ΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΤΟΥ ΔΙΔΑΣΚΑΛΟΥ ΤΟΥ ΓΕΝΟΥΣ ΝΙΚΗΦΟΡΟΥ ΘΕΟΤΟΚΗ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου

Ο Δάσκαλος του Γένους Νικηφόρος Θεοτόκης γεννήθηκε το 1731 στην Κέρκυρα. Έλαβε εγκύκλια μόρφωση δίπλα στον ιερομόναχο Ιερεμία Καββαδία, τον ίδιο άνθρωπο που υπήρξε δάσκαλος και του μεγάλου νεοέλληνα διαφωτιστή Ευγένιου Βούλγαρη. Σε ηλικία 18 ετών, περίπου, αναχωρεί για την Ιταλία όπου παρακολουθεί μαθήματα στα πανεπιστήμια της Πάντοβα και της Μπολώνια. Το αντικείμενο των σπουδών του είναι τα μαθηματικά και η φυσική φιλοσοφία.

Μετά τις σπουδές του στα ιταλικά πανεπιστήμια, επιστρέφει στη γενέτειρά του όπου ασκεί ευρύτατο διδακτικό έργο. Η διδασκαλία των σύγχρονων μαθηματικών και της φυσικής φιλοσοφίας περιβάλλει το Νικηφόρο με την αίγλη της νεωτερικότητας και ενισχύει το πνευματικό του κύρος.

Αργότερα ο Θεοτόκης εγκαταλείπει την Κέρκυρα και μεταβαίνει στην Κωνσταντινούπολη, όπου τον βρίσκουμε να φιλοξενείται στον οίκο του Γρηγορίου Γκίκα μαζί με τον συντοπίτη του Ευγένιο Βούλγαρη.

Όταν ο Γρηγόριος Γκίκας διορίζεται ηγεμόνας της Μολδαβίας ο Θεοτόκης μεταβαίνει για ένα σύντομο διάστημα στο Ιάσιο προκειμένου να αναλάβει τη σχολαρχία της υπό αναδιάρθρωση ηγεμονικής ακαδημίας. Γνωρίζουμε ότι το 1764 - έτος διορισμού του Γκίκα - στην ακαδημία διδάσκονται τα μαθηματικά του Θεοτόκη.

Κατόπιν μεταβαίνει στη Λειψία με σκοπό την έκδοση των Στοιχείων Φυσικής.

Ο Θεοτόκης έμεινε στη Λειψία για δύο περίπου χρόνια και επιμελήθηκε, πράγματι, την έκδοση της Φυσικής του. Όπως φαίνεται από μια αναφορά του στο δεύτερο τόμο του έργου, το διάστημα αυτό είχε την ευκαιρία να εντρυφήσει στη φυσική φιλοσοφία της εποχής του. Κατά την παραμονή του στη Λειψία έγινε και η εκλογή του ως Αρχιεπισκόπου Φιλαδελφείας, απ’ όπου, όμως, παραιτήθηκε γιατί δεν έγιναν δεκτοί μια σειρά από όρους που έθεσε.

Τον Οκτώβριο του 1775, λαμβάνει επιστολή από το φίλο του Ευγένιο Βούλγαρη με την οποία εκείνος του ανακοινώνει τη χειροτονία του σε Αρχιεπίσκοπο Σλαβινίου και Χερσώνος. 

Στο λόγο που εκφωνεί κατά την ενθρόνισή του στην Αρχιεπισκοπή Σλαβινίου και Χερσώνος αναφέρεται στις προσδοκίες των Ορθόδοξων πληθυσμών, οι οποίοι προσβλέπουν στη ρωσική επέμβαση για την ενοποίηση της "από περάτων έως περάτων ορθοδοξούσης εκκλησίας". Επίσης, βεβαιώνει την πίστη του στην εκπλήρωση των "χρησμωδών και χρηστηρίων", σύμφωνα με τα οποία η νίκη των Ρώσων επί των Οθωμανών θα οδηγήσει στη συγκρότηση του βασιλείου των Ελλήνων υπό την ηγεσία των "βασιλικών εγγονών" της Αικατερίνης Β'.

Το 1782 μετατίθεται στην αρχιεπισκοπή Αστραχανίου όπου παραμένει μέχρι το 1792. Κουρασμένος, πιθανότατα, από τα διοικητικά καθήκοντα που άσκησε επί 13 χρόνια και σε προχωρημένη ηλικία, πλέον, αποσύρεται στη μονή του Αγίου Δανιήλ, στη Μόσχα, όπου και πέθανε το 1800.

Λίγο πριν πεθάνει εκδίδεται στη Μόσχα ένα τρίτομο εγχειρίδιο Μαθηματικών του.

Νικηφόρος Θεοτόκης. Στοιχείων Μαθηματικῶν ἐκ παλαιῶν καὶ νεωτέρων συνερανισθέντων..., Μόσχα, Τυπογραφεῖο τῆς Κοινότητος παρὰ Ρηδηγέρῳ καὶ Κλαυδίῳ, τ. Α´, 1798, τ. Β´-Γ´, 1799.

Πρώτη και μοναδική έκδοση που διανέμονταν δωρεάν από τους χορηγούς Ζωσιμάδες στις Ελληνικές Σχολές.

Ο πρώτος τόμος περιλαμβάνει Γεωμετρία και Αριθμητική.

Ο δεύτερος περιέχει «τα Αρχιμήδεια θεωρήματα, την Επίπεδον Τριγωνομετρίαν, και τας του Κώνου Τομάς», ενώ ο τρίτος περιλαμβάνει «τα περί την Αλγέβραν».

Πρόκειται αναμφισβήτητα για ένα έργο μοναδικό, που αποδεικνύει την δυναμική της παιδείας στην Τουρκοκρατούμενη Ελλάδα, και δη των θετικών επιστημών, από λογίους του διαμετρήματος του Νικηφόρου Θεοτόκη.

Μουσική Ποιητική «Στο φρούριο του ουρανού και της θάλασσας» στο Ναύπλιο

Ο Δήμος Ναυπλιέων και ο ΔΟΠΠΑΤ στο πλαίσιο των φετινών επετειακών εκδηλώσεων για τα 200 χρόνια από την απελευθέρωση του Ναυπλίου διοργάνωσαν στο Βουλευτικό, την Τετάρτη 30 Νοεμβρίου 2022, μουσικό αφιέρωμα με τον τίτλο «Στο φρούριο του ουρανού και της θάλασσας». 

Ήταν ένα πρόγραμμα σε μουσική του διακεκριμένου συνθέτη Γιώργου Κουρουπού και περιλάμβανε μελοποιημένη ποίηση των μεγάλων ποιητών μας Διονυσίου Σολωμού, Ανδρέα Κάλβου και Οδυσσέα Ελύτη και αποσπάσματα από την όπερά του «Ελπίς Πατρίδος» σε λιμπρέτο Ιουλίτας Ηλιοπούλου. Ένα μεγαλόπνοο έργο που ανέβηκε το 2021 στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών, για τα 200 χρόνια από την έναρξη της Ελληνικής Επανάστασης. 

Η Ιουλίτα Ηλιοπούλου διάβασε ποιήματα και κείμενα των αγωνιστών του 1821 και του Ιωάννη Καποδίστρια. 

Ερμήνευσε ο βαρύτονος Τάσης Χριστογιαννόπουλος, με τον Θοδωρή Τζοβανάκη στο πιάνο. 

Η συναυλία πραγματοποιήθηκε μετά το τέλος της ειδικής επετειακής εκδήλωσης «Εν Ναυπλίω... Εικόνες κι αναφορές στ’ Ανάπλι του αγώνα» και την επίδοση αναμνηστικών τιμητικών μεταλλίων σε διακεκριμένους πανεπιστημιακούς και επιστήμονες για την πολυετή συνεισφορά τους στο θεσμό των Διεθνολογικών Συναντήσεων Ναυπλίου. 

Ακολουθεί το αναλυτικό πρόγραμμα της Μουσικής Ποιητικής «Στο φρούριο του ουρανού και της θάλασσας».

Ο ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΠΑΠΑΝΙΚΟΛΑΟΥ ΓΙΑ ΤΟΝ LORD BYRON ΠΟΥ ΠΕΘΑΝΕ ΣΑΝ ΣΗΜΕΡΑ (19 Απριλίου 1824)

Lord Byron 

«Το προσκύνημα του Τσάιλντ Χάρολντ» 

 και η θυσία του ποιητή στον ιερό Αγώνα των Ελλήνων για την Ελευθερία 

Του Δημήτρη Παπανικολάου

 «Άπ’ την Ελλάδα Μούσα, ώ πήρες ουράνια την καταγωγή» 

«Η Ελλάδα, για τις καλλιεργημένες συνειδήσεις, είναι κάτι παραπάνω από μια απλή γεωγραφική έννοια»,1 είναι «η γη της τιμής, των Τεχνών και της Ελευθερίας».2 Ακόμα και στα χρόνια της σκλαβιάς, μέσα από τα «ωραία ερείπια», ενσάρκωνε το αρχαίο πνεύμα ως υπόμνηση χρέους των ελεύθερων κοινωνιών για τη χώρα που έδωσε «το πρώτο φως». Η Αναγέννηση, η αναβίωση των κλασικών σπουδών και ο αιώνας των Φώτων, ενδυνάμωσε την επιθυμία των Ευρωπαίων για ένα ταξίδι στον τόπο των Ιδεών. Οι πρώτοι περιηγητές – των Τεχνών εραστές και του «Νέου Ανάχαρση» αναγνώστες – στη θέαση της μυθικής γης αισθάνονταν να κατακλύζονται από τη διανοητική μέθεξη του αρχαίου κλέους, ενώ για τους ρομαντικούς το τοπίο ειδωμένο με «τα μάτια της ψυχής, προσλαμβάνονταν ως νοσταλγία απολεσθέντος παραδείσου».3 Το προσκύνημα στην υπόδουλη Ελλάδα, υπ’ αυτή την οπτική, υπήρξε συναισθηματική επιλογή του ρομαντικού κινήματος, που εντυπώθηκε ως αισθητική αξία στους ενστερνιστές του. 

O Byron, εμφορούμενος από τις φιλελεύθερες ιδέες – απόρροια του Διαφωτισμού και της Γαλλικής Επανάστασης – εναντιώνεται στην αποικιοκρατική αντίληψη της ιθύνουσας τάξης της πατρίδας του. Υπερασπίζεται την εργατική τάξη και διαμαρτύρεται για τη θανατική ποινή, αρνούμενος την υποκρισία και την πουριτανική κοινωνία του καιρού του. Εξεγείρεται στην επαπειλούμενη απώλεια της πολιτισμικής ταυτότητας των εθνοτήτων και υποστηρίζει τα απελευθερωτικά κινήματα. 

Πρώτο ταξίδι. Ως ρομαντικός, αποφασίζει να γνωρίσει τη χώρα του κάλλους, της φιλοσοφίας και της ποίησης. Με συνταξιδιώτη τον φίλο του John Cam Hobhouse, φτάνει στη Λισαβόνα. Ύστερα από περιπλάνηση στην Ανδαλουσία, αναχωρεί από το Γιβραλτάρ με το μπρίκι «Αράχνη» και μέσω Μάλτας, – περιπλέοντας τη Λευκάδα, την Κεφαλλονιά και την Ιθάκη – αγκυροβολεί στις 26 Σεπτεμβρίου 1809 στην Πάτρα. 

