ΟΔΥΣΣΕΑΣ ΕΛΥΤΗΣ: «Πρέπει να 'ταν των Βαΐων τ' ουρανού…»

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου

ΤΩΝ ΒΑΪΩΝ

Πρέπει να 'ταν των Βαΐων τ' ουρανού     επειδή και τα πουλιά κατέ-
βαιναν μ' ένα κλαδάκι πράσινο στο ράμφος     και στον ύπνο μου

Ένα κορίτσι δίχως λόγο είχε σταθεί     κι άφηνε το μπλουζάκι του ξε-
κούμπωτο

Γυαλί στο φως     και μέσα του πλακάκια της κουζίνας όσο το μάτι μου
έπαιρνε     ανεμίζοντας τούλια μια κορμοστασιά     διπλή απ' το σπίτι
σε ύψος με τα δάχτυλα στο πόμολο το αόρατο

Νταγκ λάμψη αέρας     νταγκ λάμψη αέρας     ασταμάτητα     Όπως
ύστερα που κάποιος άγιασε και τα καινούρια φαίνονται κι εκείνα σαν
παλαιά

Και τα παιδιά που γύριζαν από το πετροκάραβο με τα χταπόδια     κι οι
γυναίκες απ' το ελαιοτριβείο     κι η φωνή του γαϊδάρου ξημερώματα
πάνω από τα μποστάνια     πόσα χρόνια     πόσους αιώνες

«Αναντάμ μπαμπαντάμ» έλεγε η μάνα μου     και το χέρι της το αρθρι-
τικό σταματούσε σαν φύλλο της μπεγκόνιας

Τέλος     Κι οι μνήμες παν κι αυτές πίσω απ' τα πράγματα να τα προ-
φτάσουν     Όπου τα παλαιά φαίνονται πάλι κι εκείνα σαν καινούρια

Θρυλική θα μείνει στους μεταγενέστερους η μέρα που κανείς δεν
είπε να βαρυγκομήσει     αλλ' οργιές ανοιχτά στα φυλλώματα φέγγα-
νε     στιλπνά λεμόνια ηλιίσκοι των αιθέρων.

ΟΔΥΣΣΕΑΣ ΕΛΥΤΗΣ: ΤΟ ΦΩΤΟΔΕΝΤΡΟ ΚΑΙ Η ΔΕΚΑΤΗ ΤΕΤΑΡΤΗ ΟΜΟΡΦΙΑ (1971)

Το παραπάνω ελυτικό ποίημα δεν χρειάζεται σχολιασμό. Είναι απολύτως «βαγιανό».

Στη σκηνή της Βαϊοφόρου ο Χριστός εικονίζεται "καθήμενος επί πώλου όνου" κατά τον συνήθη, στην Ανατολή, γυναικείο τρόπο. Στο αριστερό του χέρι κρατεί ειλητάριο, ενώ με το δεξιό ευλογεί. Η διάταξη της εικόνας έχει συνήθως τον Κύριο πάνω στο πουλάρι, στο μέσον, περίπου, της όλης σύνθεσης.

Πίσω του (αριστερά ως προς τον θεατή) εικονίζονται οι μαθητές να ακολουθούν τον διδάσκαλό τους με σπουδή. Η κεφαλή του Χριστού -πλαισιωμένη πάντοτε από φωτοστέφανο- είναι συνήθως στραμμένη προς τους Ιουδαίους (σε κάποιες παραστάσεις ο Χριστός έχει στραμμένη την κεφαλή του προς τους αποστόλους) ενώ η έκφραση του προσώπου Του είναι πραεία και θλιμμένη, "προδηλούσα το πάθος".

Στο βάθος της εικόνας το κάστρο της Ιερουσαλήμ με ανοιχτές καστρόπορτες και πλήθος Εβραίων, ανδρών, γυναικών και παιδιών, που σπεύδουν να προϋπαντήσουν τον Χριστό. Το πλήθος σπρώχνεται να βγει από την πύλη, γέροντες και νέοι που κρατούν βαΐα, και γυναίκες που σηκώνουν νήπια στην αγκαλιά τους ή βρέφη τους ώμους τους. Άλλοι φαίνονται να ξεπροβάλλουν από τα τείχη ή τα παράθυρα για να δουν τον Χριστό.

Πάνω από τη συνοδεία υψώνεται δένδρο στο οποίο ανεβαίνουν παιδιά που κόβουν με τσεκούρια κλαδιά και τα ρίχνουν στη γη, ενώ άλλα στρώνουν τα ρούχα τους για να πατήσει πάνω το θεοφόρο ονάριο. Η επιγραφή της εικόνας είναι: Η ΒΑΪΟΦΟΡΟΣ.

Την δική του, εικαστική και …θαλασσινή εκδοχή της Βαϊοφόρου μας έδωσε ο Ελύτης στο κολάζ του «Οι δρόμοι της θάλασσας» (1972). Τη θέση του Χριστού πάνω στο γαϊδουράκι έχει ένα κορίτσι, ενώ κάτω δεξιά ένα παιδί με φωτοστέφανο, μας θυμίζει ότι τα παιδιά πρωταγωνιστούν στη σκηνή της Βαϊοφόρου, κάτι που φαίνεται πως συγκινεί τον Οδυσσέα Ελύτη, ο οποίος στη συλλογή του "Εκ του πλησίον", γράφει τον στίχο "Από παιδιά και μόνον φτιάχνεις Ιεροσόλυμα", δικαιώνοντας θα λέγαμε τον ψαλμικό στίχο: "Εκ στόματος νηπίων και θηλαζόντων κατηρτίσω αίνον".

Στη συλλογή «Ο Μικρός Ναυτίλος» ο ποιητής έχει ξεχωριστές αναφορές στην εικόνα.

Είναι γνωστό πως ο Ελύτης εκτιμούσε πολύ τη βυζαντινή ζωγραφική και τη γνώριζε καλά, όπως άλλωστε και την βυζαντινή υμνογραφία. Πρέπει να θεωρούμε βέβαιο ότι είχε διαβάσει και το Κοντάκιον του αγαπημένου του Ρωμανού του Μελωδού στην Κυριακή των Βαΐων. 

Στο ΜΥΡΙΣΑΙ ΤΟ ΑΡΙΣΤΟΝ [IV] διαβάζουμε.

«Την άνοιξη δεν τη  βρήκα τόσο στους αγρούς, ή, έστω, σ’ έναν Botticelli όσο σε μια μικρή Βαϊφόρο κόκκινη».

Η άνοιξη για τον Ελύτη είναι πάντα το ζητούμενο. Εδώ μας ομολογεί ότι καλύτερα κι από την φύση, αλλά κι από την περίφημη "Άνοιξη" του Μποτιτσέλλι, βρήκε την άνοιξη σε μια «μικρή Βαϊφόρο κόκκινη». Εννοεί, μάλλον, σε μια εικόνα της Βαϊοφόρου, όπου κυριαρχούν οι αποχρώσεις του κόκκινου και υπάρχουν αρκετές τέτοιες παραστάσεις, με κορυφαία, ίσως, αυτήν την μεταβυζαντινή του Θεοφάνους του Κρητός (1490-1559 μ.Χ.) από το Δωδεκάορτο του τέμπλου της Μονής Σταυρονικήτα στο Άγιον Όρος. 

Ο Ελύτης επιμένει ελληνικά, θα λέγαμε, αφού δεν του αρκεί η πασίγνωστη "Αλληγορία της Άνοιξης" του Μποτιτσέλλι, που είναι ένα έργο το οποίο αφραγίζει την Ιταλική Αναγέννηση (περίπου το 1478 μ.Χ) και προτιμά μια παράσταση της Βαϊοφόρου, με όλη τη χαρμολύπη που κουβαλάει.

Στο ΟΤΤΩ ΤΙΣ ΕΡΑΤΑΙ [Αιγαιοδρόμιον], ο Ελύτης παραθέτει μόνο λέξεις. «Αλλά λέξεις που οδηγούσαν μ’ ακρίβεια σ΄αυτό που γύρευα», σημειώνει. Ανάμεσά τους οι λέξεις των βαγιώνε: «βάγια» και «δαφνόφυλλα».

Τέλος, στο ΟΤΤΩ ΤΙΣ ΕΡΑΤΑΙ [Ο Ταξιδιωτικός Σάκος] στο ΒΥΖΑΝΤΙΟΝ, ο Ελύτης θα έπαιρνε μαζί του την Βαϊοφόρο από την Καπέλλα Παλατίνα (Παλέρμο).  Πρόκειται για ένα εξαίσιο ψηφιδωτό βυζαντινής τεχνοτροπίας του 12ου αιώνα, στο Παλέρμο της Σικελίας.

Τελικά έχει δίκιο ο Ελύτης: «Πρέπει να 'ταν των Βαΐων τ' ουρανού…».

Η ΣΤΑΥΡΩΣΗ ΣΤΗΝ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΖΩΓΡΑΦΙΚΗ

Η Σταύρωση - Εικόνα από την Μονή Παντοκράτορος του Αγίου Όρους  (τέλος 14ου αι.)

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου

Στο βάθος της εικόνας φαίνεται το τείχος της Ιερουσαλήμ, γιατί ο Χριστός "έξω της πύλης έπαθε" (Εβρ. ιγ΄ 12). Στο κέντρο της σύνθεσης ο Χριστός γυμνός πάνω στο Σταυρό, φέρει μόνο "περίζωμα περί την οσφύν", δηλ. ένα άσπρο, συνήθως, πανί τυλιγμένο στη μέση Του. Νεκρός, με κλειστούς οφθαλμούς και γυρτό ελαφρά το κεφάλι προς τα δεξιά. 

