της Μαριλένας Πρωίμου, με θέμα: «Ο Ρωμανός ο Μελωδός και η ποιητική θεωρία του Οδυσσέα Ελύτη» (Η Μαριλένα Πρωίμου έχει εκπονήσει διδακτορική διατριβή με θέμα: "Φως και Όραση στην ποίηση του Οδυσσέα Ελύτη"). Άρα το δοκίμιο του Ελύτη για τον Ρωμανό δεν έχει απασχολήσει ευρύτερα τον φιλολογικό και ποιητικό χώρο. 

3. Τρίτος λόγος για την επιλογή του θέματος η επέτειος των γενεθλίων του Ελύτη, στις 2 Νοεμβρίου. 102 χρόνια από τη γέννησή του, συμπληρώθηκαν πριν μία εβδομάδα.
4. Σε πέντε μέρες αρχίζει με την νηστεία η προεόρτιος 40νθήμερη περίοδος των Χριστουγέννων, όπου δεσπόζει ο Ρωμανός. Όχι μόνο γιατί τα Χριστούγεννα ψάλλουμε το περίφημο προοίμιο του κοντακίου του στην εορτή «Η παρθένος σήμερον τον υπερούσιον τίκτει», αλλά και γιατί στις 20 Δεκεμβρίου στον Όρθρο (στους Αίνους) ψάλλουμε και κάποια στιχηρά προσόμοια ποίημα του Ρωμανού, τα οποία φαίνεται πως μάλλον αγνοούσε ο Ελύτης, καθώς δεν συμπεριλαμβάνονται στο corpus των κοντακίων του, που είχε μελετήσει καλά ο ποιητής, γι’ αυτό και δεν κάνει καμία αναφορά σ’ αυτά τα εν λειτουργική χρήσει τροπάρια.

Ο Ρωμανός ο Μελωδός ανήκει στην προσωπική μυθολογία του Ελύτη. 

Σε συνέντευξή του που δημοσιεύθηκε τη μέρα των γενεθλίων του, 2 Νοεμβρίου, το 1975, δηλαδή τη χρονιά που έγραψε και το δοκίμιο για το Ρωμανό, ο Ελύτης δηλώνει: «Με απασχολούν κυριότατα μορφές που αγαπώ, από τον Ρωμανό τον Μελωδό και τον Παπαδιαμάντη ως τον Ανδρέα Εμπειρίκο». 

Σε άλλη συνέντευξή του, δύο χρόνια αργότερα, το 1977 στα Επίκαιρα, απαντώντας στο ερώτημα πώς ικανοποιεί το ενδιαφέρον του για την ελληνική παράδοση, ο ποιητής θα πει: «Αισθάνομαι ότι είναι ανάγκη αυτούς που αγαπούμε, να τους φέρνουμε κοντά στη δική μας ευαισθησία… Από το Βυζάντιο διάλεξα τον Ρωμανό τον Μελωδό κι έχω κάνει μια μικρή εργασία, ανέκδοτη ακόμα».  

Το Δεκέμβριο του ίδιου έτους 1977, ο Ελύτης παραχωρεί μια συνέντευξη στον ποιητή Ματθαίο Μουντέ, ο οποίος προκαλεί τον Ελύτη: «Μιλήστε μας και για τις δύο άλλες αγάπες σας, τον Θεόφιλο και τον Ρωμανό». Ο Ματθαίος Μουντές ξέρει ότι ο ποιητής αγαπάει κι όχι απλώς αρέσκεται στον Ρωμανό και τον Θεόφιλο. Κι ο ποιητής με μια φράση συνοψίζει τη συμβολή των δύο ταπεινών μορφών, ενός διακόνου κι ενός λαϊκού ζωγράφου: «Ο Ρωμανός διασώζει μέσα στον χριστιανικό κόσμο την πρισματική έκφραση των αρχαίων, και ο Θεόφιλος μεταφέρει τους τρόπους της ορθόδοξης εικονογραφίας στη φυσική πραγματικότητα του νέου Ελληνισμού». 

Στον Μικρό Ναυτίλο του Ελύτη ο Ρωμανός έχει την τιμητική του, καθώς η περίφημη φράση «Μυρίσαι το άριστον» που κυριαρχεί ως γενικός τίτλος ενοτήτων στη συλλογή, είναι για πολλούς συνώνυμη του Ελύτη, αλλά είναι δάνειο από τον Ρωμανό (το μνημονεύει και ο ποιητής στο σχετικό δοκίμιό του). Επίσης, στο Ταξιδιωτικό Σάκο του (Όττω τις έραται), πάντα στον Μικρό Ναυτίλο, ο ποιητής φυσικά παίρνει μαζί του και Ρωμανό, δύο στίχους: 

Και το αίμα μου μέλαν, όθεν βάπτω και γράφω 

Το άνθος γλυκάζον εμοί γέγονεν τιθύμαλλος 

Να σημειώσουμε εδώ ότι ο στίχος
Και το αίμα μου μέλαν, όθεν βάπτω και γράφω 
αποτελεί και τον υπότιτλο στο τεύχος – αφιέρωμα του περιοδικού «Πειραϊκή Εκκλησία» στον Άγιο Ρωμανό τον Μελωδό.