Άπειρος Χώρα. Μετά από σύντομη διαμονή στο Αγγλικό προξενείο Πατρών, μέσω Πρεβέζης, Νικόπολης και Άρτας, στις 5 Οκτωβρίου «ξημερώματα μπήκε στα Γιάννενα».4 Η πρώτη εντύπωση τον συγκλονίζει, καθώς αντικρίζει απέναντι από την κεντρική πύλη του Μεσαιωνικού Κάστρου ένα κρεμασμένο χέρι, από το διαμελισμένο σώμα του εξεγερμένου αρματωλού παπά-Θύμιου Βλαχάβα. Είχε προηγηθεί ο Μητροπολίτης Λαρίσης και Τρίκκης Διονύσιος «ο Φιλόσοφος», όταν το κίνημά του στα Γιάννενα κατεπνίγη στο αίμα και ο ίδιος υπέστη μαρτυρικό θάνατο το 1611. O Byron φιλοξενείται στο αρχοντικό του Γιαννιώτη προύχοντα Νικολού Αργύρη, όπου συναντά και συνομιλεί με τον Διδάσκαλο του Γένους Αθανάσιο Ψαλίδα, καθηγητή στην Καπλάνειο Σχολή και αντιπροσωπευτικό εκπρόσωπο του Νεοελληνικού Διαφωτισμού. Περιδιαβάζοντας την Καστροπολιτεία, αντικρίζει τη Συναγωγή των Ρωμανιωτών Εβραίων, επισκέπτεται το Ιτς Καλέ με το Σαράι και τα τζαμιά των Οθωμανών, μαγεύεται στη θέα της Παμβώτιδας λίμνης με το Νησί των βυζαντινών και μεταβυζαντινών Μοναστηριών, θεάται το επιβλητικό Μιτσικιέλι, αγναντεύει τον ανταριασμένο Τόμαρο και διακρίνει στο βάθος του ορίζοντα τις χιονοσκέπαστες κορυφογραμμές των Τζουμέρκων. Τις επόμενες ημέρες μεταβαίνει στο Τεπελένι για να γνωρίσει τον Αλή Πασά – γνήσιο εκφραστή της ασιατικής δεσποτείας, τυραννικό σατράπη στο πασαλίκι Ιωαννίνων – και ως ποιητής «προφητεύει» το πεπρωμένο του. 

«Το αίμα, αίμα ακολουθά. 

Και των θνητών οι πράξεις 

στο αίμα καταλήγουνε, 

όταν αρχίζουν μ’ αίμα».5 

Στην επιστροφή του φιλοξενείται για δύο ημέρες στο Μοναστήρι του Προφήτη Ηλία, στη Ζίτσα. Έκθαμβος από τη μεταφυσική του τοπίου της Ηπειρωτικής γης, αρχίζει να γράφει στα Γιάννενα τις πρώτες στροφές της ποιητικής σύνθεσης «Το Προσκύνημα του Τσάιλντ Χάρολντ». 

«Ω Ζίτσα των μοναστηριών, απ’ τη σκιερή κορφή σου, 

Μικρή γωνιά μυριόχαρη στης γης εδώ την άγια. 

Όπου κι’ αν δεις, κάτου, αψηλά, μπροστά, τριγύρω, πίσου, 

Τι Ουράνιων τόξων χρώματα και τι ομορφιές και μάγια»!6 

Σε άλλη στροφή διερωτάται για το αρχαιότερο Μαντείο του Ελλαδικού χώρου που αφάνισαν «οι σκοτεινοί αιώνες». 

«Δωδώνη! που τα δάση σου τα αιώνια, τα μαντεία 

Τα θεϊκά, πούναι η πηγή που προφητείες λαλεί; 

Σαν τι έχει μείνει απ’ το βωμό του βροντορήχτη Δία, 

Ποιός κάμπος τις απάντησες εκείνου αντιλαλεί;»7 

Το «προσκύνημα του ποιητή» συνεχίζεται από τα Γιάννενα στην Πάργα, το Μεσολόγγι και το Αίγιο, όπου ακούει μυσταγωγικά τον Ανδρέα Λόντο να άδει τον Θούριο του Πρωτομάρτυρα Ρήγα Φεραίου. Από εκεί επισκέπτεται τον Παρνασσό των Μουσών, το Μαντείο των Δελφών, τη Λειβαδιά, τη Θήβα και τα στενά των Θερμοπυλών, για να φτάσει ανήμερα των Χριστουγέννων του 1809 στην πόλη των Αθηνών. Ως ταπεινός προσκυνητής προσέρχεται στον Ιερό Βράχο της Ακρόπολης, «ξεναγείται» από τον Giovanni Battista Lusieri και γίνεται μάρτυς της λεηλασίας των γλυπτών του Παρθενώνα που διέπραξε ο Lord Elgin. To 1811, πριν αναχωρήσει από την Ελλάδα, γράφει το ποίημα «Η Κατάρα της Αθηνάς» καταδικάζοντας τις πράξεις του. Από το ναό του Ποσειδώνος στο Σούνιο ατενίζει το Αιγαίο Πέλαγος, υμνώντας τα «Νησιά της Ελλάδας» και, μετά την περιήγηση σε Κόρινθο, Άργος, Ναύπλιο και Τρίπολη, ολοκληρώνει το Αττικό προσκύνημα στον Μαραθώνα και τη Σαλαμίνα, αποτίοντας φόρο τιμής στους «προμαχούντες Αθηναίους» της Ελευθερίας και της Δημοκρατίας. Ωστόσο, το 1810 μεταβαίνει στη Σμύρνη, όπου τελειώνει το δεύτερο άσμα του «Τσάιλντ Χάρολντ» και μετά την Έφεσο, περιδιαβάζοντας το Ίλιον, αναλογίζεται τα πάθη των Τρώων και τις περιπέτειες των Αχαιών ως αναγνώστης της «Ιλιάδας» και της «Οδύσσειας». Διαπλέει, όπως ο μυθικός Λέανδρος, τον αχανή Ελλήσποντο από τη Σηστό στην Άβυδο. Αντικρίζοντας όμως, την Πόλη περίλυπος ανιστορεί: 

«Ω Σταμπούλ, προχθεσινή βασίλισσα και τώρα, ώ κρίμα! 

Σαρίκια της Άγιας Σοφιάς μολύνουν τ’ Άγιο Βήμα».8 

Το θάμβος της Ποίησης. «Αν είμαι ποιητής, το χρωστάω στον αέρα της Ελλάδας», δηλώνει εμφατικά κι ανοίγει τα φτερά. Το «Προσκύνημα του Τσάιλντ Χάρολντ», με τα δύο πρώτα άσματα, εκδίδεται στο Λονδίνο το 1812 «προκαλώντας θύελλες ενθουσιασμού και καθιέρωσε μια για πάντα τον ρομαντικό ήρωα».9 Αποτελεί την κορύφωση του εξεγερμένου ρομαντικού πνεύματος, που, αναβαπτιζόμενο στα νάματα του ευλογημένου τόπου, υποδεικνύει με τον λόγο του ότι η Ελλάδα «δεν είναι πια η ερειπωμένη κατοικία των Νυμφών και των Μουσών».10 O Byron στιχουργεί και φανερώνει ότι τίποτα δεν έχει χαθεί, γιατί εδώ ζουν εκείνοι που θυσιαστικά κρατούν, αντιπαλεύοντας τη βία της ιστορίας, ό,τι τους συνδέει με το παρελθόν, το οποίο προϊδεάζει το μέλλον με τη γλώσσα ως άρρηκτο δεσμό και υπόδειγμα ήθους, αρετής και αγάπης προς την πατρίδα. Η ολοκληρωμένη σύνθεση των ασμάτων, με την ιστορική θεώρηση και αναγωγή στα ιδεώδη, που διαπερνά ως πνεύμα και αισθητικό ρεύμα το περιεχόμενο, αφυπνίζει τις συνειδήσεις των απανταχού υπέρμαχων της Εθνικής Παλιγγενεσίας, καθώς αποκάλυψε την Ελλάδα στη διαχρονία της. 

Ελληνική Επανάσταση και Φιλελληνισμός. Ο Εθνικοαπελευθερωτικός Αγώνας των κληρονόμων της αρχαιότητας ενέπνευσε τον Φιλελληνισμό – ως κίνημα αταξικό με εθελοντική θυσιαστική φιλοσοφία – επηρεάζοντας μια πλειάδα καλλιτεχνών και συγγραφέων, με τον Byron να αποτελεί παράδειγμα ποιητή και Επαναστάτη. Η ρομαντική του ψυχή διψάει για την αρχέγονη πηγή, εκεί όπου το φως καταυγάζει και οδηγεί στο ξέφωτο των πνευματικών αξιών. Αγωνίζεται να πραγματώσει το όραμα μιας επαναστατικής ιδέας, όπου «η Ελευθερία οδηγεί το λαό», στην αποτίναξη κάθε δουλείας και τυραννίας αποκαλώντας την, «ποίηση της πολιτικής». Όπως ο ποιητής και πνευματικός φίλος του Percy Bysshe Shelley στο πόνημά του «Υπεράσπιση της Ποίησης» διατρανώνει ότι «για να είναι κανείς αγαθός με τη βαθύτερη έννοια, θα πρέπει να μπορεί να φαντάζεται με ένταση και πληρότητα. Να μεταθέτει τον εαυτό του στη θέση του άλλου ή πολλών άλλων»,11 έτσι και ο Byron, ως «ποιητής στρατιώτης», υπερασπίζεται την Επανάσταση συμπυκνώνοντας ό,τι ευγενέστερο άνθισε στην καρδιά του, θέτοντας εαυτόν στον αγώνα των πολλών. 

Οδοιπόρος του κόσμου. Ο Byron, εγκαταλείποντας την πατρίδα του, μετά από σύντομη παραμονή στη Γενεύη, εγκαθίσταται το 1818 στην Ιταλία. Εκεί με τη Mary και τον Percy Shelley, στις ιστορικές συναντήσεις τους στην Πίζα, εμπνέονται, γράφουν, και στοχάζονται για τα μελλούμενα του κόσμου. Η «Ωδή στην Ελευθερία» του Shelley και η εμβληματική εισαγωγή του - «Είμαστε όλοι Έλληνες» στο λυρικό ποίημα «Ελλάς» - συνεγείρει και συγκινεί τον νου και την ψυχή του ποιητή για ό,τι είχε οραματιστεί. Μετά τον αδόκητο χαμό του φίλου του το 1822 στη θάλασσα του Λιβόρνο, «σαν έτοιμος από καιρό», αποφασίζει ν’ αφοσιωθεί στον «ιερό Αγώνα των Ελλήνων για την Ελευθερία». 

Στερνό ταξίδι στο Μεσολόγγι. Με το ειδικά ναυλωμένο αγγλικό μπρίκι «Ηρακλής» αποπλέοντας από τη Γένοβα και μετά την «πολύμηνη» παραμονή του στην Κεφαλλονιά, την προσκυνηματική επίσκεψη στην Ιθάκη και το πέρασμά του από τη Ζάκυνθο, αποβιβάζεται στις 5 Ιανουαρίου 1824 στο Μεσολόγγι.

Άξιο τέκνο του Βορρά, 

καλώς μας ήλθες πάλι

ακούγεται σαν προσευχή, 

με των ηρώων τη φωνή 

και την ηχώ της Μούσας, 

από τη ματωμένη γη, 

τα βάθη των αιώνων. 

Με πίστη στον σκοπό που έταξε να υπηρετήσει, έρχεται ως εκπρόσωπος του «Φιλελληνικού Κομιτάτου Λονδίνου», διαθέτοντας όλη του την περιουσία στον Αγώνα. Μαζί του ο προσωπικός του ιατρός Dr. Francesco Bruno, ο λογιστής Lega Zambelli, ο «αινιγματικός» Edward John Trelawny, o έμπιστος Giovanni Battista «Tita» Falcieri και ο Ιταλός φιλέλληνας και μέλος των Καρμπονάρων, κόμης Pietro Gampa. Ο Byron συνομιλεί καθημερινά με τον George Finlay για την πορεία του Αγώνα, συνεργάζεται με τον William Perry για την ενίσχυση της άμυνας και, ως διορισμένος «Συνταγματάρχης Πυροβολικού» με υπογραφή του Φιλικού Αλέξανδρου Μαυροκορδάτου, αναλαμβάνει την οργάνωση των Ευρωπαίων φιλελλήνων, ενώ συγκροτεί επίλεκτο σώμα Σουλιωτών, συμμετέχοντας και ο ίδιος στις στρατιωτικές προετοιμασίες, αποκαθιστώντας την καταλλαγή στις σχέσεις των αγωνιστών, πριν διασπαρεί «η διχόνοια η δολερή». Υπομένει, ελπίζει και καρτερεί. 