Από τους αγιογράφους υπερτονίζεται το σώμα Του εντελώς σκελετωμένο από την κακοπάθεια, με τα χέρια απλωμένα και με ανοικτές τις παλάμες, "ως να προσεύχεται ... και ωσάν να ανοίγη τας αγκάλας του προς όλους τους ανθρώπους" (Φ. Κόντογλου, Έκφρασις, τ.Α΄, σ.174). "Οι δε πόδες σμικτοί, με τα γόνατα ολίγον διπλωμένα, πατούν επάνω εις εν σανίδιον ως υποπόδιον ...Κάποιοι σημερινοί ζωγράφοι ζωγραφίζουν τους άχραντους πόδας του Κυρίου τον ένα επί του άλλου, καρφωμένους με εν και μόνον καρφίον, και τούτο το πράττουν κακώς, κατά μίμησιν κάποιων ζωγράφων της Δύσεως" (Φ. Κόντογλου, οπ.π., σ.174). Από τα χέρια και τα πόδια του Χριστού τρέχουν αίματα, ενώ από την λογχισμένη πλευρά Του αίμα και ύδωρ. 

Η εντύπωση που δίνει ο Χριστός δεν είναι ότι πέθανε, αλλά ότι κοιμάται ("Εξηγέρθη ως ο υπνών Κύριος" - Κοινωνικό Μ. Σαββάτου). Είναι σαν βασιλιάς πάνω στο θρόνο Του (πρβλ. το εξαποστειλάριον του Πάσχα "Σαρκί υπνώσας ως θνητός, ο Βασιλεύς και Κύριος..."). Γι' αυτό και ο καθηγητής Κ. Καλοκύρης παρατηρεί: "…εις το πρόσωπον του Κυρίου πρυτανεύει το βασιλικόν μεγαλείον (το μεγαλείο του συγκρατημένου πάθους)", (Κ. Καλοκύρη, Η ζωγραφική της Ορθοδοξίας, σ.135). Για τον ίδιο ακριβώς λόγο και η πινακίδα με την επιγραφή που υπάρχει πάνω από το κεφάλι του Χριστού γράφει: ΟΒΣΛΤΔΞΣ δηλ. Ο ΒΑΣΙΛΕΥΣ ΤΗΣ ΔΟΞΗΣ και όχι τα αρχιγράμματα Ι.Ν.Β.Ι. (Ιησούς Ναζωραίος Βασιλεύς Ιουδαίων) τα οποία έγραψαν οι ασεβείς σταυρωτές του Κυρίου για να τον χλευάσουν.

Οι δύο ληστές 

Κατά την διήγηση των ευαγγελιστών ο Χριστός σταυρώθηκε ανάμεσα σε δύο ληστές. "Και ο μεν δίκαιος ληστής ευρίσκεται εκ δεξιών του Κυρίου, έχει την όψιν ήμερον και παρακαλεστικήν, βλέποντας προς τον Χριστόν, με μαύρα και ολίγα γένεια, όπως του Χριστού, και με φωτοστέφανον γύρω εις την κεφαλήν Του, όπως οι άγιοι, καθ' όσον εσώθη με την μετάνοιαν, λέγοντας εις τον Χριστόν "Μνήσθητί μου, Κύριε όταν έλθης εν τη βασιλεία σου" (Λουκ. κγ΄ 42). 

Ο δε κακός ληστής, οπού είναι σταυρωμένος εξ αριστερών του Κυρίου, έχει την όψιν ηγριωμένην (αλλού όμως ο Κόντογλου παρατηρεί "ότι εις την Ορθόδοξον εικονογραφίαν ... οι λησταί δεν έχουσι κακούργον όψιν ... ο κακός ληστής εις την σταύρωσιν, παρίσταται νέος αμούστακος ... τούτο φανερώνει το ανεξίκακον, αθεάτριστον και ξένον πάσης ανιέρου εμφάσεως πνεύμα της αγιογραφικής τέχνης" (Φ. Κόντογλου, Έκφρασις, τ.Α΄, σ.411)), με μαλλιά ακατάστατα και με το σώμα συστρεφόμενον, φαίνεται δε ωσάν να λέγη εις τον Χριστόν• "Ει συ ει ο Χριστός, σώσον σεαυτόν και ημάς" (Λουκ. κγ΄ 39). Εις πολλάς εικόνας οι λησταί δεν είναι καρφωμένοι εις τους σταυρούς, αλλά μόνον δεμένοι με σχοινιά από τας χείρας και τους πόδας, ο δε αμαρτωλός ληστής εικονίζεται γυρισμένος με την πλάτην" (Φ. Κόντογλου, Έκφρασις, τ.Α΄, σ.176).

Η Θεοτόκος από την Σταύρωση στην Μονή Δαφνίου (11ος αι.)

Η Θεοτόκος 

Στα δεξιά του Χριστού στέκεται η Παναγία όρθια ατενίζοντας τον Υιόν της. Με το αριστερό χέρι στο μάγουλό της φαίνεται να συγκρατεί την εκδήλωση του πόνου που την κυριεύει, ενώ το δεξιό χέρι είναι ανοικτό σε σχήμα ικεσίας. Η μορφή της Παναγίας αποπνέει βαθιά πνευματικότητα. Κατά τον Γεώργιο Νικομηδείας (θ΄ αι.) η Θεοτόκος "τω πάθει κοσμίως και ουκ αγενώς προσωμίλει" (Migne, P.G., τ.100, στ. 1485 D). "... θερμοτάτοις μεν κατέλουε δάκρυσιν" (το σώμα του Κυρίου) όμως "πραεία φωνή και συμπαθεστάτοις προσεφθέγγετο ρήμασιν ..." (Γεώργιος Νικομηδείας, οπ.π., στ. 1488). 

Υπάρχει βέβαια και η αντίθετη άποψη την οποία αποτυπώνει ο υμνογράφος της Μ. Παρασκευής σ' ένα απόστιχο των αίνων. Η Παρθένος παρά τω σταυρώ "ανέκραζε γοερώς ... οδυρομένη μητρώα σπλάγχνα ... παρειάς συν θριξί καταξαίνουσα ... και το στήθος τύπτουσα" (Τριώδιο). Αυτή η εκδοχή, ιδιαίτερα προσφιλής στους λαϊκούς θρήνους της Μ. Παρασκευής, θα προσδώσει αργότερα -κυρίως στην Παλαιολόγεια εποχή- έναν αφηγηματικό χαρακτήρα, καθώς οι αγιογράφοι θα παριστάνουν την Παναγία να θρηνεί και στο τέλος να λιποθυμά. 

Όμως οι παραστάσεις αυτές "δεν έχουν τον χαρακτήρα δουλικής μιμήσεως της φυσικής πραγματικότητος - δηλ. αναπαραστάσεως των γεγονότων ον τρόπον εδίδαξεν η Αναγέννησις-, διότι οι ζωγράφοι κατώρθωσαν τον ρεαλισμόν αυτών όλως να εξευγενίσουν και να υποτάξουν εις το γενικώτερον υπερβατικόν κλίμα των συνθέσεών των..." (Κ. Καλοκύρη, Η ζωγραφική της Ορθοδοξίας, σ.139). Η Θεοτόκος πάντως, άσχετα από το μέγεθος της λύπης της, δεν παύει να πιστεύει στη θεότητα του Υιού της, ο οποίος της λέει κατά τον υμνωδό: "Μη εποδύρου μου Μήτερ ... αναστήσομαι γαρ και δοξασθήσομαι" (θ΄ ωδή Κανόνος Μ. Σαββάτου).

Ιωάννης ο Θεολόγος από την Σταύρωση στην Μονή Δαφνίου (11ος αι.)

Ο Ιωάννης ο Θεολόγος

Ο Ιωάννης, νέος αγένειος και σγουρομάλλης, που στέκεται αριστερά του Σταυρού, είναι μορφή πιο ανοιχτή, περισσότερο ανθρώπινη. Η στάση του εκφράζει φόβο και αγωνία, "με γυρτήν την κεφαλήν και με όψιν περιώδυνον, βαστώντας με το δεξιόν χέρι το μάγουλόν του (σε κάποιες παραστάσεις το δεξί χέρι του Ιωάννου είναι στο στήθος του, ενώ σπάνια κρατεί ευαγγέλιο (βλ. την τοιχογραφία της S. Maria Antiqua στη Ρώμη, αλλά και ελεφαντοστό με τη Σταύρωση της Μονής Διονυσίου. Βλ. επίσης την Σταύρωση στον Άγιο Μάρκο της Βενετίας - περίκλειστο σμάλτο: Γ. Αντουράκη, Χριστιανική Ζωγραφική, σ. 271)), και το αριστερόν αφήνοντάς το να πέση κάτω" (Φ. Κόντογλου, Έκφρασις, τ.Α΄, σ.176). 