Ο Λιβανέζος Roni Bou Saba ψάλλει στα αραβικά Ρωμανό

Αγγέλα Μεταλληνού και Κωνσταντίνα Γύφτουλα

ΑΠΟΨΕ ΣΤΗΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΤΡΙΑ ΤΟΥ ΠΕΙΡΑΙΑ ΓΙΑ ΤΟΝ ΡΩΜΑΝΟ ΤΟΥ ΕΛΥΤΗ

Κολάζ Ελύτη: Εκτός των Τειχών

Σήμερα, Κυριακή 10 Νοεμβρίου στις 7.30 το βράδυ ο Παναγιώτης Αντ. Ανδριόπουλος θα παρουσιάσει το θέμα: "Ο Ρωμανός ο Μελωδός του Οδυσσέα Ελύτη", στο Πνευματικό Κέντρο της Ευαγγελίστριας Πειραιά, στο πλαίσιο του προγράμματος "Ενορία εν δράσει". 

Κατά την ομιλία θα παρουσιαστεί το δοκίμιο του ποιητή Οδυσσέα Ελύτη "Ρωμανός ο Μελωδός" και θα γίνει αναφορά στις επιρροές του ποιητή από τον μεγάλο βυζαντινό υμνογράφο και άγιο της Εκκλησίας μας. 

Θα ψαλούν επιλεγμένοι ύμνοι του Ρωμανού στα ελληνικά και στα αραβικά από τον Λιβανέζο θεολόγο Roni Bou Saba. 

Τραγούδια από το "Άξιον Εστί" των Ελύτη - Θεοδωράκη (όπου υπάρχουν εμφανείς αναφορές στον Ρωμανό) θα ερμηνεύσει η Αγγέλα Μεταλληνού με τη συνοδεία στο πιάνο της μουσικού Κωνσταντίνας Γύφτουλα.

Παραθέτουμε εδώ τον επίλογο του περίφημου δοκιμίου του Ελύτη για τον Ρωμανό:

Διάκονος ήταν και, καθώς φαίνεται, διάκονος έμεινε ως το τέλος της ζωής του ο Ρωμανός με τόσες πτυχές στην ιδιωτική του ζωή όσες και στο φτωχό του ράσο. Είναι αυτό ένα μεγαλείο που, ανεξάρτητα εντελώς από κάθε ηθική, χριστιανική ή άλλη, μας βοηθεί να βλέπουμε τους δημιουργούς μέσα στη μόνωσή τους και να τους παρακολουθούμε στον αγώνα τους για μιαν αφιλόκερδη αποτίμηση της ζωής και των αξιών που περικλείνει. 
Εκεί, σ’ ένα κελί του ναού της Θεοτόκου της εν τοις Κύρου, τον φαντάζομαι κι εκείνον να βαδίζει επάνω κάτω μια ζωή ολόκληρη, παλεύοντας με τις λέξεις όπως ο Σολωμός κι ας ήταν ένας κόμης όπως ο Παλαμάς κι ας ήταν ένας γραμματικός. Δε γίνεται αλλιώς η ποίηση. Κακομαθημένοι στις μέρες μας, προσπαθούμε να γεμίσουμε τα βιογραφικά κενά με υποθέσεις: "αδύνατον ένας ποιητής με τόση φήμη και με την εύνοια επιπλέον του Ιουστινιανού να μην είχε καταλάβει ύπατα αξιώματα". Λησμονούμε ότι για μερικούς ανθρώπους η συγγραφή δεν είναι φιλοδοξία. Είναι υψηλή αποστολή. Εν χάρτη της ψυχής μου γεγραμμένην την αίτησιν έχω, λέει. Και βέβαια, η ορθόδοξη αγωγή του Ρωμανού απωθεί την παρούσα ζωή, προσβλέπει στη μέλλουσα. Ομως αρκεί να φανταστούμε σαν "μέλλουσα" την παρούσα, κεκαθαρμένη, φτασμένη σε μιαν ιδανική τελειότητα, για να προσμετρήσουμε τον βαθμό της παραδιόρθωσης που επιφέρει, με τα έργα του τα ποιητικά, στα φαινόμενα και να διαβάσουμε, πίσω από τις γραμμές μιας δογματικής έμφασης, την ομολογημένη του λατρεία σε ό,τι θ’ αποκαλούσαμε "διαυγές", "άσπιλο", "άφθαρτο" -συνώνυμα όλα τους ενός ποιητικού παραδείσου. 
Οι χρόνοι που ακολούθησαν μας έδωσαν ασφαλώς περισσότερο έμπειρους στον χειρισμό της γλώσσας υμνογράφους. Όμως αυτός, ο πρώτος, παραμένει μοναδικός• ο πλησιέστερος και προς τους αρχαίους και προς τους σύγχρονους ποιητές μας• ένας κρίκος ανοξείδωτος ανάμεσα σε δύο μεγάλες περιόδους ενός και του ίδιου πολιτισμού. Αυτός επέτυχε να διατηρήσει και ν’ ανανεώσει τους εκφραστικούς πυρήνες που πρέπουν στο ήθος του ελληνικού λόγου. Και αυτός θεμελίωσε αρχιτεκτονήματα που ο ίδιος σχεδίασε πάνω στις ανάγκες της συγγραφικής του αποστολής. Τα δύο αυτά, επιστεγασμένα από την ηθική του προσωπικότητα, την αναπτυγμένη στο μάκρος μιας συνεπέστατης προς τις ιδέες του ζωής, είναι που του έδωσαν το δικαίωμα να πλαγιοϋπογράφει τις συνθέσεις του με την τόσο περήφανη, στο βάθος, ρήση: Τούτο του ταπεινού Ρωμανού.