Κύκνειο άσμα. «Σήμερα συμπληρώνω τα τριάντα έξι μου χρόνια» τιτλοφορεί το τελευταίο ποίημα γραμμένο στις 22 Ιανουαρίου 1824 στο αγαπημένο του Μεσολόγγι. 

«Αν τα νιάτα σου λυπάσαι, 

γιατί πλειό να ζεις; 

Της τιμής εδώ ‘ναι ο τόπος, 

άξιος δείξου μαχητής, 

Ζήτα κι εύρε ανδρείου μνήμα 

κι αν ζητήσεις θα το βρεις 

κοίτα γύρω, πιάσε θέση, 

στάσου εκεί ν’ αναπαυθείς». 

Το ποίημα, αποτελούμενο από δέκα στροφές, δημοσιεύτηκε μετά το θάνατό του, στις 11 Φεβρουαρίου 1825, στην εφημερίδα της πολιορκίας «Ελληνικά Χρονικά» σε μετάφραση Σπυρίδωνος Τρικούπη. 

Η εφημερίδα, με συντάκτη και εκδότη τον Ελβετό φιλέλληνα Johann Jacop Meyer, τυπώνονταν από τον Σμυρνιό τυπογράφο και λόγιο Δημήτριο Μεσθενέα στο πιεστήριο που εγκατέστησε στην πόλη ο συνταγματάρχης Leicester Stanhope, με μέριμνα του Φιλελληνικού Κομιτάτου Λονδίνου, όπου εκδίδονταν και «το πολύγλωσσο εβδομαδιαίο φύλλο «Telegrafo Greco», με άρθρα γραμμένα ιταλικά, αγγλικά, γαλλικά και γερμανικά».12 Όταν όλα είχαν κριθεί, εναπόθεσαν στη γη, ως φυλακτό μνήμης, «τους χαρακτήρες της τυπογραφίας, οίτινες ετύπωσαν εις τας σελίδας της ιστορίας και εμετοχέτευσαν εις τας επερχομένας γενεάς τας αξιομνημονεύτους περιστάσεις της πολιορκίας, τα λαμπρά κατορθώματα της φρουράς και τα αθάνατα ονόματα τοσούτων ηρώων, ως και τα πιεστήρια, διεσκορπίσθησαν και ετάφησαν εις το έδαφος του Μεσολογγίου δια να μη μολυνθώσιν από βαρβαρικάς χείρας, αφού εχρησίμευσαν εις τοιούτον ιερόν έργον».13 Εκδότης και τυπογράφος συντάχτηκαν στους προμαχώνες μαζί με τη Φρουρά ως υπερασπιστές της «Ιεράς Πόλεως» και «έπεσαν» στην ηρωϊκή Έξοδο των «Ελεύθερων Πολιορκημένων». 

Ο θάνατος του ποιητή. O Byron, εναρμονίζοντας την ιδέα με την πράξη, το όνειρο με την πραγματικότητα, σπάζει τα δεσμά του χρόνου και του πόνου, ατενίζοντας άφοβα τον θάνατο στο ταπεινό Μεσολόγγι. Με τη θυσία του θα υψωθεί πέρα και πάνω από τ’ ανθρώπινα, δείχνοντας τον δρόμο της Ελευθερίας ως υπέρτατης αξίας, που κινεί την Ποίηση και την Επανάσταση για έναν κόσμο Αδελφοσύνης και Δικαιοσύνης. 

Αλαργινό πουλί της ομορφιάς 

του Έρωτα και του Θανάτου, 

του πάθους και της χάριτος 

της Αλβιώνος τέκνο, 

στεφάνι η δόξα πλέκει. 

Ο θάνατός του, στις 19 Απριλίου 1824 συγκλόνισε τους Μεσολογγίτες και όλους τους Έλληνες, ενώ είχε μεγάλη απήχηση στη διεθνή κοινή γνώμη, ενδυναμώνοντας το φιλελληνικό κίνημα και επαναπροσδιορίζοντας τους πολιτικούς και διπλωματικούς όρους για την πορεία της Επανάστασης.

«Να αναλογίζεσαι για να φλογίζεσαι παντοτινά στίχους του Byron», σημείωσε ο Eugene Delacroix στο ημερολόγιό του στις 11 Μαΐου 1824, καθώς με την ποίησή του ανακάλυψε την Ελλάδα».14 

Ο νεκρός ποιητής, «επιστρέφει» στην πατρώα γη με το καράβι «Florida» από τη Ζάκυνθο, το νησί των ποιητών που ύμνησαν τη θυσία του. 

«Ώ Βύρων` ώ θεσπέσιον 

πνεύμα των Βρεττανίδων, 

τέκνον μουσών και φίλε 

άμοιρε της Ελλάδος 

καλλιστεφάνου»... 

«Σε η Ελλάς ευγνώμων 

Ως φίλον μεγαλόψυχον 

ζητεί ‘να στεφανώση, 

ως παρηγορητήν της, 

ως ευεργέτην». 

γράφει στην πρώτη Ωδή των «Λυρικών» ο Ζακύνθιος ξενιτεμένος ποιητής Ανδρέας Κάλβος και το έτερον άξιον τέκνον της Ζακύνθου, ο ποιητής του «Ύμνου εις την Ελευθερίαν» Διονύσιος Σολωμός, θρηνεί για τη θανή του στη δική του Ωδή. 

«Λευθεριά, για λίγο πάψε 

Να χτυπάς με το σπαθί 

Τώρα σίμωσε και κλάψε 

Εις του Μπάιρον το κορμί»... 

«Άκου, Μπάιρον, πόσον θρήνον 

Κάνει, ενώ σε χαιρετά, 

Η πατρίδα των Ελλήνων 

Κλαίγε, κλαίγε, Ελευθεριά»... 

Βιβλιογραφία 1.Λόρδος Μπάιρον. «Το Προσκύνημα του Τσάιλντ Χάρολντ». Μετάφραση Μαρίας Ι. Κεσίση. Εκδόσεις Σπανός. Αθήνα 1977. 2. Φρεντερίκ Πρόκος. «Μπάιρον. Τα χειρόγραφα του Μεσολογγίου». Μετάφραση: Παναγιώτης Σκόνδρας. Εκδόσεις Αστάρτη 2003 & Ειδική έκδοση για την Κυριακάτικη Ελευθεροτυπία 2011. 3. Annick Benoit-Dusausoy and Guy Fontaine. «Ιστορία της Ευρωπαϊκής Λογοτεχνίας». Ευρωπαϊκά Γράμματα. Τόμος Β΄. Εκδόσεις Σοκόλη. Αθήνα 1999. 4. Ο Λόρδος Βύρων στην Ελλάδα. Υπουργείο Πολιτισμού και Βρετανικό Συμβούλιο. 1987. Επιστημονική υπεύθυνη καταλόγου Φανή-Μαρία Τσιγκάκου, Ιστορικός της Τέχνης. Πρόλογοι: Μελίνα Μερκούρη, Υπουργός Πολιτισμού, Sir Jeremy Thomas KCMG, Πρεσβευτής της Μεγάλης Βρετανίας στην Ελλάδα. Κείμενα: Νικηφόρος Βρεττάκος, Ευγενία Κεφαλληναίου, Ιωάννης Κ. Μαζαράκης-Αινιάν, Andrew Rutherford, Φανή-Μαρία Τσιγκάκου. 5. Με τα μάτια των Ρομαντικών. «Έργα Ευρωπαϊκής Ζωγραφικής του 19ου αιώνα από το Μουσείο Μπενάκη». Κατάλογος: Εθνική Πινακοθήκη c 1993. Κείμενα καταλόγου: Φανή-Μαρία Τσιγκάκου, Ιστορικός της Τέχνης, επιμελήτρια Μουσείου Μπενάκη. 6. Luis Racionero. «Οι φιλοσοφίες του Underground». Μετάφραση, Νίκος Κωνσταντάς. Εκδόσεις Οδυσσέας 1983.. 8.Αναστάσιος Παπασταύρος. «Lord Byron. Από τα Γιάννενα στην αθανασία». Εκδόσεις Δωδώνη & Οδυσσέας. 9. Καρλ Μέντελσον-Μπαρτόλντυ. «Επίτομη ιστορία της Ελληνικής Επανάστασης». Απόδοση Ελένης Γαρίδη. Εκδόσεις Τολίδη. Ειδική έκδοση για την Κυριακάτικη Ελευθεροτυπία. 2011

Σημειώσεις 

1. Άγγελος Δεληβοριάς. Πρόλογος. «Through Romantic Eyes: European Images of nineteenth century Greece from the Benaki Museum». 1993. 2, 9 & 10. Φανή-Μαρία Τσιγκάκου. Επιστολή του Byron στον Ανδρέα Λόντο. Μεσολόγγι, 1824. «O Byron στην Ελλάδα» σελ. 70, και της ιδίας σελ. 17 & 16. 3. Μαρίνα Λαμπράκη-Πλάκα, Πρόλογος. «Με τα μάτια των Ρομαντικών» σελ. 9. 4. Μιχάλης Γκανάς. «Γυάλινα Γιάννενα», Εκδόσεις Καστανιώτη. Αθήνα 1989. σελ. 8. 5. Αικατερίνη Δοσίου. Μετάφραση Τσάιλντ Χάρολντ, «O Byron στην Ελλάδα» σελ. 15. 6 & 7. Στέφανος Μύρτας. Μετάφραση Τσάιλντ Χάρολντ, στο λεύκωμα, «Ήπειρος», του Νίκου Δεσύλλα, «Αισθητική περιπλάνηση στον χώρο». Εισαγωγή-Σχόλια-Επιλογή κειμένων Χριστόφορος Μηλιώνης. Εκδόσεις Σύνολο. Αθήνα 1994. σελ. 13. 8. Στέφανος Μύρτας. Μετάφραση Τσάιλντ Χάρολντ. «O Byron στην Ελλάδα» σελ 16. 11. Percy Bysshe Shelley. «Υπεράσπιση της Ποίησης». 1821. Απόδοση, Ιουλίτα Ηλιοπούλου. Ύψιλον/Βιβλία, Αθήνα 1996. σελ.40. 12 & 13. Ι.Κ.Μαζαράκης-Αινιάν. Το τυπογραφείο του Μεσολογγίου, στον κατάλογο «O Byron στην Ελλάδα» σελ 36. 14. Φανή-Μαρία Τσιγκάκου. Εισαγωγή, στον κατάλογο «Με τα μάτια των Ρομαντικών», σελ.18. 

Έργα Ζωγραφικής 

Βρυζάκης Θεόδωρος (Θήβα 1814-Μόναχο 1878) 

Η υποδοχή του Λόρδου Βύρωνα στο Μεσολόγγι, 1861 

Λάδι σε μουσαμά, 155Χ213 εκ. 

Δωρεά Πανεπιστημίου 

©Εθνική Πινακοθήκη-Μουσείο Αλεξάνδρου Σούτσου. 

Φωτογραφία: Σταύρος Ψυρούκης, φωτογράφος Ε.Π.Μ.Α.Σ. 

Ludovico Lipparini (1800-1856) O όρκος του Λόρδου Bύρωνα στο Mεσολόγγι. 

Eλαιογραφία, 0,16Χ0,19 μ. ©2021, 

Μουσείο Μπενάκη, Αθήνα 

Πρόκειται για μικρογραφική επανάληψη της ομώνυμης μνημειακής σύνθεσης του ίδιου ζωγράφου, η οποία χρονολογείται περί τα 1850 και αποδίδει ένα φανταστικό γεγονός. Το έργο συνδέεται με την απήχηση που είχε ο θάνατος του ποιητή στο Ιταλικό Φιλελληνικό κίνημα. 

Γλυπτά 

Γεώργιος Βιτάλης (Υστέρνια Τήνου 1838-Αλεξάνδρεια 1901) 

Byron 

Ανδριάντας, μάρμαρο, 1881 

Κήπος Ηρώων Ιεράς Πόλεως Μεσολογγίου. 

Δημήτριος Σεμιτέλος (Μονοδέντρι Ιωαννίνων 1830-Αθήνα 1898) 

Το επίγραμμα, αναγράφεται στη στήλη του ανδριάντα. 