Ο Ιωάννης στέκει κοιτώντας μπροστά του και όχι τον Χριστό, όπως κάνει η Παναγία. "Διανοείται περισσότερο το Άγιο Πάθος, ενώ αντιθέτως η Παναγία το ζει, πονάει για το παιδί της και γι' αυτό έχει τη διάθεση να κινηθεί προς αυτό, ενώ ο θεολόγος δεν την έχει. Δείχνει μόνο τη διάθεση να στρίψει προς τον Εσταυρωμένο και να αναβλέψει προς αυτόν" (Π.Α. Μιχελή, Η αισθητική της Βυζ. Τέχνης, σ.201). Πρέπει εδώ να σημειώσουμε ότι ενώ στις παραστάσεις της Σταυρώσεως ο ευαγγελιστής Ιωάννης εικονίζεται συνήθως απέναντι στην Παναγία, σε μερικές περιπτώσεις ιστορείται μαζί με την Θεοτόκο αριστερά -ως προς τον θεατή- του Εσταυρωμένου.

Ο Εκατόνταρχος από την Σταύρωση του Φώτη Κόντογλου
στον Ναό της Καπνικαρέας 

Ο εκατόνταρχος 

Πίσω από τον Ιωάννη εικονίζεται ο εκατόνταρχος (ο κατά την παράδοση μετέπειτα Άγιος Λογγίνος) με την στρατιωτική του πανοπλία. Ο εκατόνταρχος παριστάνεται σε ανδρική ηλικία με μαύρο στρογγυλό γένι, έχοντας το κεφάλι του σκεπασμένο μ' ένα μαντήλι και γυρισμένο με πίστη προς τον Χριστό, σα να φωνάζει "Όντως ο άνθρωπος ούτος δίκαιος ήν" (Λουκ. 23,47). Το κεφάλι του φέρει φωτοστέφανο (βλ. Φ. Κόντογλου, Έκφρασις, τ.Α΄, σ.176). Γιατί εκτός από την αθωότητα του Χριστού, ο εκατόνταρχος ομολόγησε και την θεότητά Του: "αληθώς Θεού υιός ην ούτος" (Ματθ. κζ΄ 55). Αυτήν ακριβώς την ομολογία δηλώνει το υψωμένο σε θέση ευλογίας δεξί χέρι του εκατόνταρχου, στο ύψος του μετώπου του, σα να θέλει να το σταυρώσει.

Ενορία Σφάκας Σητείας (γύρω στα 1500)

Ο Κρανίου τόπος 

Ο Χριστός σταυρώθηκε "εις τον λεγόμενον Κρανίου τόπος, ος λέγεται Εβραϊστί Γολγοθά" (Ιω. ιθ΄ 17). Στην εικόνα λοιπόν της Σταυρώσεως, κάτω από την βραχώδη κορυφή του Γολγοθά, που απεικονίζεται ως σπήλαιο πάνω στο οποίο είναι στημένος ο Σταυρός του Κυρίου, διακρίνεται, μέσα στο σπήλαιο, ένα κρανίο. Πάνω στο κρανίο αυτό στάζει το αίμα που πηγάζει από τα πόδια του Χριστού. Κατά μια αρχαία παράδοση που διασώζει πρώτος ο Ωριγένης, το κρανίο αυτό είναι το κρανίο του Αδάμ, ο οποίος πέθανε και θάφτηκε στον Γολγοθά (βλ. Ωριγένους, Εις το κατά Ματθαίον, ΒΕΠΕΣ 14, 390). 

Την εκδοχή αυτή υιοθετεί και ο ιερός Χρυσόστομος ο οποίος μάλιστα ερμηνεύει και θεολογικά την παράδοση αυτή: "Τινές φασιν εκεί τον Αδάμ τελευτηκέναι και κείσθαι, και τον Ιησούν εν τω τόπω, ένθα ο θάνατος εβασίλευσεν, εκεί και το τρόπαιον στήσαι. Και γαρ τρόπαιον εξήει βαστάζων τον σταυρόν κατά της του θανάτου τυραννίδος" (Ιω. Χρυσοστόμου, Εις το κατά Ιωάννην Ομιλία πε΄, στη σειρά Άπαντα των αγίων πατέρων, τ.75, σ.373). Έτσι το αίμα του Κυρίου καθαρίζει και εκπλύνει τις αμαρτίες του γένους των ανθρώπων, του οποίου γενάρχης υπήρξε ο Αδάμ. 

Εξ άλλου, κατά τον Ι. Αυγουστίνο, το όνομα του γενάρχη, έτσι όπως γράφεται με τα ελληνικά γράμματα ΑΔΑΜ, περιέχει τα αρχικά των σημείων του ορίζοντα (Α-νατολή, Δ-ύσις, Ά-ρκτος, Μ-εσημβρία), πράγμα που σημαίνει ως αυτός εκπροσωπεί όλο το ανθρώπινο γένος ανά τους αιώνες, και επομένως πρώτος δέχεται το λυτρωτικό αίμα του Χριστού που αφορά σε όλους τους ανθρώπους (βλ. Κ. Καλοκύρη, Εορταί δώδεκα, ΘΗΕ, τ.5, στ. 752).

Μονή Μεγάλου Μετεώρου (1483)

Την όλη παράσταση της Σταυρώσεως συμπληρώνουν ο ήλιος και η σελήνη που ζωγραφίζονται δεξιά και αριστερά του Σταυρού αντίστοιχα (στο πάνω μέρος της εικόνας), και αντιπροσωπεύουν τον ορατό κόσμο που έφριξε βλέποντας την Σταύρωση του Δημιουργού. Ζωγραφίζονται δε σε σχήμα ανθρωπίνων προσώπων, "ο μεν ήλιος με χρώμα κόκκινον αιματώδες, η δε σελήνη στακτόχρους, με τας ακτίνας γυρισμένας προς το μέρος του Χριστού, εις σημείον ότι εσκοτίσθησαν κατά την Σταύρωσιν. Εικονίζονται δε και άγγελοι κλαίοντες, πλην και ούτοι περιττεύουν" (Φ. Κόντογλου, Έκφρασις, τ.Α΄, σ.177). Η επιγραφή της εικόνας είναι: Η ΣΤΑΥΡΩΣΙΣ και ιστορείται στον δυτικό τοξωτό τοίχο του ναού ή στο εικονοστάσι πάνω από το τέμπλο μαζί με το δωδεκάορτο.

Ιουλίττα σύναθλος υιώ Kηρύκω

Τοιχογραφία των Αγίων στην πρόσοψη του ναού στο Boccioleto της Ιταλίας 

Ανθολόγηση: Π. Α. Ανδριόπουλος

Tω αυτώ μηνί IE΄, μνήμη των Aγίων Mαρτύρων Kηρύκου και Iουλίττης της μητρός αυτού.
Ιουλίττα σύναθλος υιώ Kηρύκω,
H λαιμότμητος τω κάραν τεθλασμένω.
Πέμπτη Iουλίτταν δεκάτη τάμον, υία δ’ έαξαν.
H Aγία Mάρτυς Iουλίττα ήτον κατά τους χρόνους του βασιλέως Διοκλητιανού εν έτει σϟϛ΄ [296], καταγομένη από το Iκόνιον. Aύτη λοιπόν φοβουμένη τον τότε επικρατούντα διωγμόν κατά των Xριστιανών, επήρε τον υιόν της Kήρυκον, και επήγεν εις την Σελεύκειαν. Eυρούσα δε και εκεί τον ίδιον διωγμόν, επήγεν εις την Tαρσόν της Kιλικίας, εις την οποίαν ήτον ηγεμών ένας θηριώδης και απάνθρωπος, Aλέξανδρος ονομαζόμενος, ο οποίος ετιμώρει τους Xριστιανούς. Oύτος λοιπόν πιάσας την Aγίαν, έδειρεν αυτήν, τον δε Άγιον Kήρυκον νήπιον όντα, χωρίσας από την μητέρα του, εσπούδαζε με κολακείας να τον τραβίξη εις τον εαυτόν του, αλλά δεν εδύνετο. 

Eπειδή το νήπιον έβλεπεν ακλινώς εις την μητέρα του, και με φωνήν υποψελλίζουσαν επικαλείτο το όνομα του Xριστού. Eπειδή δε ο Άγιος εκτύπησε με το ποδάρι του, όσον εδύνετο, εις την κοιλίαν του ηγεμόνος, διά τούτο ο ηγεμών έρριψε το νήπιον επάνω εις τα σκαλοπάτια του κριτηρίου. Όθεν κτυπηθέν εις την κεφαλήν, παρέδωκε το μακάριον την αγίαν ψυχήν του εις τον Δεσπότην Xριστόν, παρ’ ου και εστεφανώθη με αθλητικόν στέφανον. H δε μακαρία Iουλίττα δοκιμάσασα πολλάς βασάνους, δεν επείσθη να αρνηθή τον Xριστόν, όθεν απεκεφαλίσθη, και έλαβεν η αοίδιμος του μαρτυρίου τον στέφανον1. Tελείται δε η αυτών Σύναξις και εορτή εις τον ευκτήριον Nαόν του Aρχαγγέλου Mιχαήλ, εις τόπον λεγόμενον Aδδώ2.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
1. Σημείωσαι, ότι εγκώμιον έπλεξεν εις την Aγίαν ταύτην Iουλίτταν και Kήρυκον, Nικήτας ο Pήτωρ, ου η αρχή· «Ώσπερ ουκ έστι συνεχόμενον τω Kυρίω». (Σώζεται εν τη Mεγίστη Λαύρα, εν τω Kοινοβίω του Διονυσίου, και εν τη Iερά Mονή του Bατοπαιδίου.) Tο δε ελληνικόν τούτων Mαρτύριον σώζεται εν τη Λαύρα, εν τη Iερά Mονή των Iβήρων και εν άλλαις, ου η αρχή· «Tω αγαπητώ αδελφώ και συλλειτουργώ». Tο δε ρηθέν εγκώμιον, εν τοις Πανηγυρικοίς της Λαύρας επιγράφεται, Nικήτα Φιλοσόφου δούλου Xριστού.
2. Περιττώς γράφεται εδώ το Συναξάριον του Aγίου Iωσήφ του Θεσσαλονίκης. Aυτό γαρ προεγράφη εις την δεκάτην τετάρτην του ιδίου τούτου μηνός, ότε τελείται και η μνήμη αυτού.
(από το βιβλίο: Αγίου Νικοδήμου Αγιορείτου Συναξαριστής των δώδεκα μηνών του ενιαυτού. Τόμος Γ'. Εκδόσεις Δόμος, 2005) - Σπουδαστήριο Νέου Ελληνισμού