Π.Α.Α.: ΔΙΑΛΕΞΕΙΣ ΚΑΙ ΣΥΝΑΥΛΙΕΣ ΕΝ ΑΘΗΝΑΙΣ / ΝΟΕΜΒΡΙΟΣ 2013

ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΑΝΤ. ΑΝΔΡΙΟΠΟΥΛΟΣ 

Διαλέξεις και συναυλίες Νοέμβριος 2013 

1. Κυριακή 10 Νοεμβρίου, 7.30 μμ: Ομιλία του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου, με θέμα: "Ο Ρωμανός ο Μελωδός του Οδυσσέα Ελύτη", στο Ενοριακό Κέντρο της Ευαγγελίστριας Πειραιά, στο πλαίσιο του προγράμματος "Ενορία εν δράσει". 

Κατά την ομιλία θα παρουσιαστεί το δοκίμιο του ποιητή Οδυσσέα Ελύτη "Ρωμανός ο Μελωδός" και θα γίνει αναφορά στις επιρροές του ποιητή από τον μεγάλο βυζαντινό υμνογράφο και άγιο της Εκκλησίας μας. 

Θα ψαλούν επιλεγμένοι ύμνοι του Ρωμανού στα ελληνικά και στα αραβικά από τον Π. Ανδριόπουλο και τον Roni Bou Saba. 

Τραγούδια από το "Άξιον εστι" των Ελύτη - Θεοδωράκη (όπου υπάρχουν εμφανείς αναφορές στον Ρωμανό) θα ερμηνεύσει η Αγγέλα Μεταλληνού με τη συνοδεία στο πιάνο της μουσικού Κωνσταντίνας Γύφτουλα. 

2. Πέμπτη 21 Νοεμβρίου στις 6 το απόγευμα στην Μεγάλη Μουσική Βιβλιοθήκη της Ελλάδος "Λίλιαν Βουδούρη" στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών: 

Διάλεξη του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου με θέμα: "Ο ΚΑΒΑΦΗΣ ΤΟΥ ΠΑΤΡΙΑΡΧΗ. Μουσικοφιλολογική προσέγγιση μιας καβαφικής ανθολογίας".

Θα ακολουθήσει η παρουσίαση των ποιημάτων αυτών στη μελοποιημένη εκδοχή τους για φωνή και πιάνο από σύγχρονους Έλληνες συνθέτες. 

Ερμηνεύουν: 

Δάφνη Πανουργιά, τραγούδι 

Νικόλ Καραλή, πιάνο 

Πέτρος Μπούρας, πιάνο 

Δημήτρης Γεωργαλάς, απαγγελία 

Roni Bou Saba, απαγγελία στα αραβικά 

3. Τρίτη 26 Νοεμβρίου, 8.30 μμ: Αφιέρωμα στον Καβάφη από ΤΗΝ ΕΝΩΣΗ ΕΛΛΗΝΩΝ ΜΟΥΣΟΥΡΓΩΝ  2013,  στην Ελληνοαμερικάνικη Ένωση (Μασσαλίας 22). 

Εισήγηση από τον Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλο: 

«Ο μελοποιημένος Καβάφης από λόγιους συνθέτες». 

Ακολουθεί συναυλία με μελοποιημένο Καβάφη από έλληνες συνθέτες, που επιμελείται  ο Π. Ανδριόπουλος. 

Ερμηνεύουν: 

Ιουλίτα Ηλιοπούλου, απαγγελία 

Δάφνη Πανουργιά, τραγούδι 

Νικόλ Καραλή, πιάνο 

Πέτρος Μπούρας, πιάνο 

Παναγιώτης Ανδριόπουλος, απαγγελία 

Roni Bou Saba, απαγγελία στα αραβικά