Σμιλεύτηκε σε μάρμαρο, από τον Τήνιο γλύπτη Γεώργιο Βιτάλη, κατόπιν εράνου που διενήργησε ο Φιλολογικός Σύλλογος «Βύρων» και η τελετή των αποκαλυπτηρίων πραγματοποιήθηκαν το 1881. 

«Στα θεμέλια του ανδριάντα, τοποθετήθηκε η ασημένια θήκη με τους πνεύμονες του ποιητή, που φυλάσσονταν ως κειμήλιο στον Ιερό Ναό Αγίου Σπυρίδωνος. Η θήκη διεσώθη από ιερομόναχο, μαζί με ιερές εικόνες, κατά την ηρωϊκή Έξοδο των Ελεύθερων Πολιορκημένων». * 

*Υποσημείωση Ροδάνθη Φλώρου, 

«Σαν σήμερα στο Μεσολόγγι... πέθανε ο ρομαντικός ποιητής και φιλέλληνας Λόρδος Βύρων». Δημοσιεύτηκε στις 19 Απριλίου 2020, στο «THE MESSOLONGHI BYRON SOCIETY-Βυρωνική Εταιρεία Ιεράς Πόλεως Μεσολογγίου-International Research Center for Lord Byron & Philhellenism» 

Νικόλαος Κοτζιαμάνης (Μόρφου 1946) 

Byron 

Ανδριάντας, ορείχαλκος, 1995 

Αύλειος χώρος κτιρίου «Βυρωνικής Εταιρείας Ιεράς Πόλεως Μεσολογγίου – Διεθνές Κέντρο Έρευνας και Μελέτης για τον Λόρδο Βύρωνα και τον Φιλελληνισμό» Δαπάνη Βυρωνιστών Εξωτερικού. 

Henri Michel Antoine Chapu, (Le Mée, France 1833- Paris 1891) 

Jean Alexandre Joseph Falguiere, (Toulouse 1831-Paris 1900) 

Σώχος Λάζαρος (Ιστέρνια Τήνου 1857/1862 - Αθήνα 1911) 

Η Ελλάς τον Βύρωνα 

Γλυπτική σύνθεση, μάρμαρο. 1896 

«Υπέρ της πατρίδος εκ των ιδίων Δημήτριος Στεφάνοβικ Σκυλίτσης» 

Βασιλίσσης Αμαλίας και Βασιλίσσης Όλγας. Αθήνα 

Φωτογραφία: Βικτωρία Καίσαρη, 2004. 

Νίκος Ι. Γεωργίου (Αθήνα 1961) 

Byron 

Προτομή, μάρμαρο. 2016 

Αύλειος χώρος Δημαρχείου, Ζίτσας Ιωαννίνων Δωρεά Έβελυν και Μιχάλη Κατσουλίδη 

Πραξιτέλης Τζανουλίνος (Τήνος 1955) Byron 

Πρόπλασμα φιλοτεχνημένο στον πηλό, 2021 (τελικό υλικό έργου: χαλκός). Ύψος 84 εκ., Πλάτος 54 εκ., Βάθος 30 εκ. 

Ευχαριστίες του συγγραφέα

Θερμές ευχαριστίες οφείλονται, στην κυρία Μαρίνα Λαμπράκη-Πλάκα, Ομότιμη καθηγήτρια Ιστορίας της Τέχνης, Διευθύντρια της Εθνικής Πινακοθήκης - Μουσείου Αλεξάνδρου Σούτσου, για την άδεια δημοσίευσης του εμβληματικού έργου, «Η υποδοχή του Λόρδου Βύρωνα στο Μεσολόγγι», του Θεόδωρου Βρυζάκη και στο Μουσείο Μπενάκη, για την άδεια δημοσίευσης του έργου, «O όρκος του Λόρδου Bύρωνα στο Mεσολόγγι», του Ludovico Lipparini. 

Για την άδεια δημοσίευσης των γλυπτών, ευχαριστίες απευθύνονται: Στην Υπηρεσία Νεωτέρων Μνημείων και Τεχνικών Έργων Δυτικής Ελλάδας, Πελοποννήσου και Νοτίου Ιονίου, για τα γλυπτά του Byron, στον αύλειο χώρο της Βυρωνικής Εταιρείας και στον Κήπο Ηρώων της Ιεράς Πόλεως Μεσολογγίου. Τον Δήμο Αθηναίων, Δ/νση Σχεδίου Πόλεως και Αστικού Περιβάλλοντος, Τμήμα Πολιτιστικής Κληρονομιάς, για το γλυπτό του Byron στην Αθήνα και τον Δήμο Ζίτσας, για το γλυπτό του Byron στη Ζίτσα Ιωαννίνων. Ευχαριστίες εκφράζονται και στον γλύπτη Πραξιτέλη Τζανουλίνο, για την ευγενική παραχώρηση προτομής του ποιητή. 

Όλες οι φωτογραφίες των έργων ζωγραφικής και των γλυπτών, υπόκεινται στο Νόμο περί πνευματικών δικαιωμάτων και δεν επιτρέπεται η αναπαραγωγή τους, χωρίς γραπτή άδεια από τους προαναφερθέντες θεσμούς. 

Το κείμενο δημοσιεύτηκε στην δίγλωσση έντυπη έκδοση (ελληνικά-αγγλικά) «Ημέρες Τέχνης στην Ελλάδα-Days of Art in Greece» τ. 12 Αθήνα 2021. Διεύθυνση, Μαρία Παπαδογιάννη.  Αναδημοσιεύεται με την προσθήκη των γλυπτών του ποιητή, καθώς και των συνοδευτικών ιστορικών στοιχείων. 

Η κεντρική πλατεία Κουβαρά πήρε το όνομα του Κουβαριώτη ήρωα της Επανάστασης του 1821 Σταμάτη Γκλιάτη

Εκδήλωση για την ονοματοθεσία της κεντρικής πλατείας Κουβαρά με το όνομα του Κουβαριώτη Αγωνιστή του 1821 Σταματίου Γκλιάτη, διοργάνωσε σήμερα 25η Μαρτίου 2022, ο δήμος Σαρωνικού.

Κατά τη διάρκεια της εκδήλωσης πραγματοποιήθηκαν τα αποκαλυπτήρια της τιμητικής πλάκας ονοματοθεσίας και τελέστηκε επιμνημόσυνη δέηση για τους πεσόντες στον Αγώνα του ΄21 από τον Μητροπολίτη Μεσογαίας και Λαυρεωτικής κ. Νικόλαο. 

Στην ομιλία του για την σημαντική συμβολή του Κουβαριώτη Αγωνιστή στην ελευθερία της πατρίδας ο δήμαρχος Σαρωνικού Πέτρος Φιλίππου εξήρε την προσφορά του όπως αυτή καταγράφεται με ιστορικά ντοκουμέντα, και σημείωσε ότι «ως ελάχιστη απόδοση τιμής στον πρόγονό μας αγωνιστή του 1821, η δημοτική αρχή πρότεινε την ονοματοθεσία της πλατείας του Κουβαρά σε «Πλατεία Σταματίου Γκλιάτη – Ήρωα της Επανάστασης του 1821», για να γνωρίσουν οι πολίτες της περιοχής καλύτερα την ιστορία του τόπου τους, αλλά και τη σημαντική αυτή προσωπικότητα που συνδέεται με την περιοχή του Κουβαρά».

Στη συνέχεια, ο Π. Φιλίππου, ανέγνωσε τα ονόματα 15 ακόμη αγωνιστών από τον Κουβαρά όπως έχουν καταγραφεί στα ιστορικά αρχεία, αναδεικνύοντας την μεγάλη προσφορά τους στην ελευθερία. 

Παρών ήταν ο βουλευτής Ανατολικής Αττικής του ΣΥΡΙΖΑ ΠΣ Νάσος Αθανασίου, απόγονοι της οικογένειας του Αγωνιστή Σταματίου Γκλιάτη, μεταξύ των οποίων ο Πανοσιολογιώτατος Αρχιμ. Μιχαήλ Σταθάκης που απηύθυνε χαιρετισμό, ο τοπικός αντιδήμαρχος Κουβαρά, Κώστας Γκίκας, ο πρόεδρος της κοινότητας Κουβαρά Κώστας Στεργίου ο οποίος επίσης απηύθυνε χαιρετισμό, μέλη του δημοτικού συμβουλίου, εκπρόσωποι των ενόπλων δυνάμεων και πλήθος κόσμου που θέλησε να τιμήσει τους πρωταγωνιστές της Επανάστασης αλλά και να καμαρώσει τις μαθήτριες και τους μαθητές της παρέλασης.

Η εκδήλωση ολοκληρώθηκε με τη χορωδία του Γυμνασίου της Πέτας που υπό τη διεύθυνση της Θεώνης Συρίγου τραγούδησε επετειακούς σκοπούς,

Ελλάδα και Κύπρος στον τρίτο αιώνα από την Επανάσταση του 1821

Του Θεόδωρου Γ. Γιαννόπουλου

Το έτος 2021 συμπληρώθηκαν 200 χρόνια από την έναρξη της Ελληνικής Επανάστασης του 1821. Η σημαντι­κή αυτή επέτειος είναι σημαντικό να μείνει στη μνήμη όχι απλώς ως αφορμή αναδρομής στο παρελ­θόν, αλλά και ως έναυσμα για έναν ου­σιαστικό στοχα­σμό σχετικά με το μέλ­λον του ελληνι­σμού. Ήδη πριν περίπου 160 χρόνια ο Κωνστα­ντίνος Παπαρρη­γόπουλος εξέφρα­σε το όραμα ότι η ιστορική ενότητα του ελλη­νικού έθνους είναι η θεμε­λιώδης έν­νοια, με την οποία συναρ­τάται «ἅπαν τὸ μυστή­ριον τοῦ μέλλο­ντος ἡμῶν». Και «µολονότι ὁ Θεὸς μόνος ἠξεύρει τὰ μέλλο­ντα», κατά την απο­φθεγματική ρήση του Θε­όδωρου Κολοκο­τρώνη στην ομιλία του στην Πνύκα τον Οκτώβριο του 1838, είναι και σή­μερα, στην αυγή του τρί­του αιώνα εθνικού βίου, και εν μέσω μειζόνων παγκοσμίων εξελίξεων και ανακατατάξεων, κρίσιμης σημασίας η ανάπτυξη ενός ουσιώδους και επικαιροποιημένου πλέον οράματος για το μέλλον. Την ανάγκη αυτή υπηρετεί ο άρτι εκδοθείς συλλογικός τόμος με τίτλο «Τὸ μυστή­ριον τοῦ μέλλο­ντος ἡμῶν»: Ελλάδα και Κύπρος στον τρίτο αιώνα από την Επανάσταση του 1821 (Αθήνα: Liberal Books). Καρπός της συνεργασίας 13 επιστη­μόνων της νεώτερης γενιάς από την Ελλάδα και την Κύπρο και σε επιμέλεια του γράφοντος, η εκδο­τική αυτή προσπάθεια εδράζε­ται σε τρεις άξονες: την υπερελ­λαδικότητα, τη διε­πιστημονικότητα και τη διαφορετι­κότητα. 