- Δεῦτε πιστοί, τοῖς ἐπαίνοις συνελθόντες, στέψωμεν δυάδα παναγίαν, Τριάδος σέβας κατέχουσαν· τῶν γὰρ εἰδώλων τὴν πλάνην, καὶ τῶν τυράννων τὴν ἀπόνοιαν, τοῖς ἑαυτῶν ποσὶ κατεπάτησαν. Τούτους ἀνευφημοῦντες ἀνακράξωμεν, λέγοντες· Χαίροις Ἰουλίττα πανσεβάσμιε, ἡ τὴν γυναικείαν ἀσθένειαν ἀπορριψαμένη, καὶ ἀνδρικῶς ἀγωνισαμένη. Χαίροις Κήρυκε παμμακάριστε, ὁ τριετὴς τῇ ἡλικίᾳ, καὶ τὸν πολυμήχανον ἐχθρὸν καταβαλών. Χαίρετε το ἡμέτερον κλέος καὶ καύχημα, τῶν ἐν πίστει ἑορταζόντων τὴν ἱερὰν ὑμῶν ἄθλησιν, οὓς ἱκετεύομεν πρεσβεύειν ἀεὶ τὸν τῶν ὅλων Κύριον, τῷ κόσμῳ δωρηθῆναι εἰρήνην, καὶ ταῖς ψυχαῖς ἡμῶν τὸ μέγα ἔλεος.
(Ιδιόμελον των Αίνων, ήχος β', ποίημα Βυζαντίου, από την Ασματική Ακολουθία των Αγίων)

- Ἀπολυτίκιον Ποίημα Πατριάρχου Κωνσταντινουπόλεως Κυρίλλου ς’. 
Ἦχος δ’ Ὁ ὑψωθεὶς ἐν τῷ Σταυρῷ
Ἡ λογικὴ Χριστοῦ ἀμνάς, Ἰουλίττα, σὺν τριετεῖ ἀμνῷ αὐτῆς τῷ Κηρύκῳ, δικαστικοῦ πρὸ βήματος παρέστησαν, εὐθαρσῶς κηρύττοντες, τὴν Χριστώνυμον κλῆσιν, οὐδόλως ἐπτοήθησαν ἀπειλὰς τῶν τυράννων, καὶ στεφηφόροι νῦν ἐν οὐρανοῖς, ἀγαλλιῶνται Χριστῷ παριστάμενοι.

- Αλεξάνδρου Παπαδιαμάντη, από το διήγημα Στο Χριστό στο Κάστρο
Ἐν τῷ μέσῳ δὲ κρέμαται ὁ μέγας ὀρειχάλκινος καὶ πολυκλαδος πολυέλεος, καὶ ὁλόγυρα ὁ κρεμαστὸς χορός, μὲ τὰς εἰκόνας τῶν Προφητῶν καὶ Ἀποστόλων, ὑφ᾿ ὃν ἐτελοῦντο τὸ πάλαι οἱ σεμνοὶ γάμοι τῶν χριστιανῶν ἀνδρογύνων. Καὶ ὁλόγυρα αἱ μορφαὶ τῶν Μαρτύρων, Ὁσίων καὶ Ὁμολογητῶν. Ἵστανται ἐπὶ τῶν τοίχων ἠρεμοῦντες, ἀπαθεῖς, ὁποῖοι ἐν τῷ Παραδείσῳ, εὐθὺ καὶ κατὰ πρόσωπον βλέποντες, ὡς βλέπουσι καθαρῶς τὴν Ἁγίαν Τριάδα. Μόνος ὁ Ἅγιος Μερκούριος, μὲ τὴν βαρεῖαν περικεφαλαίαν του, μὲ τὸν θώρακα, τὰς περικνημίδας καὶ τὴν ἀσπίδα, φαίνεται ὀλίγον τι ἐγκαρσίως βλέπων καὶ κινούμενος καὶ ὁρῶν, εἰς τὰ δεξιὰ του ναοῦ, ἐκεῖ ὅπου διατρυπᾷ μὲ τὸ δόρυ του τὸν ἐπὶ θρόνου καθήμενον ὠχρὸν Παραβάτην. Πελιδνὸς ὁ παράφρων τύραννος, μὲ τὸ βλέμμα σβῆνον, μὲ τὸ στῆθος αἱμάσσον, μάτην προσπαθεῖ ν᾿ ἀποσπάσῃ ἀπὸ τὸ στέρνον του τὸν ὀξὺν σίδηρον, καὶ ἐξεμεῖ μετὰ τῆς τελευταίας βλασφημίας καὶ τὴν μιαρὰν ψυχήν του. Γείτων τῆς τρομακτικῆς ταύτης σκηνῆς παρίσταται γλυκεῖα καὶ συμπαθεστάτη εἰκών, ὁ Ἅγιος Κήρυκος, τριετίζον παιδίον, κρατούμενον ἐκ τῆς χειρὸς ὑπὸ τῆς μητρός του, τῆς Ἅγιας Ἰουλίττης. Διὰ δώρων καὶ θυσιῶν ἐζήτει ὁ διώκτης Ἀλέξανδρος νὰ ἑλκύση τὸ παιδιον, καὶ διὰ τοῦ παιδιοῦ τὴν μητέρα. Ἀλλ᾿ ὁ παῖς, καλῶν τὴν μητέρα του καὶ ὑποψελλίζων τοῦ Χριστοῦ τὸ ὄνομα, ἔπτυσε τὸν τύραννον κατὰ πρόσωπον, καὶ ἐκεῖνος ἐξαγριωθεὶς ἐκρήμνισε τὸ παιδίον ἀπὸ τῆς μαρμαρίνης κλίμακος, ὅπου συνέτριψε τὸ τρυφερὸν καὶ διὰ στεφάνους πλασθὲν κρανίον.

- ΑΞΙΟΝ ΕΣΤΙ εορτάζοντας τη μνήμη

των αγίων Κηρύκου και Ιουλίτης

ένα θαύμα να καίει στους ουρανούς τ’ αλώνια

ιερείς και πουλιά να τραγουδούν το χαίρε…

Οδυσσέας Ελύτης, «Το άξιον εστί»

(απόσπασμα από «Το Δοξαστικόν»)

- «…Στο βάθος όμως είναι μπλε Ιουλίτας… 
Και η τελειότης η άκρα 
συντελεσμένη σ’ έναν κήπο με υάκινθους 
Οπού τους αφαιρέθηκεν ο μαρασμός για πάντα. Κάτι φαιό 
Που μια σταξιά μονάχα λεμονιού αιθριάζει οπόταν 
Βλέπεις κείνο που απ’ την αρχή εννοούσα με στοιχεία καθαρά 
Να χαράζεται 
Πάνω σε μπλε Ιουλίτας.»  
Από το ποίημα ΣΕ ΜΠΛΕ ΙΟΥΛΙΤΑΣ - Από την ποιητική συλλογή του Οδυσσέα Ελύτη ΔΥΤΙΚΑ ΤΗΣ ΛΥΠΗΣ (στη συγκεντρωτική έκδοση απάντων των ποιημάτων του Ελύτη - εκδ. Ίκαρος - σ. 583-84).

 - Τα άπαντα (ποιήματα, παραμύθια, τραγούδια και κείμενα) της Ιουλίτας Ηλιοπούλου, αγαπημένης της Ιδιωτικής Οδού.

Le martyre de sainte Julitte (tableau anonyme de la 2ème moitié du XVIIe siècle situé dans l'église
Saint-Cyr-et-Sainte-Julitte de Villejuif). Son fils saint Cyr est également représenté sur le tableau.