Ο πρώτος άξονας αναφέρεται στη σημασία της υιοθέτησης μιας ευρύτερης και μη αμι­γώς ελλαδοκε­ντρικής αντίλη­ψης περί ελληνι­σμού. Το έτος 2020, άλ­λωστε, συμπλήρωσε την πρώτη της εξηκονταε­τία η μοναδική εκτός Ελ­λάδος ελλη­νική κρατική οντότητα, η Κυπρια­κή Δημοκρατία, με τα ζητήματα ταυτότητας, κρατικής συ­γκρότησης και σχέσης της με την Ελλάδα να χρήζουν ενσω­μάτωσης σε κάθε συζήτηση για το μέλ­λον του ελληνισμού. Δεν εί­ναι μάλιστα τυχαίο ότι μία από τις πιο όμορ­φες διαδικασίες των τελευταίων δεκαετιών στους κόλ­πους του ευρύτερου ελληνισμού σχε­τίζεται με τη Μεγαλόνησο. Πρόκειται για τις αθόρυβες, άτυ­πες, αλλά πολύ ου­σιαστικές διεργασίες «ένωσης» της Κύ­πρου με την Ελ­λάδα μέσω των πολύπλευ­ρων δεσμών, που δη­μιουργούνται μεταξύ Ελλαδιτών και Κυπρίων, διδα­σκόντων και φοιτητών, στο πλαίσιο της κυ­πριακής εξ αποστάσεως (αλλά και συμβατι­κής) πανεπιστημιακής εκ­παίδευσης. Οι εκδο­χές ελλη­νικού πανεπιστημίου, τις οποίες υπηρε­τούν πολλοί από όσους η (ακαδη­μαϊκή) τύχη «ἐθέσπισεν οἰκεῖν ἐς γῆν ἐναλίαν Κύ­προν», καθώς και οι πολύ­τιμες ευκαιρίες εργασίας και μόρφω­σης, που συνεχίζει να προσφέρει η Με­γαλόνησος σε νέους επι­στήμονες και φοι­τητές από την Ελ­λάδα της πρόσφατης οικονο­μικής κρίσης, υπαγο­ρεύουν, κατά την άποψή μας, ως βασικό όραμα για την τρίτη εκατονταε­τία του νέου ελληνι­κού κράτους την περαιτέρω και πολυδιάστα­τη αναί­ρεση της ενίοτε υφέρ­πουσας αντίληψης ότι «η Κύ­προς κείται μακράν». 

Σε ό,τι αφορά τον δεύτερο άξονα, εν μέσω ενός πολυσύνθετου και ραγδαία εξελισ­σόμενου κόσμου, η διαμόρφωση ενός ουσιαστικού οράματος για το μέλλον έχει ως απαραί­τητη προ­ϋπόθεση την καλ­λιέργεια μιας ιδιαιτέρως διεπιστημονικής οπτικής. Λειτουρ­γώντας ακριβώς ως ένα συναρπαστικό διεπιστη­μονικό καλειδοσκόπιο, ο νεοεκδοθείς συλλο­γικός τόμος φιλοξενεί τις συμβολές επιστη­μόνων από την Ελ­λάδα και την Κύπρο, οι οποίοι ιχνηλατούν ζητήματα ταυτότητας, επιστήμης και πολιτικής στις δύο χώρες από τη σκοπιά πολλών διαφορετικών πεδίων των ανθρωπι­στικών κυρίως επιστημών (π.χ. αρχαίας, νεώτερης και σύγχρονης ιστορίας, πολιτικής και κοινωνικής θεω­ρίας, γλωσσο­λογίας, αρχαιολογίας). Στο πλαί­σιο των συμβο­λών τους, οι οποίες εντάσσονται θεματικά σε τέσσερα Μέρη (Ι. Ελ­ληνική γλώσσα, ΙΙ. Εξω­τερική πο­λιτική και γεω­πολιτική, ΙΙΙ. Πολιτι­κή και ταυ­τότητα, ΙV. Πρόσληψη του ελ­ληνικού παρελθόντος), οι συγγρα­φείς απο­τιμούν πολλά από τα στοι­χεία, που ση­μάδεψαν τη διαδρο­μή του ελλα­δικού και κυ­πριακού ελληνι­σμού κατά τους τελευ­ταίους δύο αιώνες, διατυ­πώνοντας πα­ράλληλα το όραμά τους για τις προο­πτικές του μέλλο­ντος. 

Υπάρχει όμως και ένας τρίτος άξονας, στον οποίο εδράζεται η παρούσα προσπάθεια: η διαφορετι­κότητα. Ο τόμος αυτός μετουσιώνει, δηλαδή, στην πράξη μια τολμηρή απόφαση: το να συνυπάρ­ξουν σε μια έκδοση συγγραφείς όχι μόνο από διαφορετικούς επιστημονικούς κλάδους, αλλά και με διαφορετικές απόψεις, δια­φορετικές πολιτικές οπτικές και διαφορετι­κή ως τώρα διαδρομή, με γνώμονα το παρόν επιστημονικό τους έργο και το βλέμμα στραμ­μένο προς το μέλλον. H συνειδητή αυτή ποικιλο­μορφία εκκινεί από την άποψη ότι ανα­γκαία προϋπόθεση για ένα πιο ευοίω­νο μέλλον, ιδίως στην Ελλάδα, είναι το να μάθουμε να συνυ­πάρχουμε όσο το δυνατόν πιο ομαλά όχι μόνο με αυτούς, με τους οποίους συμφωνούμε, αλλά και με όσους μπορεί να διαφωνούμε. Πρόκειται για μια προοπτική, η οποία σε γενικότερο επίπεδο διέρχε­ται ανα­πόφευκτα μέσα από τη διαδικασία άμ­βλυνσης μιας ακόμα ζω­ντανής στην Ελλάδα ανθρωπο­λογίας (και όχι απλώς συγκυρίας) δι­χασμού, σύ­γκρουσης και μισαλλοδοξίας. Ένας από τους πιο ου­σιαστικούς τρόπους, άλλω­στε, να τιμή­σει κανείς τη Διακοσιετηρίδα από την έναρξη της Ελληνι­κής Επανάστα­σης είναι να θυμηθεί την προτροπή του Θεόδωρου Κο­λοκοτρώνη στον λόγο του στην Πνύκα («Σᾶς εἶπα ὅσα ὁ ἴδιος εἶδα, ἤκουσα καὶ ἐγνώρισα, διὰ νὰ ὠφε­ληθῆτε ἀπὸ τὰ ἀπερασμένα καὶ ἀπὸ τὰ κακὰ ἀποτελέσματα τῆς διχονοίας, τὴν ὁποίαν νὰ ἀποστρέφε­σθε, καὶ νὰ ἔχετε ὁμόνοια»). 

Αυτό δεν σημαίνει, φυσικά, πως πρέπει κανείς να πα­ραγνωρίζει ότι το να γί­νει πράξη η προτροπή του Κολοκοτρώνη όχι μόνο δεν είναι εύκολο (ή ενίοτε εφι­κτό), αλλά απαιτεί συ­χνά μια δύσκολη διαδικασία υπέρβασης, δηλαδή απαλλαγής από τα διάφορα «φορτία» του παρελθόντος, όχι μόνο από όσους βρίσκονται κάθε φορά απέναντί μας, αλλά και από εμάς τους ίδιους. Κρίσιμη, μάλιστα, ως προς αυτό είναι η αναστοχαστική συνειδητοποίηση πως ενίοτε οι προϋποθέσεις της όξυνσης και της διχόνοιας μπορεί να εντοπίζονται όχι μόνο στα εκάστοτε άκρα, αλλά να υφέρπουν ακόμα και στις αυτο­προσδιοριζόμενες ως μη ακραίες, «κεντρώες» και μετριοπαθείς οπτικές, μια διάσταση που ανέδειξε με εξαιρετικό τρόπο κατά τη δεκαετία του 2010 σε δύο σημαντικά άρθρα του για τις δρα­ματικές εξελίξεις του τέλους του 5ου αιώνα π.Χ. στην αρχαία Αθήνα ο Γάλλος ιστο­ρικός της αρ­χαιότητας και νυν διευθυντής του εμ­βληματικού περιοδικού των Annales Βεν­σάν Αζουλέ (Vincent Azoulay).* Είναι άραγε εφικτή αυτή η δύσκολη προ­σπάθεια αναστοχα­σμού και αυ­θυπέρβασης; Μπορεί να εί­ναι ποτέ πλή­ρης ή/και ειλικρινής η αποστασιο­ποίηση από τα «άχθη» και τις «δομές» ενός άκρως και πολλα­πλώς φορτι­σμένου παρελ­θόντος; Δεν είναι καθόλου εύκολες οι απα­ντήσεις στα εν λόγω ερωτήματα και αυτός είναι ο λόγος που τόσο ο βαθμός ρεαλισμού της γενικότερης φι­λοσοφίας, που καθόρισε τη φυσιο­γνωμία του πα­ρόντος εκδοτικού εγχειρή­ματος, όσο και το ίδιο το μέλλον των κοινωνιών μας σε Ελλάδα και Κύ­προ συνιστούν πράγ­ματι «μυστήριον». 

Θα ήθελα και από αυτή τη θέση να ευχαριστήσω όλους τους συγγραφείς του τόμου για τη συ­νεργασία που εί­χαμε καθ’ όλη τη διαδικασία της έκδοσης. Το εκδοτικό αυτό εγχείρημα οφείλει κα­ταρχάς πολλά στη μακρόχρονη, αγαστή συνερ­γασία ενός πυρήνα επιστημόνων, Ελλαδιτών και Κυ­πρίων, με πολυετή θητεία σε δύο κυ­πριακά πανεπιστήμια: το Ανοικτό Πανεπιστήμιο Κύπρου και το Ευρωπαϊκό Πανεπιστήμιο Κύπρου. Μέσα από τη συνύπαρξη της ομάδας αυτής συναδέλφων (Α. Κάρυος, Μ. Κούμας, Λ. Κουρκου­βέλας, Π. Χριστοδούλου και ο γράφων) σε προγράμ­ματα, όπως το πτυχιακό πρόγραμμα «Σπουδές στον Ελληνικό Πο­λιτισμό» και το μεταπτυχιακό πρόγραμμα «ΠΝΥ­ΚΑ: Πολιτική Ιστορία, Θεωρία και Πράξη» του Ανοικτού Πανεπιστημίου Κύπρου, καθώς και το με­ταπτυχιακό πρόγραμμα «Ελληνικές Σπουδές» του Ευρωπαϊκού Πανεπιστημίου Κύ­πρου, προέκυψαν τα διεπιστημονικά εκείνα ερεθίσματα, οι αναζητήσεις και οι προβληματισμοί, που αποτυπώνονται, μεταξύ άλλων, και στην κεντρική σύλληψη του εν λόγω συλλογικού έργου. Σε αυτό τον αρχικό πυρήνα συμμετεχόντων στον τόμο προστέθηκαν στην πορεία και οι υπόλοι­πες συμμετο­χές, προερ­χόμενες από εξαιρετικούς συναδέλφους (Π. Κρι­μπάς, Ι. Κω­τούλας, Σπ. Νια­βής, Δ. Παπα­δοπούλου, Κ. Σα­μπάνης, Α. Σταματίου, Α. Στεργίου, Κ. Ψι­μόγιαννου), οι οποίοι μοιράστηκαν εξαρ­χής την οραματική στόχευση και το βαθύτερο πνεύμα της παρούσας εκδο­τικής προσπάθειας. 

Θα ήθελα επίσης να ευχαρι­στήσω θερμά για την ηθική στήριξη τους Αναπληρωτές Καθηγη­τές Αντώνη Πετρίδη και Γιώργο Δεληγιαννάκη της Σχολής Αν­θρωπιστικών και Κοι­νωνικών Επιστημών του Ανοι­κτού Πανεπιστημίου Κύπρου, καθώς και το Σωματείο Φοιτη­τών και Αποφοίτων Ελληνικού Πο­λιτισμού του ίδιου πανεπιστημίου, που με τον πρόεδρό του Γιάν­νο Χαμάλη προσφέρει πάντοτε την αμέριστη και πολύτιμη συ­μπαράστασή του. Ως ευχαριστήριο, το έμβλημα το Σωματείου κοσμεί το εσώφυλλο του τόμου, ώστε αυτός να «πετάξει» όχι μόνο με τη ζεστασιά και θετική ενέργεια των ανθρώπων του, αλλά και με τα φτερά του υπέροχου πτηνού από το κυπροαρχαϊκό αγγείο του λεγόμενου ελεύθερου ζωγραφικού ρυθμού (750-600 π.Χ.), που αποτελεί την «καρδιά» του εμβλήματος. Θα ήθελα, τέλος, να ευχαρι­στήσω τον Δρ. Διε­θνών Σχέσεων Αθανάσιο Γραμμένο, με τον οποίο συ­νεργαστήκαμε στις πρώτες φάσεις του πα­ρόντος εγ­χειρήματος, για τη συμβολή του σε αυτό. Πέραν αυτού, η μελέτη του για την αποτυχία της «φιλελεύθερης» μεταρρυθμιστικής πρότασης στην Ελ­λάδα την περίο­δο της οικονομικής κρίσης αποτελεί σημαντική βιβλιογραφική αναφορά στο άρθρο του γράφοντος, το οποίο έχει τίτλο «Ἐὰν μισοῦνται ἀνάμεσό τους δὲν τοὺς πρέπει ἐλευθε­ριά»: Μια θεωρητική κριτική του πολιτικού διχασμού στην Ελλάδα. Στο κείμενο αυτό επιχειρείται μια πολύ­πλευρη θεωρητική ανάλυση πτυχών της πολιτικής και του δημο­σίου λόγου κατά την περίοδο της οικονο­μικής και της τρέχουσας υγειονομικής κρίσης, προερχομένων όχι τόσο από τα άκρα του πολιτικού φάσματος όσο από φαινομενικά «κεντρικότερες» και «θεσμικότερες» περιοχές του. Οι εκφάνσεις αυ­τές της δη­μόσιας αντιπαράθεσης, που αναδύονται πλέον ήδη εκ νέου και στο πλαίσιο της ρωσο-ουκρανικής πολεμικής κρίσης, προσεγγίζονται ως τα εκάστοτε «επιφαινόμενα» μιας βαθύτερης συγκρου­σιακής κουλτούρας με ανθρωπολο­γικές και ιστορικές παρα­μέτρους· μιας ιδιαίτε­ρα ανθε­κτικής δομής, η οποία επηρεάζει ουσιαστικά, σε συνειδητό, αλλά και ασυ­νείδητο επίπεδο, ένα ευρύ φάσμα της ελλη­νικής πολιτικής και κοινωνίας. 

Ένα βιβλίο με συγγραφείς ανθρώπους της νεώτερης γενιάς και θέμα το μέλλον ήταν προσήκον να εκδοθεί και σε έναν εκδοτικό οίκο της νεώτερης γενιάς. Ολόθερμες είναι, εν προκειμένω, οι ευχαρι­στίες όλων των συντελεστών του τόμου στις Εκδόσεις Liberal Books/Bookpath για το γεγονός ότι σε μια δύσκολη περίοδο για τον εκδοτικό χώρο (εν μέσω πανδημίας, αλλά και πληθώρας επετεια­κών εκδόσεων για τα έτη 2021-2022) αγκάλιασαν την παρούσα επιστημονική προσπάθεια. Πέραν του άριστου επαγγελματισμού του και της σπάνιας εντιμότητάς του, ο υπεύθυνος των Εκδόσεων Liberal Books Δημήτρης Δρες αξίζει κάθε έπαινο και διότι μετουσιώνει στην πράξη την καθόλου αυ­τονόητη –και στις μέρες μας εξόχως ταλαιπωρημένη– κεντρική έννοια, που συνιστά την επωνυμία του εκδο­τικού του οίκου. Η προσήλωση, άλλωστε, όλων των συντελεστών του τόμου στην θεμε­λιώδη αξία της ελευθερίας της έκφρασης και της κριτικής είναι ο ελάχιστος φόρος τιμής στους προ­γόνους μας σε Ελλάδα και Κύπρο, οι οποίοι ενέπνευσαν το παρόν πόνημα, πορευόμενοι με το σύν­θημα «ελευ­θερία ή θάνατος». Θερμά ευχα­ριστώ επίσης τον συ­νάδελφο και συμμετέχοντα στον τόμο Ανα­πληρωτή Καθηγητή Παναγιώτη Κρι­μπά για τη βοήθειά του στο πλαίσιο της εκδοτικής διαδικα­σίας. 

Εν κατακλείδι, και εκ μέρους όλων των συντελεστών του συλλογικού έρ­γου, εκ­φράζω την ελπίδα τα κείμενά του να συνεισφέρουν στις αναζητήσεις και στους ορα­ματισμούς όλων όσων, στον τρίτο πλέον αιώνα μετά την έναρξη της Ελληνικής Επανάστα­σης και εμφο­ρούμενοι από υγιές ενδια­φέρον για τις τύχες του ελληνισμού, επιθυμούν να εξιχνιάσουν «τὸ μυστήριον τοῦ μέλλο­ντος ἡμῶν». 

* Azoulay (2014) και Azoulay (2019). Η ελληνική μετάφραση των δύο άρθρων είναι υπό έκδοση από τον συνάδελφο και συμμετέχοντα στον τόμο Πάνο Χρι­στοδούλου, τον οποίο θα ήθελα να ευχαρι­στήσω θερμά για το γεγονός ότι μου επέστησε την προσοχή σε αυτά, καθώς και στην έξοχη, υπαινι­κτική διασύνδεση που κάνει ο Αζουλέ μεταξύ της Αθήνας του τέλους του 5ου αιώνα π.Χ. και της σύγχρονης πολιτικής πραγματικότητας στη Γαλλία (μια διασύνδεση, που τόσο ο Π. Χριστοδούλου όσο και ο γράφων θα συμφωνούσαν ότι αφορά και χώρες του πιο άμεσου ενδιαφέροντός μας). 

Υ.Γ. Θα χρειαζόταν ίσως να γραφεί ένα δεύτερο, συνοδευτικό μικρό βιβλίο για να εξιστορήσει τις σχεδόν μυθιστορηματικές δυσχέρειες και ταλαιπωρίες, μέσα από τις οποίες διήλθε ως την τελευταία στιγμή ο εν λόγω συλλογικός τόμος μέχρις ότου τελικά εκδοθεί. Ορισμένες εξ αυτών πιθανώς να συνιστούν ένα είδος ιδιότυπης αλληγορίας για το πόσο δύσκολο είναι ενίοτε να απαγκιστρωθεί το μέλλον (ακόμη και ως κεντρική έννοια ενός συγγράμματος) από τα ποικιλόμορφα και ισχυρά δεσμά του παρελθόντος.

Για το βιβλίο του Δημήτρη Προύσαλη: Μάχου υπέρ Πίστεως και Πατρίδος

Δημήτρης Μπαλτάς 

Δημήτρης Μπαλτᾶς 

Δρ Φιλοσοφίας

Δημήτρης Β. Προύσαλης, Μάχου ὑπέρ Πίστεως καί Πατρίδος. Ἱστορίες καί ἀφηγήσεις γιά τό θρησκευτικό συναίσθημα τῶν Ἑλλήνων τό 1821, Ἐκδόσεις Ἁρμός, Ἀθήνα 2021, σελ. 232 

Παρά τίς ὁμολογουμένως δυσβάσταχτες συνθῆκες τίς ὁποῖες ἐπέβαλε σταδιακά ὁ κατακτητής στόν κατακτημένο ἀπό τό 1453, τό θρησκευτικό συναίσθημα τοῦ τόπου δέν ἔπαψε νά ἐκφράζεται, κατά περίπτωση βέβαια, ἀτομικά καί συλλογικά, μέ ὅλες τίς προφυλάξεις καί τίς συνέπειες, τόσο προεπαναστατικά ὅσο βεβαίως καί στά χρόνια τῆς Ἐπανάστασης. 

Ὅτι ἡ ἀνάληψη ἐπαναστατικῆς δράσης εἶναι προϊόν συλλογικότητας ἐθνολογικῆς ἀλλά καί θρησκευτικῆς φαίνεται ἀπό τά περισσότερα κείμενα ἐκείνης τῆς ἐποχῆς, μερικά ἀπό τά ὁποῖα ἔχουν περιληφθεῖ στό βιβλίο «Μάχου ὑπέρ Πίστεως καί Πατρίδος». Λέει λ.χ. ὁ Ἀθανάσιος Διάκος: «Οἱ Χριστιανοί ὅλοι ξεσηκώθηκαν στά ἅρματα γιά νά ξεσκλαβωθοῦν» (σ. 57). Ἐνῶ ἐδῶ ὁ θρησκευτικός προσδιορισμός ‘’Χριστιανοί’’ ἀποτελεῖ τό ἐπαναστατικό ὑποκείμενο, στήν ἐπίκληση τοῦ Ἕλους Ἀνθίμου ὡς ἐπαναστατικό ὑποκείμενο ἀναφέρεται τό ‘’Ἕλληνες’’: «Ἕλληνες ἀδερφοί, εὐλογημένοι στρατιῶτες τῆς πίστης» (σ. 59). Σέ ἕναν λόγο πρός τούς συμπατριῶτες του ὁ Ἀθανάσιος Διάκος διαφοροποιεῖται κάπως ἀπό τήν προηγούμενη διατύπωση «Οἱ Χριστιανοί ὅλοι ξεσηκώθηκαν». Τώρα προτάσσει τό ἑξῆς: «Ὅποιος ἀγαπᾶ τήν ἀλήθεια, τήν πίστη καί τήν πατρίδα, ἄς πάρει τά ὅπλα κι ἄς ἔρθει μαζί μου» (σ. 165). Στήν διατύπωση αὐτή ἔχει ἰδιαίτερη σημασία ἡ χρήση τοῦ ὑποκειμένου ‘’ὅποιος’’ πού ὑποδηλώνει ἀσφαλῶς τήν βούληση ἀλλά, ἀπό ὁρισμένης ἄποψης, θά ἔλεγα καί τήν δυνατότητα ἐκείνου πού θέλει νά συμμετάσχει στόν πόλεμο. Στά ἀναφερθέντα ἀποσπάσματα, ἀπό ἀφηγηματολογικῆς πλευρᾶς, γίνεται χρήση τοῦ γ΄ πληθυντικοῦ καί τοῦ γ΄ ἑνικοῦ, προσώπων μέ γενικό καί οὐδέτερο χαρακτήρα. Οἱ ἀναφερόμενοι ‘’Χριστιανοί’’ καί ‘’Ἕλληνες’’ δέν συγκεκριμενοποιοῦνται κατά τίς ἄλλες ἰδιότητες πού φέρουν. Ἐπίσης εἶναι σαφές ὅτι στά ἀναφερθέντα ἀποσπάσματα τό θρησκευτικό καί τό ἐθνικό στοιχεῖο συνάπτονται, ὅπως ἀκριβῶς φαίνεται ἀπό τίς διατυπώσεις «οἱ Χριστιανοί … νά ξεσκλαβωθοῦν» καί «Ἕλληνες … στρατιῶτες τῆς πίστης». 