Η ΕΙΚΟΝΑ ΤΗΣ ΑΝΑΣΤΑΣΗΣ "Η ΕΙΣ ΑΔΟΥ ΚΑΘΟΔΟΣ"

Μονή Μεγάλου Μετεώρου, 1483

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου

Είναι ιδιαίτερα χρήσιμο, πριν προχωρήσουμε στην αναλυτική περιγραφή της εικόνας "Η εις Άδου Κάθοδος", να παραθέσουμε την σύντομη αλλά θεμελιώδη περιγραφή του ιερομονάχου Διονυσίου του εκ Φουρνά των Αγράφων: 

"Η εις τον Άδην Κάθοδος. Όρη και βουνά και υπ' αυτών σπήλαιον σκοτεινόν, και άγγελοι αστράπτοντες δένουσι με αλύσεις Βεελζεβούλ τον άρχοντα του σκότους, και τους μετ' αυτών δαίμονας καταξεσχίζουν τύπτουν και διώκουν• και ανθρώπους γυμνούς δεμένους με αλύσεις βλέποντες άνω• και κλειδονίαι πολλαί καταθλιμμέναι και αι πύλαι του Άδου ερριμέναι συν τοις μοχλοίς και ο Χριστός επ' αυταίς πατών κρατεί τον Αδάμ με την δεξιάν του και την Εύαν με την αριστεράν• ο δε Πρόδρομος εκ δεξιών του Χριστού δεικνύει αυτόν• και ο Δαυίδ πλησίον αυτού ως και άλλοι βασιλείς με στέμματα και στέφανα, αριστερά δε οι προφήται Ιωάννης, Ησαΐας, Ιερεμίας, και ο δίκαιος Άβελ• και άλλοι διάφοροι εστεφανωμένοι• φως δε μέγα κύκλω αυτών και αγγέλων πλήθος" (Διονυσίου του εκ Φουρνά, Ερμηνεία των Ζωγράφων ως προς την Εκκλησιαστικήν ζωγραφίαν, Ανατύπωσις Καλαμάτα 1981, σ. 138-139). 

Ο Χριστός 

Στο κέντρο της εικόνας στέκεται όρθιος ο Χριστός - μετωπικά, σχεδόν, ως προς τον θεατή- πατώντας τις συντριμμένες πύλες του Άδου και κρατώντας με το αριστερό Του χέρι το τρόπαιο της νίκης, δηλ. τον Σταυρό, ενώ με το δεξί Του χέρι εγείρει (σηκώνει) από μια σαρκοφάγο τον Αδάμ, το σύμβολο του ανθρωπίνου γένους (ο Χριστός όμως απεικονίζεται, άλλοτε, να κρατά στο αριστερό του χέρι ένα ειλητάριο που συμβολίζει το κήρυγμα του Χριστού για την Ανάστασή Του στις φυλακισμένες ψυχές του Άδη (βλ. πρωτοπρεσβ. Στεφ. Αβραμίδη, Η ορθόδοξη εικόνα της Αναστάσεως..., στον συλλογικό τόμο "Σταυρός και Ανάσταση" σ.175). 

Πίσω από τον πρωτόπλαστο ακολουθεί η Εύα, ο δίκαιος Άβελ και άλλα πρόσωπα (βλ. ως χαρακτηριστικό παράδειγμα την εις Άδου Κάθοδο στη Μονή Δαφνίου - 11ος αι.). Μεταγενέστερα, και κυρίως στην μεταβυζαντινή περίοδο, ο Χριστός δεν κρατεί τον Σταυρό αλλά απλώνει και τα δύο χέρια Του, και με μια σφοδρή κίνηση, σηκώνει με το ένα χέρι τον Αδάμ και με το άλλο την Εύα. (βλ. π.χ. την Ανάσταση στη Μονή της Χώρας). Είναι βέβαια αυτονόητο ότι ο Χριστός είναι υψηλότερος από τα άλλα πρόσωπα (κατά το μέτρο της υπεροχής) και περιβάλλεται από μεγάλη φωτεινή, ωοειδή ελλειψοειδή "δόξα", η οποία καταυγάζεται από ακτίνες και συχνά είναι σπαρμένη με άστρα. 

Ο Χριστός φορεί ιμάτιο με χρυσοκονδυλιά, αστραφτερό, και καθώς είναι ευρύπτυχο και ανεμιζόμενο πάνω από την κεφαλή, φέρει τον αέρα της νίκης. Η όψη το προσώπου Του είναι αυστηρή αλλά με έκφραση φιλάνθρωπη. Τα χέρια Του και τα πόδια Του φέρουν ακόμα "τον τύπον των ήλων". Ειδικότερα τα πόδια Του πατούν με δύναμη πάνω σε δύο θυρόφυλλα (πύλες) τα οποία κείτονται το ένα πάνω στο άλλο σταυροειδώς, και κάτω απ' αυτά εικονίζεται προσωποποιημένος, ως γέροντας, ο θάνατος, τον οποίον "θανάτω θάνατον πατήσας" ο Σωτήρ, "ανέστη" (πρβλ. το τροπάριο "Σήμερον ο Χριστός, θανάτω θάνατον πατήσας, καθώς είπεν, ανέστη ...", Παρακλητική ηχ. β΄). 

Ο φωτεινός κύκλος ή η ωοειδής δόξα που περιβάλλει τον Χριστό, συμβολίζει τη θεότητά Του, το άκτιστο φως της χάριτος, τη φωτεινή διάσταση της παρουσίας του Κυρίου της Δόξης. Ο Χριστός βρίσκεται στον Άδη αφού σαν άνθρωπος πέθανε. Η ψυχή Του, αν και χωρίστηκε με τον θάνατο από το σώμα Του, έμεινε ενωμένη με τη θεία υπόσταση. Έτσι ο Χριστός κατήργησε τον Άδη "τη αστραπή της θεότητος" (Αναστάσιμο Απολυτίκιο, ηχ. β΄).

Μονή Δαφνίου, 11ος αι. 

Ο Άδης 

Συχνά κάτω από τις πύλες του Άδη που έσπασε ο Χριστός, απεικονίζεται μέσα στο σκοτάδι του σπηλαίου ένας γέρος αναμαλλιασμένος και γυμνός με μια περισκελίδα μόνο (ο Φ. Κόντογλου στην "Έκφραση", σ.179: "με το βρακί μόνον") δεμένος με αλυσίδες και έντρομος. Ο γέρος αυτός παριστάνει τον θάνατο ή τον Σατανά, τον άρχοντα του σκότους. Σε ορισμένες μεταγενέστερες εικόνες, όπως μας πληροφορεί ο ιερομόναχος Διονύσιος στην ερμηνεία των Ζωγράφων, ιστορούνται άγγελοι "να δένουν τον Βεελζεβούλ". 

Μέσα στο σκοτάδι του Άδη, γύρω από τις πύλες και το δέσμιο Σατανά, είναι πεταμένα και σκορπισμένα κλειδιά, σύρτες και μοχλοί, σα να εκσφενδονίστηκαν από κάποια υπερφυά δύναμη. Έτσι εκπληρώνεται με ακρίβεια η προφητεία του Δαυίδ: "ότι συνέτριψε πύλας χαλκάς και μοχλούς σιδηρούς συνέθλασεν" (Ψαλμ. ρς΄, 16) αλλά και η αντίστοιχη του Ησαΐα: "Θύρας χαλκάς συντρίψω και μοχλούς σιδηρούς συνθλάσω" (Ησ. με΄, 2). Γι αυτό και η Εκκλησία ψάλλει: "Ηνοίγησάν σοι Κύριε, φόβω πύλαι θανάτου• πυλωροί δε άδου ιδόντες σε έπτηξαν• πύλας γαρ χαλκάς συνέτριψας, και μοχλούς σιδηρούς συνέθλασας ..." (Αναστάσιμο στιχηρό β΄ ήχου). Ο Άδης λοιπόν, είναι ιδεατός χώρος, μεταφυσικός, κι όμως απτός χάρη στις ρεαλιστικές υπομνήσεις των συμβόλων του, συμβόλων φθοράς και δουλείας που αναιρεί η μεγαλειώδης θεϊκή παρουσία.

Μονή της Χώρας στην Κωνσταντινούπολη (14ος αι.)

Ο Αδάμ και η Εύα

"Ο Αδάμ παρίσταται ως γέρων βαθύγερος, με μαλλιά οπού κλώθουν εις τους ώμους του, με πρόσωπον αγριωπόν και σκληρόν, η δε Εύα ως γραία ασπρόμαλλη, τυλιγμένη εις το φόρεμά της, και οι δύο δε εγείρουν τας χείρας των εις στάσιν παρακλητικήν" (Φ. Κόντογλου, Έκφρασις, τ.Α΄, σ.179). Σε όλες τις παραστάσεις της εις Άδου Καθόδου του Κυρίου, ο Χριστός ανασταίνει, με το ένα χέρι του, τον Αδάμ από τον τάφο. Αυτό δε συμβαίνει πάντοτε και με την Εύα (όπως ήδη είδαμε), οπότε η Εύα ανασταίνεται με τα χέρια ψηλά σε στάση προσευχής (βλ. π.χ. την Ανάσταση στον Όσιο Λουκά Βοιωτίας, 11ος αι.). 

Η Ανάσταση των πρωτόπλαστων γίνεται συνήθως "εκ σαρκοφάγων" δηλ. ο Αδάμ και η Εύα σηκώνονται μέσα από σαρκοφάγους που σχεδιάζονται δεξιά και αριστερά του Χριστού, βρίσκονται δηλ. μεταξύ τους απέναντι. Πάντως, αν και ο Αδάμ είναι ο προπάτωρ και το σύμβολο ολοκλήρου του ανθρωπίνου γένους, η συνείδηση της Εκκλησίας είναι ότι ο Χριστός και την Εύα συνανιστά: "... τον Αδάμ συν τη Εύα, λυτρούμαι παγγενή, και τη τρίτη ημέρα εξαναστήσομαι" (Τροπάριο θ΄ ωδής Κανόνος Μ. Σαββάτου).

Ο ΛΟΥΠΑΣΑΚΕΙΟΣ ΑΓΙΟΣ ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ ΜΕ ΠΕΤΡΑΧΗΛΙ

Ο "άγιος" του Λυκαβηττού, κληρικός Δημήτριος Λουπασάκης, έχουμε ξαναγράψει ότι θα έπρεπε να καθαιρεθεί και μόνο για την παραχάραξη και αλλοίωση της θείας λατρείας. 