Ἀλλά ἐπίσης ὑπάρχουν χωρία στά ὁποῖα ἐναλλάσσεται το α΄ ἑνικό μέ τό α΄ πληθυντικό τά ὁποῖα ἐκφράζουν μία πιό συγκεκριμένη δράση, ἀτομική καί συλλογική. Ἄς δοῦμε σχετικά παραδείγματα: Στό δημοτικό τραγούδι γιά τόν Μητρομάρα παρατίθεται οἱ στίχοι «Ἀφήνω τό ντουφέκι μου στήν Παναγιά στήν Τῆνο. Ἀφήνω τά κουμπούρια μου πάνω στόν Ἅι Μελέτη. Ἀφήν’ τό θλιβερό σπαθί μέσ’ στή Φανερωμένη» (σ. 32), οἱ ὁποῖοι λειτουργοῦν ὡς ἔκφραση τοῦ ἀτομικοῦ θρησκευτικοῦ συναισθήματος μέ τήν μορφή τοῦ ἀφιερώματος. Τό α΄ ἑνικό πρόσωπο προτάσσεται καί στόν λόγο τοῦ Πατριάρχη Γρηγορίου Ε΄ («Εἶμαι Πατριάρχης γιά νά σώσω τόν λαό μου καί ὄχι γιά νά τόν ρίξω στά μαχαίρια τῆς Γενιτσαριᾶς», σ. 77), ἡ προσωπικότητα τοῦ ὁποίου ἔτυχε αὐστηρῆς καί ἄδικης κριτικῆς στήν νεώτερη ἱστοριογραφία μας. Σέ μία ἄλλη λαϊκή ἀφήγηση, ὁ Καραϊσκάκης προσεύχεται στήν εἰκόνα τοῦ ἁγίου Σεραφείμ: «Ἅγιε τοῦ Θεοῦ, βοήθησέ με. Ἐπειδή τοῦ λόγου σου μπορεῖς καί μιλᾶς ὅπως θέλεις μπροστά στόν φιλάνθρωπο Θεό, μίλα του γιά νά καταστραφοῦν οἱ ἐχθροί μέ τήν ἐκστρατεία ἐνάντια τους» (σ. 118). Ἐδῶ ὁ ἀγωνιστής τοῦ 1821 ζητεῖ τήν μεσιτεία τοῦ Ἁγίου στόν Θεό ὥστε νά βοηθήσει Αὐτός ὑπέρ τῆς καταστροφῆς τῶν ἐχθρῶν. Ἡ προσευχή τοῦ ἥρωα ὑπέρ τῆς καταστροφῆς τοῦ ἐχθροῦ θυμίζει, σέ ἄλλες ἱστορικές στιγμές, τήν προσευχή τῶν Κωνσταντινουπολιτῶν στήν Παναγία ἡ ὁποία παρουσιάζεται ὡς «βροντή, τούς ἐχθρούς καταπλήττουσα» (Ἀκάθιστος Ὕμνος). Ἀλλά καί στήν ἀπόφαση τῶν Μεσσολογγιτῶν νά σκοτώσουν τίς γυναῖκες καί τά παιδιά γιά νά μήν προδοθοῦν οἱ ὑπόλοιποι κατά τήν Ἔξοδο, ἀντιτάσσεται σέ προσωπικό ὕφος ὁ Ρωγῶν Ἰωσήφ λέγοντας: «Ἄν τολμήσετε νά πράξετε τοῦτο τό πρᾶγμα, σᾶς ἀφήνω τήν κατάρα τοῦ Θεοῦ καί τῆς Παναγιᾶς καί ὅλων τῶν Ἁγίων καί τό αἷμα τῶν ἀθώων νά πέσει στά κεφάλια σας» (σ. 186). Στην συγκεκριμένη περίπτωση, δέν θά ἦταν λάθος, νομίζω, νά ἑρμηνευθοῦν τά λόγια αὐτά καί ὑπό ἕνα ψυχολογικό πρίσμα καί ὄχι μόνον στενά θρησκευτικό, τό ὁποῖο βεβαίως σέ διαφορετικό πλαίσιο θά εἶχε ὡς ἀφετηρία τόν Ἀποστολικό λόγο «εὐλογεῖτε τούς διώκοντας ὑμᾶς, εὐλογεῖτε καί μή καταρᾶσθε» (Πρός Ρωμ. 12,14). Ἀντιθέτως, σέ ἕνα ἄλλο ἐνδιαφέρον κείμενο, ἡ ἀφετηρία τῶν λόγων τοῦ ἱερέως, στόν ὁποῖο προσέρχεται ὁ πολεμιστής γιά νά ἐξομολογηθεῖ καί νά κοινωνήσει τῶν Ἀχράντων Μυστηρίων, εἶναι σαφῶς θρησκευτική: «Ἐγώ, παιδί μου, δέν μπορῶ νά σέ ἀφήσω νά μεταλάβεις, γιατί σκότωσες ἄνθρωπο» (σ. 177). Τό ζήτημα αὐτό τῆς Θείας Μετάληψης ἀπό κάποιον ὁ ὁποῖος διέπραξε φόνο, τό ὁποῖο θίγεται σέ αὐτό τό ἀπόσπασμα, ἔχει βεβαίως ἀπασχολήσει ἀπό αἰῶνες τήν Ἐκκλησία. Μεταξύ τῶν σχετικῶν κειμένων θά ἀναφέρω ἐνδεικτικά τόν ιγ’ Κανόνα «Περί τῶν ἐν πολέμοις φονευσάντων» τοῦ Μ. Βασιλείου ὁ ὁποῖος γράφει: «Τούς ἐν πολέμοις φόνους οἱ Πατέρες ἡμῶν ἐν τοῖς φόνοις οὐκ ἐλογίσαντο, ἐμοί δοκεῖ συγγνώμην διδόντες τοῖς ὑπέρ σωφροσύνης καί εὐσεβείας ἀμυνομένοις. Τάχα δέ καλῶς ἔχει συμβουλεύειν, ὡς τάς χεῖρας μή καθαρούς, τριῶν ἐτῶν τῆς κοινωνίας μόνης ἀπέχεσθαι». Βεβαίως αὐτός ὁ Κανόνας ἀφορᾶ ἐκείνους πού ἐφόνευσαν ‘’ἀμυνόμενοι ὑπέρ σωφροσύνης καί εὐσεβείας’’, γιά τούς ὁποίους ὁ Μ. Βασίλειος προτείνει τριετῆ ἀποχή ἀπό τήν Θεία Κοινωνία. 

Ἐκτός ἀπό τά παραπάνω, ἡ συλλογική ἔκφραση τοῦ θρησκευτικοῦ συναισθήματος τό ὁποῖο πάντως συνδέεται μέ τό ἐθνικοαπελευθερωτικό στοιχεῖο, παρουσιάζεται κατ’ ἐξοχήν μέ τήν χρήση τοῦ α΄ πληθυντικοῦ προσώπου. Σέ ἕναν διάλογο ὁ προεστός Κοπανίτσας ἀπαντᾶ χαρακτηριστικά: «Θά θυσιαστοῦμε καί θά πεθάνουμε γιά τοῦ Χριστοῦ τήν πίστη τήν Ἁγία» (σ. 47). Τό ἴδιο ὕφος καί περιεχόμενο ἀνιχνεύονται καί στό γνωστό ἀπόσπασμα τῆς «Διακήρυξης» τῆς Γ΄ Ἐθνικῆς Συνέλευσης ὅπου ἀναφέρεται εὐθύς ἐξαρχῆς: «Ἄς δείξουμε ξανά ὅτι εἴμαστε χριστιανοί, ὅτι εἴμαστε Ἕλληνες, πιστοί στόν ὅρκο μας. Μέ τό Σταυρό καί μέ τά ὅπλα στά χέρια προτιμοῦμε νά κατέβουμε στούς τάφους χριστιανοί καί ἐλεύθεροι» (σ. 71). Ἐδῶ ἡ γνωστή σέ ὅλους διάξευξη ‘’ἐλευθερία ἤ θάνατος’’ ἀποκτᾶ τήν μορφή ‘’χριστιανοί καί ἐλεύθεροι’’. Μέ ἀφορμή τήν ἀναφορά στήν ἐλευθερία θά ἤθελα νά παρατηρήσω ὅτι αὐτό τό αἴσθημα τῆς ἐλευθερίας εἶναι ἐγγενές στόν λαό: Δέν διατυπώνεται ἐξαίφνης τό 1821 τό αἴτημα περί ἐλευθερίας καί μάλιστα ὑπό τήν ἐπιρροή τῶν ἰδεῶν τοῦ Διαφωτισμοῦ, ὅπως συνήθως ὑποστηρίζεται στήν σύγχρονη ἱστοριογραφία, ἀλλά ἐκφράζεται σέ ἕνα διαρκές παρόν, ἐξ οὗ καί ἡ χρήση ἐνεστώτα, δηλαδή κάθε φορά πού αὐτός ὁ λαός βρέθηκε καί βρίσκεται ὑπό κατοχή. Ὑπό αὐτήν τήν ἑρμηνευτική, τό 1821 θά πρέπει νά θεωρηθεῖ ὡς τό ἐπιτυχές πέρας μιᾶς σειρᾶς ἐξεγέρσεων πού σημειώθηκαν σέ ὅλη τήν περίοδο τῆς τουρκοκρατίας, οἱ ὁποῖες γιά διαφόρους λόγους ὑπῆρξαν ἀνεπιτυχεῖς. Ἐπίσης ἡ χρήση τοῦ α΄ πληθυντικοῦ προσώπου στήν ἀνάληψη δράσης γιά τήν ἐπιτυχία τῆς Επανάστασης στά ἀναφερόμενα ἀποσπάσματα θυμίζει ὁπωσδήποτε τό ἐμβληματικό κείμενο τοῦ «Ἐπιταφίου» τοῦ Περικλῆ ὁ ὁποῖος θεωρεῖ ὅτι τά ἐπιτεύγματα τῆς ἀθηναϊκῆς δημοκρατίας εἶναι προϊόν συλλογικότητας καί ὄχι ἀτομικότητας. Στό ἴδιο νοηματικό πλαίσιο μέ τήν ἀναφερθεῖσα «Διακήρυξη» κινεῖται ἡ ἐπιστολή τῶν μοναχῶν τοῦ Μεγάλου Σπηλαίου στόν Ἰμπραήμ ἡ ὁποία καταλήγει μέ τήν διατύπωση ‘’ἤ θά ἐλευθερωθοῦμε γρήγορα ἤ θά πεθάνουμε γιά τόν ἱερό ἀγῶνα τῆς πατρίδας μας’’ (σ. 219), πού θυμίζει ἀσφαλῶς τήν διάζευξη «ἐλευθερία ἤ θάνατος». Νά σημειώσω πάντως ὅτι ἐάν ὁ Ἀγώνας τοῦ 1821 χαρακτηρίζεται ὡς ἱερός, αὐτό δέν σημαίνει ὅτι ἡ Ἐκκλησία εὐλογεῖ, σέ κάθε περίπτωση, τά ὅπλα πού σκοτώνουν. (Βλ. σχετικά π. Ἰωάννης Μάγιεντορφ, Ὁ Χριστός σωτήρας σήμερα, μετ. Γ. Λάππας, ‘’Σύναξη’’, Ἀθήνα 1985, σσ. 67-68). 

Ἡ ἔκφραση τοῦ θρησκευτικοῦ συναισθήματος στίς λαϊκές ἀφηγήσεις περιλαμβάνει καί τό θαῦμα, ὅπως στήν περίπτωση τοῦ καραβιοῦ τοῦ ὁποίου «χτυπήθηκε καί λαβώθηκε τό σκαρί, ἀλλά ὁ κόσμος κατάφερε νά ξεφύγει ἀπ’ τό χαμό μέ τή βοήθεια τῆς κυρα-Δέσποινας» (σ. 139). Στήν περίπτωση τοῦ θαύματος, τό ὁποῖο γενικότερα εἶναι ἕνα ἔκτακτο γεγονός καί πού ὁπωσδήποτε ὑπερβαίνει τά ὅρια τῆς φύσης, προϋποτίθεται ἀσφαλῶς ἡ πίστη στόν Θεό. Ἐδῶ τό θαῦμα πού ἐπιφέρει τήν σωτηρία, ἀφορᾶ σέ ἕνα σύνολο ἀνθρώπων («ὁ κόσμος», σύμφωνα μέ τό ἀπόσπασμα) πού σώζονται καί ὄχι σέ ἕνα συγκεκριμένο πρόσωπο. 

Ἀπό τά ἐνδεικτικά ἀποσπάσματα φαίνεται λοιπόν ὅτι ὁ ἀτομικός ἤ συλλογικός τρόπος ἔκφρασης τοῦ θρησκευτικοῦ συναισθήματος διατυπώνεται ἀφηγηματολογικά μέ τήν χρήση τόσο τοῦ α΄ ἑνικοῦ καί τοῦ α΄ πληθυντικοῦ προσώπου πού χαρακτηρίζονται ἀπό ἀμεσότητα ὅσο καί τοῦ γ΄ ἑνικοῦ καί γ΄πληθυντικοῦ προσώπου πού ἔχουν πιό γενικό καί οὐδέτερο χαρακτήρα. 