Είναι πολλές και απαράδεκτες οι λειτουργικές αυθαιρεσίες του, αλλά σήμερα, εορτή του Αγίου Δημητρίου, νομίζω πως το ...τερμάτισε. "Έντυσε" τον άγιο με το ιερατικό πετραχήλι! Μας προτείνει μία νέα εικόνα του στρατιώτου Μεγαλομάρτυρος, η οποία μέσω του youtube λανσάρεται παγκοσμίως. 

Ίσως πρέπει πλέον να βάλουμε πανοπλίες και δόρατα στους ιεράρχες αγίους και στους οσίους. Γιατί όχι; Άλλωστε δεν είναι λίγοι οι πολεμοχαρείς στην Ορθόδοξη Εκκλησία...

Π.Α.Α.

ΟΙ ΜΗ ΑΓΙΟΙ ΣΤΟΝ ΤΡΟΥΛΟ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΔΙΟΝΥΣΙΟΥ ΠΕΙΡΑΙΩΣ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Με έκπληξη είδα τον αγιογραφημένο τρούλο του ιερού ναού Αγίου Διονυσίου Αρεοπαγίτου Πειραιώς, τον οποίο φιλοτέχνησε ο αγιογράφος Κωνσταντίνος Μαρκόπουλος, Διευθυντής της Σχολής Αγιογραφίας της Μητροπόλεως Πειραιώς, μαζί με τους συνεργάτες του. 

Ο αγιογραφικός κύκλος του τρούλου αρχίζει από την Δημιουργία του κόσμου και του ανθρώπου και φθάνει ως την σύγχρονη Ελληνική Ιστορία. Περιλαμβάνει δε 280 πρόσωπα και απεικονίσεις. 

Μας εξέπληξε, λοιπόν, ο φίλτατος μητροπολίτης Πειραιώς κ. Σεραφείμ, διότι ως «παραδοσιακός» ιεράρχης δέχθηκε την ιστόρηση ΜΗ αγίων στον τρούλο του ναού και μάλιστα την απεικόνισή τους δίπλα στους προφήτες και τους αγίους της Εκκλησίας, «φυσικώ τω τρόπω». 

Δε νομίζω ότι ο άγιος Πειραιώς δεν γνωρίζει ότι πρόκειται για μια καινοτομία η οποία δεν έχει προηγούμενο και δεν ερείδεται στο εικονογραφικό πρόγραμμα του τρούλου, αλλά και γενικότερα ενός ναού. 

Πώς δικαιολογούνται στον τρούλο οι: Θεμιστοκλής, Σωκράτης, Λέων Στ’ ο σοφός, Ευγένιος Βούλγαρης, Θεόδωρος Κολοκοτρώνης, Γρηγόριος Δικαίος (Παπαφλέσσας), Ιωάννης Καποδίστριας, Αθανάσιος Διάκος; 

Νομίζω δεν υπάρχει καμία επαρκής δικαιολόγηση μιας τέτοιας ενέργειας, παρά μόνο η «εθνική έξαρσις» από την οποία εμφορείται ο άγιος Πειραιώς. 

Σε κάθε περίπτωση η αγιογράφηση προσώπων της ελληνικής ιστορίας σήμερα στους ναούς μας μόνο τέτοιες «εθνικού περιεχομένου» αντιλήψεις απηχεί. 

Έχω ξαναγράψει ότι το «Χριστός και Ελλάδα», στο ίδιο «ύψος», δεν μπορεί παρά να παραφθείρει σημαντικά την σωτηριολογική διάσταση του Χριστιανισμού. 

Δυστυχώς, με την «ελληνορθοδοξία» Χριστοδούλου τα πράγματα πήραν μιαν άσχημη τροπή, η οποία είναι, μάλλον, μη αναστρέψιμη.

ΜΙΑ ΥΠΕΡΟΧΗ ΦΟΡΗΤΗ ΕΙΚΟΝΑ ΤΩΝ ΑΓΙΩΝ ΘΕΟΔΩΡΩΝ

Μία υπέροχη φορητή εικόνα των Αγίων Θεοδώρων 
από τον Ιερό Καθεδρικό Ναό της Αγίας Παρασκευής Λαυρίου 

Αρχιμ. ΤΙΜΟΘΕΟΣ Γ. ΑΓΓΕΛΗΣ: ΑΠΕΙΚΟΝΙΣΕΙΣ ΤΟΥ ΝΕΟΜΑΡΤΥΡΟΣ ΑΓΙΟΥ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ ΤΟΥ ΥΔΡΑΙΟΥ ΣΤΟ ΛΑΥΡΙΟ

Αρχιμ. Τιμόθεος Γ. Αγγελής 

Θεολόγος

Απεικονίσεις του νεομάρτυρος αγίου Κωνσταντίνου του Υδραίου στο Λαύριο 

ΙΣΤ’ Επιστημονική Συνάντηση ΝΑ. Αττικής, 

Λαύριο 18-22 Νοεμβρίου 2015 

ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΜΕΛΕΤΩΝ ΝΟΤΙΟΑΝΑΤΟΛΙΚΗΣ ΑΤΤΙΚΗΣ 

ΚΑΛΥΒΙΑ ΘΟΡΙΚΟΥ ΑΤΤΙΚΗΣ 2018

 

"ΑΓΙΟΓΡΑΦΟΙ ΣΤΗΝ ΠΑΤΡΑ ΤΟΥ 19ου ΑΙΩΝΑ" ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ ΤΣΙΜΠΡΗ ΚΑΙ ΤΙΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ "ΤΟ ΔΟΝΤΙ"

Μια σημαντική μελέτη της Ευαγγελίας Τσιμπρή με τίτλο «Αγιογράφοι στην Πάτρα του 19ου αιώνα» μας έδωσαν οι εκδόσεις «Το Δόντι», που ειδικεύονται στην Πατρινή βιβλιογραφία. 

Πρόκειται για μια ξεχωριστή έκδοση που θέτει στο επίκεντρο τους ναούς της πόλης, τη ζωή και το έργο των επώνυμων αγιογράφων που δημιούργησαν στην Πάτρα, καθώς και τη συμβολή και τα χαρακτηριστικά του έργου των ανώνυμων, δυτικότροπων κατά κύριο λόγο, αγιογράφων. 

Η σημαντικότερη περίοδος στη νεότερη ιστορία της πόλης των Πατρών είναι ο 19ος αιώνας. Η ερειπωμένη, σχεδόν ακατοίκητη πόλη την οποία αντίκρισαν εισερχόμενοι οι στρατιώτες του στρατηγού Μαιζών, σε διάστημα είκοσι χρόνων γίνεται ένα δυναμικό αστικό κέντρο, το οποίο δομείται στα ερείπια της παλιάς πόλης και μετατρέπεται σε πολιτιστικό, εκπαιδευτικό και στρατιωτικό κέντρο της Δυτικής Ελλάδας. Στην πόλη προέχουσα θέση κατέχουν οι ναοί της. Οι εντελώς κατεστραμμένοι και οι λίγοι εναπομείναντες από τα χρόνια της Επανάστασης ναοί, δίνουν τη θέση τους σε περικαλλείς και περίβλεπτους ναούς, αρμονικά δεμένους με τον περιβάλλοντα αστικό χώρο. Τους ναούς αυτούς καλούνται να κοσμηματογραφήσουν γηγενείς αλλά και μετακληθέντες από την πρωτεύουσα και τα Επτάνησα αγιογράφοι, επώνυμοι και ανώνυμοι. 

ΘΩΜΌΠΟΥΛΟΣ, Ευαγγελισμός. Ελαιογραφία σε μουσαμά. Δεκαετία 1960. Στον δυτικό τοίχο. Ιερός Ναός Αγίου Ανδρέα (παλαιός ναός)

Το βιβλίο χαρτογραφεί, την ιστορική διαδρομή της θρησκευτικής ζωγραφικής μετά την Άλωση, την ιστορία της πόλης και της Ελλάδας του 19ου αιώνα, την κοινωνία, τις πολιτισμικές εξελίξεις και την ιστορία του Σχολείου των Τεχνών της περιόδου. 

Για την Πάτρα έχει μεγάλη σημασία η χρήση της δυτικότροπης αγιογραφίας, αφού καθαρά επηρεάζεται από τις ορθόδοξες κοινότητες του εξωτερικού με τις οποίες έρχεται σε επαφή, λόγω του εμπορίου. Βέβαια την εποχή εκείνη δεν είχε …ανακαλυφθεί ακόμα η βυζαντινή τεχνοτροπία και η λαϊκή μεταβυζαντινή είχε σαφώς ατονήσει. 

Ως εκ τούτου σήμερα, που η βυζαντινή αγιογραφία έχει επικρατήσει στους ναούς που πλέον ανεγείρονται, έχει ιδιαίτερη σημασία η ανάδειξη της …άλλης Πάτρας, της μετεπαναστατικής και προοδευτικά αστικής, που υιοθέτησε την δυτικότροπη τέχνη και την έφτασε σε υψηλά επίπεδα και μάλιστα με ένα ιδιαίτερο εικονογραφικό πρόγραμμα. 

Το βιβλίο της Ευαγγελίας Τσιμπρή φωτίζει αυτή την δυτικίζουσα και αστική Πάτρα, που δεν υπάρχει πια, αλλά κατέχει κεντρική θέση στην σύγχρονη ιστορία της πόλης. 

Π.Α.Α. 

ΧΑΤΖΗΓΙΑΝΝΟΠΟΥΛΟΣ, Ο Ιησούς Χριστός. 1893. Ουρανία. Ιερός Ναός Ευαγγελιστρίας

Η Ευαγγελία Τσιμπρή γεννήθηκε στην Πάτρα. Φοίτησε στην Ιατρική Σχολή του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης και εργάστηκε στη Νευρολογική Κλινική του Πανεπιστημιακού Νοσοκομείου Πατρών έως του βαθμού της Διευθύντριας Ε.Σ.Υ. Είναι διδάκτωρ της Ιατρικής Σχολής του Παν/μίου Πατρών και φοιτήτρια του Τμήματος Ευρωπαϊκού Πολιτισμού του Ελληνικού Ανοικτού Πανεπιστημίου.

Ο Ευαγγελισμός. Μέσα δεκαετίας 1870. Νότια πλευρά πλαγίου τοίχου της ουρανίας. Ιερός Ναός Παντάνασσας

ΠΡΙΟΝΑΣ, Ίδε ο Άνθρωπος ή Ecce Homo. Ελαιογραφία σε προετοιμασμένο υπόστρωμα. 1927. Στον δυτικό τοίχο, δεξιά της θύρας εισόδου του ναού. Ιερός Ναός Αγίου Δημητρίου

Ένας πραγματικός θησαυρός: Οι εικόνες της Συλλογής Βελιμέζη

Το Ίδρυμα Αικατερίνης Λασκαρίδη παρουσιάζει μια νέα ιστοσελίδα, αφιερωμένη στις εικόνες της περίφημης Συλλογής Αιμιλίου Βελιμέζη. 

Η Συλλογή Βελιμέζη αποτελεί τη μοναδική δημοσιοποιημένη ιδιωτική συλλογή εικόνων, της οποίας τα έργα καλύπτουν έξι αιώνες καλλιτεχνικής παραγωγής, από τον 15ο έως και τον 20ό αιώνα. Στη σπουδαία αυτή συλλογή μεταβυζαντινής θρησκευτικής τέχνης περιλαμβάνονται έργα, τα οποία από πλευράς τεχνοτροπίας ανήκουν στην Κρητική σχολή, όπως το «Πάθος του Χριστού», έργο που έχει αποδοθεί στον Δομήνικο Θεοτοκόπουλo, καθώς και έργα εξαιρετικών καλλιτεχνών, όπως του Άγγελου Πιτζαμάνου και του Εμμανουήλ Τζάνε. Η Επτανησιακή σχολή εκπροσωπείται με έργα του Κωνσταντίνου Κονταρίνη, του Νικόλαου Καλλέργη και του Νικόλαου Κουτούζη. Ωστόσο, ο πλούτος της συλλογής δεν διαφαίνεται μόνο στα ενυπόγραφα έργα της, αλλά και στο πλήθος των εικόνων που θεματικά και από πλευράς τεχνοτροπίας αποδίδουν παραστατικά την εξέλιξη της μεταβυζαντινής ζωγραφικής από τον 15ο αιώνα και έπειτα στον ελλαδικό χώρο. Η συλλογή επίσης περιλαμβάνει έργα ξυλογλυπτικής προερχόμενα από εργαστήρια της Βόρειας Ελλάδας, όπως επιστύλια τέμπλου και βημόθυρα, αλλά και μοναδικά ανθίβολα από τους Χιονάδες της Βορειοδυτικής Ηπείρου. Τέλος, στη συλλογή περιλαμβάνονται και περίτεχνα λειτουργικά αντικείμενα. 

Η Παναγία Οδηγήτρια. Αυγοτέμπερα σε ξύλο.
Μέσα 15ου αι. 45,5 x 35,4 x 2,1εκ.
(Δωρεά Οικογενειών Μαργαρίτη και Μακρή)
© Ίδρυμα Αικατερίνης Λασκαρίδη – Συλλογή Βελιμέζη

Στη νέα ιστοσελίδα γίνεται για πρώτη φορά ολοκληρωμένα η ψηφιακή παρουσίαση τής Συλλογής Βελιμέζη, με φωτογραφίες, ανάλυση των έργων, βιβλιογραφία και δημοσιεύσεις, ενώ συγκεντρώνονται όλες οι πληροφορίες που αφορούν την ιστορία της συλλογής, από τη συγκρότησή της από τον Αιμίλιο Βελιμέζη (1901-1946), μέχρι σήμερα και τη δωρεά σημαντικού μέρους της από τις οικογένειες Χρήστου και Αιμίλιου Φ. Μαργαρίτη και Αλέξανδρου Γ. Μακρή στο Ίδρυμα Αικατερίνης Λασκαρίδη. Σημαντικό μέρος αφιερώνεται στα ταξίδια της Συλλογής σε δεκάδες μουσεία σε όλο τον κόσμο. 

Η μόνιμη έκθεση της συλλογής Αιμιλίου Βελιμέζη στο Ίδρυμα Αικατερίνης Λασκαρίδη εγκαινιάστηκε το 2019 από τον τέως Πρόεδρο της Δημοκρατίας κύριο Προκόπιο Παυλόπουλο και αποτελείται από 68 εικόνες από τη Συλλογή του ιδίου και των διαδόχων του. Μέσα από ένα βίντεο, οι επισκέπτες της ιστοσελίδας έχουν τη δυνατότητα να ξεναγηθούν ψηφιακά στην έκθεση από τον κ. Χρήστο Μαργαρίτη, έναν από τους δωρητές και επιμελητή της έκθεσης. 

Το Πάθος του Χριστού – Πιετά με Αγγέλους.
Δομήνικος Θεοτοκόπουλος (El Greco) Aυγοτέμπερα σε ξύλο.
Κρήτη, 1566, Πλαίσιο: 68,7 x 45, Εικόνα: 33,5 x 26,5 x 2,5 εκ.
(Δωρεά Οικογενειών Μαργαρίτη και Μακρή)
© Ίδρυμα Αικατερίνης Λασκαρίδη – Συλλογή Βελιμέζη 

Η ιστοσελίδα δεν θα ήταν πλήρης χωρίς τη συμβολή της κ. Νανώς Χατζηδάκη, Ομότιμης Καθηγήτριας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, της αρχαιολόγου κ. Ανδρομάχης Κατσελάκη και της ιστορικού τέχνης κ. Μαρίας Νάνου, οι οποίες συναίνεσαν στη δημοσίευση σημαντικών στοιχείων από τις μελέτες τους. Ευχαριστίες οφείλονται στο Μουσείο Μπενάκη, το οποίο έχει στην κατοχή του μέρος της συλλογής, ενώ συνέβαλε κατά τα προηγούμενα χρόνια καθοριστικά στη διατήρηση και την προβολή της, καθώς και στο Μουσείο Νεότερου Ελληνικού Πολιτισμού. 

Επισκεφθείτε την ιστοσελίδα Εικόνες της Συλλογής Βελιμέζη στο velimezisicons.gr. 

Η Πιετά. Εμμανουήλ Τζάνες. Αυγοτέμπερα σε ξύλο. 1657. 53,7 x 46,7 x 2,3 εκ.
(Δωρεά Οικογενειών Μαργαρίτη και Μακρή)
© Ίδρυμα Αικατερίνης Λασκαρίδη – Συλλογή Βελιμέζη 

Η Αποκαθήλωση. Αυγοτέμπερα σε ξύλο. Μέσα 18ου αι. 48,8 x 34 x 2 εκ.
(Δωρεά Οικογενειών Μαργαρίτη και Μακρή)
© Ίδρυμα Αικατερίνης Λασκαρίδη – Συλλογή Βελιμέζη

"ΙΔΟΥ Ο ΝΥΜΦΙΟΣ ΕΡΧΕΤΑΙ..." ΔΙΑ ΧΕΙΡΟΣ ΞΕΝΟΦΩΝΤΑ ΜΠΟΚΟΥ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Ψαλμοί και ύμνοι έγιναν κάποιες φορές πηγή έμπνευσης για τους αγιογράφους, στο διάβα των αιώνων. 

Οι πιο χαρακτηριστικές και γνωστές περιπτώσεις είναι ψαλμοί του Δαβίδ, ο Ακάθιστος ύμνος (σε 24 παραστάσεις), το ιδιόμελο του Εσπερινού των Χριστουγέννων «Τι σοι προσενέγκωμεν Χριστέ…», ο θεομητορικός ύμνος «Επί σοι χαίρει…» κ.α. 

Οι αγιογράφοι του καιρού μας, στο πλαίσιο μιας ευρύτερης αναζήτησής τους για έκφραση και δημιουργία, τολμούν και άλλες εικονοποιήσεις ύμνων, που ξεφεύγουν από τα συνήθη, στοιχούμενοι, όμως, στην παλαιά παράδοση. Εδώ βλέπουμε την εικόνα του Νυμφίου δια χειρός Ξενοφώντα Μπόκου. 

Ο Χριστός ως Νυμφίος, με κάλαμον στην αριστερά του χείρα, εν κινήσει, να δείχνει την μισάνοιχτη πόρτα της Βασιλείας, έξω από την οποία ο ράθυμος …ρέγχει ως ο Ιωνάς της Παλαιάς Διαθήκης, στο μοτίβο του αναπεσόντος. Κοιμάται μακαρίως στο ανάκλινδρο, καθώς έχει νυστάξει η ψυχή του, μη υποπτευόμενος, ως μωρός, ότι ο Νυμφίος έρχεται εν τω μέσω της νυκτός. 