Ἐξ ἄλλου, μέ ἀφετηρία τά ἀναφερθέντα χωρία, τό θρησκευτικό συναίσθημα ἐκδηλώνεται πρακτικά μέ τό ἀφιέρωμα τοῦ ξίφους τοῦ ἀγωνιστῆ, ἀλλά κυρίως μέ τήν προσευχή μπροστά στήν εἰκόνα τοῦ Ἁγίου (στήν περίπτωση τοῦ Καραϊσκάκη), μέ τήν κατάρα (μέ τά λόγια τοῦ Ρωγῶν Ἰωσήφ), μέ τήν ἐξομολόγηση τοῦ πολεμιστῆ καί τήν συνακόλουθη ἄρνηση τοῦ ἱερέως νά τόν κοινωνήσει, μέ τό θαῦμα (στήν περίπτωση τοῦ καραβιοῦ) ἀλλά καί μέ τήν ἀπόδοση ἱερότητας στον ἀπελευθερωτικό Ἀγώνα (στούς λόγους τοῦ προεστοῦ, στήν «Διακήρυξη» τῆς Γ΄ Ἐθνικῆς Συνέλευσης καί στήν ἐπιστολή τῶν μοναχῶν). Ὡστόσο, ἐδῶ θά πρέπει νά τονίσω ὅτι ὅλες αὐτές οἱ ἐκφράσεις, ἀτομικές ἤ συλλογικές, ἐξαιρουμένης τῆς ἄρνησης τοῦ ἱερέως νά κοινωνήσει κάποιον πού σκότωσε ἄνθρωπο, ἄν καί ἔχουν μία θρησκευτική ἀφετηρία, δέν ἔχουν ἕνα μονομερῶς θρησκευτικό περιεχόμενο. Ἀναλυτικότερα, ἡ ἔκφραση τοῦ θρησκευτικοῦ συναισθήματος δέν παραμένει σέ μία στοχοθεσία θρησκευτική, ἤ μέ φιλοσοφικούς ὅρους ὀντολογική, δέν εἶναι μόνον μία ἔκφραση πίστεως στήν παντοδυναμία τοῦ Θεοῦ, ἀλλά συνάπτεται μέ μία στοχοθεσία ἐθνικοαπελευθερωτική. Μάλιστα θά ἔλεγα ὅτι κατά περίπτωση ἔχει ἕναν χαρακτήρα ψυχολογικό, λ.χ. στήν προσευχή τοῦ Καραϊσκάκη ἤ στήν κατάρα τοῦ Ρωγῶν Ἰωσήφ.

Στά παρατεθέντα, καί βεβαίως καί σέ ἄλλα, κείμενα τῆς ἐποχῆς διακρίνεται λοιπόν αὐτή ἡ σύνδεση τοῦ θρησκευτικοῦ μέ τό ἐθνικό στοιχεῖο, μέ τήν παράλληλη χρήση τῶν ὅρων ‘’Χριστιανοί’’/’’Ἑλληνες πού ἐκφράζουν τό ἐπαναστατικό ὑποκείμενο. Ἀκριβῶς αὐτή ἡ ἀλληλοτροφοδότηση, ἀτομικοῦ ἤ συλλογικοῦ ὕφους, ὅπως ἔδειξα, προσδίδει ἕνα ἰδιαίτερο περιεχόμενο στό θρησκευτικό συναίσθημα, τό ὁποῖο καί αὐτό, λαμβάνει κατά περίπτωση μία ἀντίστοιχη ἔκφραση ἀτομική ἤ συλλογική, μέ τήν προσευχή, τήν ἐξομολόγηση, τό θαῦμα, ἀλλά σέ ἕνα πλαίσιο καί ὑπό ὅρους πού δέν κατανοοῦνται πάντοτε ὑπό ἕνα πρίσμα μονομερῶς θεολογικό ἤ ἱστορικό. 

(Ὁμιλία τοῦ γράφοντος στο Ἐθνικό Ἀρχαιολογικό Μουσεῖο, στίς 21.2.2022, στό πλαίσιο τῆς παρουσίασης τοῦ βιβλίου)

ΤΟ ΑΡΧΕΤΥΠΟ ΤΗΣ ΜΗΤΕΡΑΣ ΚΑΙ ΤΟ ΗΘΟΣ ΤΗΣ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΣ

Το αρχέτυπο της Μητέρας και το ήθος της ελευθερίας 

από τα Άνθη Ευλαβείας στους Ελεύθερους Πολιορκημένους 

και στον Καπετάν Μιχάλη 

Μητέρα, μεγαλόψυχη στον πόνο και στη δόξα 

κι αν στο κρυφό μυστήριο ζουν πάντα τα παιδιά σου 

με λογισμό και μ’ όνειρο, τι χάρη έχουν τα μάτια, 

τα μάτια τούτα να σε ιδούν μες το πανέρμο δάσος, 

που ξάφνου σου τριγύρισε τ’ αθάνατα ποδάρια. 

Κοίτα, με φύλλα της Λαμπρής, με φύλλα των Βαϊώνε! 

 Διονυσίου Σολωμού, Ελεύθεροι Πολιορκημένοι 

Η Μαρία Χατζηαποστόλου, Διδάκτωρ του Τμήματος Θεολογίας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης και ο Νίκος Χουρδάκης Ψυχολόγος – Ψυχαναλυτής έρχονται σε έναν γόνιμο διάλογο με αφορμή τη συμπλήρωση διακοσίων ετών από την κήρυξη της Ελληνικής Επανάστασης του 1821, μελετώντας διεξοδικά το ψυχολογικό πορτραίτο των ηρώων, καθώς και τον ρόλο που διαδραμάτισε το αρχέτυπο της Μητέρας στη γένεση και εξέλιξη της Επανάστασης. 

Σύμφωνα με το εισαγωγικό σημείωμα των δύο συγγραφέων το μελέτημα που ακολουθεί, «αποτελεί γέννημα δημιουργικού διαλόγου με αίσθηση ευθύνης για τη διάσωση και ανάδειξη της ιστορικής αλήθειας και παράλληλα, συνειδητοποίηση πως τούτη η αλήθεια δύναται να εμπνεύσει για το μέλλον, συναισθανθήκαμε πως η έκδοση της παρούσης μελέτης, θα αποτελέσει κίνητρο για διερεύνηση των βαθύτερων αιτίων που γέννησαν την Επανάσταση και θα λειτουργήσει ως ελάχιστος φόρος τιμής προς όλους εκείνους τους αφανείς και επιφανείς ήρωες που την προετοίμασαν και τη διεξήγαγαν». 

Το μελέτημα που μόλις κυκλοφόρησε σε έντυπη μορφή, τυπώθηκε τον Δεκέμβριο του 2021 στην Αθήνα από το Ψηφιακό Εργαστήρι synthesi - print gr σε εκατόν είκοσι (120) αντίτυπα σε φιλολογική επιμέλεια και διορθώσεις Ελένης Ραβάνη.

ΤΟ "ΙΕΡΩΤΙΚΟ" ΤΡΑΓΟΥΔΙ ΤΟΥ ΠΑΛΑΙΩΝ ΠΑΤΡΩΝ ΓΕΡΜΑΝΟΥ

Από το βιβλίο του Γιάννη Πλεμμένου
«Το μουσικό πορτρέτο του Νεοελληνικού Διαφωτισμού»

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Με αφορμή τα 200 χρόνια από την Ελληνική Επανάσταση, θυμηθήκαμε, σε προηγούμενη ανάρτησή μας ένα πολύ ενδιαφέρον πόνημα του εθνομουσικολόγου Γιάννη Πλεμμένου με τον τίτλο: «Το μουσικό πορτρέτο του Νεοελληνικού Διαφωτισμού» (Εκδόσεις Ψηφίδα, 2003). Εκεί ο συγγραφέας περιλαμβάνει επτά πορτρέτα ελλήνων μουσικών της περιόδου του Νεοελληνικού Διαφωτισμού (1770-1820). Ανάμεσα σε αυτά ξεχωρίζει ο Παλαιών Πατρών Γερμανός, ο οποίος, ως πεπαιδευμένος που ήταν, επιδόθηκε και στη σύνθεση ερωτικών ασμάτων. 

Τα τρία ποιήματα που είναι βέβαιο ότι έγραψε ο Γερμανός απευθύνονται στη φαναριώτισσα καλλονή Αικατερίνη (Κατήνκω) Γκίκα, τη γυναίκα που φαίνεται ότι υπήρξε ο μεγάλος έρωτάς του. Ο Γιάννης Πλεμμένος αναλύει σε βάθος τα στιχουργήματα αυτά εισάγοντάς μας με τον καλύτερο τρόπο στον …μαγικό κόσμο της φαναριώτικης ποίησης. Την μελοποίηση των ερωτικών στιχουργημάτων του Γερμανού έκανε ο περίφημος Νικηφόρος Καντουνιάρης ο Χίος, αρχιδιάκονος του Πατριαρχικού θρόνου της Αντιοχείας και διδάσκαλος της μουσικής σχολής του Ιασίου. Το ενδιαφέρον εδώ είναι ότι τα ερωτικά αυτά στιχουργήματα του Γερμανού, φαίνεται πως βρίσκουν απήχηση σήμερα σε ένα …εναλλακτικό κοινό. Και εξηγούμαι. 

H Εναλλακτική Σκηνή της Εθνικής Λυρικής Σκηνής παρουσίασε, τον Νοέμβριο του 2021, τη φιλόδοξη παραγωγή A Greek Songbook, ένα ελληνικό βιβλίο τραγουδιών για τα 200 χρόνια από την Ελληνική Επανάσταση του 1821, σε επιμέλεια του συνθέτη Κορνήλιου Σελαμσή. Πάνω από 30 καλλιτέχνες από τους χώρους της λόγιας και της δημοφιλούς μουσικής και των παραστατικών τεχνών επιδόθηκαν σε μια σειρά από τολμηρές μουσικές κατασκευές, τραγούδια και εικόνες. 

Ανάμεσά τους ο Απόστολος Κίτσος ο οποίος μας παρουσίασε ένα «Ιερωτικό τραγούδι», εξηγώντας μας περί τίνος πρόκειται: «Το “Ιερωτικό” (υβριδική λέξη από το ιερατικό και το ερωτικό) είναι μια ερωτική μπαλάντα σε στίχους του Παλαιών Πατρών Γερμανού. Ο ιεράρχης έγραψε το συγκεκριμένο ποίημα ενώ ήταν ήδη χειροτονημένος μητροπολίτης και άρα οποιαδήποτε ερωτική σχέση και επαφή ήταν γι’ αυτόν απαγορευμένη. Το τραγούδι αυτό φιλοδοξεί αφενός να φωτίσει μια άγνωστη πλευρά της καθοριστικής αυτής για την Επανάσταση προσωπικότητας και αφετέρου να αναδείξει το διαχρονικό και πανανθρώπινο σχήμα του ανεκπλήρωτου πόθου. Όπως θα έλεγε και ο Μάνος Χατζιδάκις, ο έρωτας είναι αρχαίος μα η αμαρτία βυζαντινή». 

Την ώρα λοιπόν, που η εγχώρια …εθνεγερτική ρητορεία κούφων κληρικών θέλει τον Παλαιών Πατρών Γερμανό μόνο «εθνεγέρτη» και τα τοιαύτα, νέοι μουσικοί ανακαλύπτουν τον «ερωτικό» Γερμανό ή καλύτερα τον Γερμανό του Διαφωτισμού που εκφράζεται με φαναριώτικα στιχουργήματα. Ο Απόστολος Κίτσος μελοποίησε με τον δικό του τρόπο το τρίτο ποίημα του Γερμανού «Μετά ασπλαχνίας άκρας…». 

Ο Γιάννης Πλεμμένος, στη σχετική μελέτη του, επισημαίνει πως το ποίημα αποτελείται από επτά στροφές, όπως και τα προηγούμενα, «οι οποίες όμως είναι κατασκευασμένες από διαφορετικό δομικό υλικό: εδώ έχουμε πέντε εναλλασσόμενους στίχους των 8 και 7 συλλαβών (87887) σε τροχαϊκό μέτρο και ομοιοκαταληξία ΑΒΓΓΒ. Το συγκεκριμένο στροφικό μοντέλο, το οποίο καλλιεργήθηκε αρκετά από τους φαναριώτες ποιητές, έχει θεωρηθεί ως υποκείμενο στην επίδραση της ερωτικής γαλλικής ποίησης του 18ου αιώνα. Καθώς ο Γερμανός ήταν γνώστης της γαλλικής, δεν αποκλείεται να είχε μελετήσει γαλλική ποίηση και να ακολούθησε τους στιχουργικούς της κανόνες». 

Παραθέτουμε στη συνέχεια το ποίημα του Παλαιών Πατρών Γερμανού.