Κοντά στον ράθυμο, η αντίθεσή του. Ο γρηγορών πιστός σε στάση ακαταπαύστου δεήσεως, Ο μακάριος δούλος τον οποίο ο Νυμφίος βρίσκει «γρηγορούντα». Ενδιαφέρον στοιχείο η γυνή – νυξ, δηλαδή η προσωποποίηση της νυκτός που απλώνει (;) το πέπλο της. 

Στην εικόνα αναγράφεται ο ύμνος «Ιδού ο Νυμφίος έρχεται», μέχρι και του «και της βασιλείας έξω κλεισθής». Παραλείπεται το «αλλά ανάνηψον κράζουσα» - το οποίο φυσικά υπονοείται - αλλά καταγράφεται το τέλος του ύμνου «Άγιος, Άγιος, Άγιος ει ο Θεός ημών», στο προσευχητάριο του πιστού δούλου, για να δηλωθεί πως η εν εγρηγόρσει δοξολογία του Θεού αποτελεί την είσοδο στην Βασιλεία Του. 

Ο ράθυμος δούλος, θα μπορούσε να λέει το κοντάκιο του Όρθρου της Μ. Τρίτης: «Τὶ ῥαθυμεῖς ἀθλία ψυχή μου; τί φαντάζῃ ἀκαίρως μερίμνας ἀφελεῖς; τί ἀσχολεῖς πρὸς τὰ ῥέοντα; ἐσχάτη ὥρα ἐστὶν ἀπ΄ ἄρτι, καὶ χωρίζεσθαι μέλλομεν τῶν ἐνταῦθα, ἕως καιρὸν κεκτημένη, ἀνάνηψον κράζουσα· Ἡμάρτηκά σοι Σωτήρ μου, μὴ ἐκκόψῃς με, ὥσπερ τὴν ἄκαρπον συκῆν, ἀλλ' ὡς εὔσπλαγχνος Χριστέ, κατοικτείρησον, φόβῳ κραυγάζουσαν· Μὴ μείνωμεν ἔξω τοῦ νυμφῶνος Χριστοῦ». 

Το φόντο στην εικόνα του Ξενοφώντα Μπόκου είναι το κόκκινο, του πάθους. Το πάθος εδώ καθορίζει την σχέση του Νυμφίου με τον πιστό. Συνοδοιπορούντες τω Ιησού ή από μακριά εστώτες και …θερμαινόμενοι.

Παραπέμπουμε στην πρόσφατη συνέντευξη που κάναμε με τον αγιογράφο Ξενοφώντα Μπόκο στην σειρά των εκπομπών «Προς Εκκλησιασμόν», που είναι μία παραγωγή της Ενορίας του Ι. Ναού Αγίου Γεωργίου Ν. Ψυχικού.

"ΠΡΟΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΜΟΝ" ΜΕ ΤΟΝ ΑΓΙΟΓΡΑΦΟ ΞΕΝΟΦΩΝΤΑ ΜΠΟΚΟ

Η ενορία του Ι. Ναού Αγίου Γεωργίου Νέου Ψυχικού παρουσιάζει την διαδικτυακή εκπομπή «Προς Εκκλησιασμόν», όπου φιλοξενούνται εργάτες του πνεύματος και της τέχνης. 

Στην ενδέκατη εκπομπή προσκεκλημένος ο αγιογράφος Ξενοφών Μπόκος. 

Επιμελείται και παρουσιάζει ο Παναγιώτης Αντ. Ανδριόπουλος. 

Μια συζήτηση για την αγιογραφία στον καιρό μας, για την παράδοση, για το προς ανακάλυψιν βάθος της εκκλησιαστικής ζωγραφικής. 

 

Ο Ξενοφών Μπόκος γεννήθηκε στο Περιστέρι Αττικής το 1978. Ζει και εργάζεται ως αγιογράφος στο Μοσχάτο από το 2004. Ξεκίνησε μαθήματα αγιογραφίας στη Σχολή του Σπύρου Καρδαμάκη από το 1996 ως το 1999. Από το 2004 μπήκε στο εργαστήριο αγιογραφίας του Θέμη Πέτρου όπου και συνεργάστηκε στην τοιχογράφηση διαφόρων ναών, ενώ από το 2008 ως το 2011 συνέχισε τη συνεργασία του σε τοιχογραφίες εκκλησιών με το εργαστήριο του Μιχάλη Αλεβυζάκη. Από το 2011 εργάζεται μόνος σε εικονογραφήσεις παρεκκλησιών, φορητών εικόνων και χειρογράφων, ενώ για μικρό διάστημα συνεργάστηκε και με τον Δημήτρη Χατζηαποστόλου στο σιμωνοπετρίτικο μετόχι της Ανάληψης στο Βύρωνα. Έχει συμμετάσχει σε 4 ομαδικές εκθέσεις και έχει ασχοληθεί στο παρελθόν με εικονογραφήσεις βιβλίων. Ειδικεύεται στην απόδοση πρωτότυπων και σπάνιων θεμάτων με τη βυζαντινή τεχνική και εκτελεί μινιατούρες σε απομιμήσεις χειρογράφων.  

Την επιμέλεια της εικόνας και του ήχου είχαν η Κατερίνα Λεονάρδου και η Μαργαρίτα Στασινού.

"ΠΡΟΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΜΟΝ" ΜΕ ΤΗΝ ΔΙΟΤΙΜΑ ΛΙΑΝΤΙΝΗ

Η ενορία του Ι. Ναού Αγίου Γεωργίου Νέου Ψυχικού παρουσιάζει την νέα διαδικτυακή εκπομπή «Προς Εκκλησιασμόν», όπου φιλοξενούνται εργάτες του πνεύματος και της τέχνης. 

Στην τέταρτη εκπομπή προσκεκλημένη η καθηγήτρια Θρησκευτικής Τέχνης, στο Τμήμα Κοινωνικής Θεολογίας, της Θεολογικής Σχολής του ΕΚΠΑ, Διοτίμα Λιαντίνη. 

Επιμελείται και παρουσιάζει ο Παναγιώτης Αντ. Ανδριόπουλος. 

Η Διοτίμα Λιαντίνη γεννήθηκε στην Αθήνα. Αποφοίτησε από το Κλασικό Λύκειο Αρσάκειου Ψυχικού και τελείωσε τις σπουδές της στο Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών καθώς και στη Θεολογική Σχολή του ίδιου Πανεπιστημίου. Εξειδικεύτηκε στην Ιστορία της Τέχνης και στην Μουσειοπαιδαγωγική στο Πανεπιστήμιο του Μονάχου και τη Φιλοσοφική Σχολή της Αθήνας. Από το 2001 διδάσκει ως Διδακτικό Επιστημονικό Προσωπικό στο Τμήμα Κοινωνικής Θεολογίας Θρησκευτική Τέχνη. Επίσης από το 2013 είναι Διπλωματούχος Ξεναγός. 

Στην εργογραφία της συγκαταλέγονται μεταξύ άλλων τα εξής: 

• Το Μουσείο και η διδακτική του Πολιτισμού και της Τέχνης (διδακτορική διατριβή) 

• Η «Σώφρων Σωσάννα» και οι «ακόλαστοι πρεσβύτεροι» εικονογραφικά 

• H εικονογραφία του ασώτου στην ανατολική και δυτική τέχνη. 

• Διδακτική της παραβολής μέσω της τέχνης 

• Διδακτική της ιστορίας της εύρεσης του Τιμίου Σταυρού εικονογραφικά στο ενιαίο Τρίπτυχο Ανατολικής και Δυτικής Τέχνης του Stavelot 

• Ο Αδάμ και η Εύα του Dürer. Η ενέργεια και η έκφραση του ανθρώπινου σώματος εικονογραφικά 

• Η συμβολή της βυζαντινής τέχνης στο πέρασμα από το Μεσαίωνα στην Αναγέννηση: Το παράδειγμα του Giotto di Bondone 

• Η Σχολή του Αγίου Ρόκκου της Βενετίας. Μουσειοδιδακτική μελέτη 

• Διδασκαλία της Θυσίας της Ιφιγένειας και της Θυσίας του Ισαάκ με βάση δυο πίνακες του GB Tiepolo. 

Στα γενικότερα ενδιαφέροντά της εντάσσεται και η παρουσίαση του ελληνικού πολιτισμού και της ιστορίας καθώς και η επίδραση της αρχαίας ελληνικής και της βυζαντινής τέχνης στη Δύση. 

Το 2020 εξέδωσε ένα ανέκδοτο βιβλίο του πατέρα της Δημήτρη Λιαντίνη με τίτλο "Οδός Ακροπόλεως" εμπνευσμένο από τις περιδιαβάσεις του στον αρχαιολογικό χώρο της Ακρόπολης, τις οποίες είχε παρακολουθήσει και η ίδια κατά τα φοιτητικά της χρόνια. 

Το βιβλίο αυτό παρουσιάζεται για πρώτη φορά στην εκπομπή "Προς Εκκλησιασμόν". 

Την επιμέλεια της εικόνας και του ήχου είχαν η Κατερίνα Λεονάρδου και η Μαργαρίτα Στασινού.